«Арийцы» үүлдл

Рувики-с

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской Академией Наук
Подробнее
Aprove.svg

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв
Тодрхаһар

«Арийцы» үүлдл (орс. Опера́ция «Арийцы») — 1944-гч җилин май сарин 29-с авн август сарин 20 күртл СМЕРШ ГУКР-ин 3-гч әңг Абверта Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт Әәдрхнә муҗин— Енотаевка болн Яшкуль селәнд давулсн радионаадн (туршул).

Тууҗнь

Әрәсән Гражданск дәәнә  (рус.) (хал. цагт зәрм хальмгуд хаана заллтыг хәрүлҗ авх саната улсиг болн цаһан цергиг дахсмн[1]. Әрәсән Өмн үзгин Дәәчнрин цергт  (рус.) (хал. Күч-көлсчнрин Улан цергтә ноолданд зурһан хальмг келн-улсин әңгс (80-гч Зюнгарск, 3-гч Дона хальмг, 2-гч Әәдрхнә хальмг, 3-гч болн 4-гч Әәдрхнә-Манычин болн Сарпулин мөрчнрин полк) болн цөөкн бичкн тогтацс (61-гч, 62-гч, 76-гч, 78-гч, 81-гч Дона мөрчнрин зуунас, Дона Великокняжеск болн 5-гч Александрийск гусармудын полкин 2 эскадрон). Хальмгудын ик зунь (2 миңһн селм) партизанмуд дунд дәәлдҗ йовсмн. Гражданск дәәнд цаһан хальмг цергүдин багмудт 5 миңһн хальмгуд йовсмн, тер тоод тылд болн жиңд йовснь эс орулсмн. Ут тоодан хальмг келн-улс 196 миңһн күнәс тер то 2,5 % күрсмн. Цаһан цергт  (рус.) (хал. Сарпулин 3 миңһн хальмгуд, Дона хальмг хазгудын зәрмнь орсмн[2].

1920-гч җилд хальмгудын багмудын зәрм ахлачнр Врангелин  (рус.) (хал. Цаһан цергтә Турцин, Югославин, Чехословакин, Америкин болн Францин[1]һазрур нүүсмн.

1927—1928 җҗ. Парижд хальмг цаһан цергчнрин толһач Ш. Балинов (1894—1959), нойн Тундутовин белвсн гергнь, хаана офицером Абуши Алексеев, Санҗ Балыков болн талдан улс цуглрад эмигрантмудын Хальмг холван тогтасмн. Францд дәкәд «Хальмг Таңһчин Туг» гидг ниицән үүлдҗ бәәсмн, терүг Ш. Балинов һардҗ йовсмн. Һол күслнь — советин йосиг тоньлһҗ, большевикудыг диилх керг бәәсмн.

Нарт-Делкән Хойрдгч дән эклсн цагт зәрм хальмг эмигрант улс Германин талд орсмн[3]. Балинов немшнрин штабта хәрлцҗ йовсмн. 1942-гч җилд Берлинд Имперск аюлго бәәдлин ахлгч заллт  (рус.) (хал. болн оккупацд орсн Дорд үзгин Имперск Министерствд «Хальмг келн-улсин комитет» тогтагдсмн(нем. Kalmükisches Nationalkomitee) терүг Балинов болн терүнә «Хальмг Хурл» бүрдәц һардсмн[4]. Комитетын күслнь — немшнрин бәрәнд туссн хальмгудыг болн оккупацд бәәх Хальмг АССР-ин улсиг олар эврәннь бүрдәцдән орулад, СССР-ин өмнәс дәврх болҗ. Дәкәд тер комитет Дорд үзгин Министерствла хамдан эврә улсиг белдх зөвтә бәәсмн. 1942-гч җилд Балинов немшнртә хальмг теегт ирәд, эврә кергән шунмһа кевәр давулсмн[5].

1942-гч җилин август сарла Вермахтын церг Хальмгур орҗ ирсмн. Августын 1−5-д немшнр Западный болн Ямалтинский улус эзлсмн, августын 10−12-д — Приютное болн Баһ Дөрвдә ар захиг болн Сарпинск улусиг эзлсмн. 1942-гч җилин август сарин 12-т советин церг Элстиг үлдәһәд Әәдрхн болн Аһш тал хооран цохрсмн. 1942-гч җилин август сарин 15-д Улан церг Баһ Дөрвдин улус — Сарпа нур — «Сарпинский» совхоз — Ханата селән алднд күрсмн. Тер мет, немш-румын дәәчнр Таңһчин ик зууг — хотл Элст балһсиг болн тавн улусиг эзләд авсмн. Дәкәд һурвн улусиг күцц эзлҗ авад уга бәәсмн[6].

Германя Деед заллт (анг. OKW) дәәчнриннь «В» әңгиг «А» болн «В» цергиг негдүлх даалһвр авсмн, Әәрдрхниг, Иҗлин дор көвәг эзләд, Сталинградур теҗәмл күргдг арһ таслх күсл тәвсмн. Сталинградыг төгәләд, советин цергиг ардаснь дәврәд, цаараннь Иҗл һол һатлад, Кавказур, Дунд Азий болн Хасгин нутгур дәврх зура тәвсмн. Тер мет, Хальмг теегт чидлән цуглулад, тер күслдән күрх белдвр кехәр зуралсмн. Теегт күнд самолётмуд ирҗ буух талвң белдәд, түргн радиостанциг тогтах бәәсмн. Тер учрар, 1942-гч җилин август сарла 16-гч мотодивизин тогтацд һурвн туркестанск батальон орсмн: 450-гч (командирнь — майор Берген), 782-гч (командирнь — капитан Хайнрих Хайзе) болн 811-гч (командирнь — майор Курт), теднә ханьд 2 656 «туркестана улс» (узбек, хасг, киргиз, туркмен, таджик болн каракалпак) болн 90 немшнр (командын тогтац). 16-гч мд Хальмгур 1942-гч җилин август сарин 25-д генерал Оттын 52-гч цергин корпусин 111-гч болн 370-гч пехотын дивизийсин ормд ирсмн[7].

1942-гч җилин зунар хальмг теегт года «Краних» баг ирсмн, терүг Абвергрупп-103 көдләч, зондерфюрер Отто Верба (доктор Долль) һардҗ йовсмн. Тер күн Хальмг келн-улсин легиона көдлмш бүркҗ, Улан цергин болн партизанмудын өмнәс дәврх кергүд залсмн. 1942-гч җилин сентябрь сарла хальмг эскадроныг[[Калмыцкий кавалерийский корпус| экләд тогтасмн[8].

Сталинградт немшнр диилгдәд, Ар Кавказ тал көөгдсн цагт германя цергин туршул советск һазрт үлдәх диверсантмудын багмуд белдсмн. Тер күслтәһәр немшнр хувцта, зевсгтә, хаһрлтта хадһлзң белдҗ авсмн. 1944-гч җилин зунар Абвер хальмг дөңнчнртәһән буцлт кехәр седсмн.

Советск тылд диверсантмудыг оруллһн

Хальмгт үүлдл татх кергтән белдврин немшин туршул 1944-гч җилин январь сарла эклсмн. Үүлдлин зураг штабин ахлач Валли I майор Герман Бауна болн Марвицын бүртклһнд кесмн. Терүнд офицер Абвер, Хальмг кавалерин корпусин командир доктор Долль болн терүнә дарук цаһан эмигрант Зубков шунмһаһар орлцсмн. Доктора Доллин корпусин хальмгудыг Кёнигсбергас 43 дуунад бәәсн Абверин туршулын школд дасхсмн. Белдврин кергүд 1944-гч җилин май сарин 15-д төгссмн. Бас тер өдр Кёнигсбергск аэродромас тер баг Румынюр ниссмн. Фронтын һазрур 1943-гч җилин октябрь сарин 1-д немш самолётар авч ирәд, парашютар буулһсмн[8].

НКГБ-н Заллтын бичгәс: Хальмг теегүр залсн Әәдрхнә муҗд буулһсн немшнрин туршулын багд. 1943-гч җилин октябрь сарин 27-д Аким-Пески АССР һазрт болсн бәрлдәнд немшин туршулчнр бәргдсмн:

1) Ворона-Мартынюк Александр Денисович (хоч нернь Александр Титов), агент-радист, в первых числах ноября месяца 1943-гч җилин ноябрь сарин эклцәр Смерш СКВО-н контрразведкд өггдсмн.

2) Эрдиев Харцха Очирович (хоч нернь Миша), 1914-гч җилд төрсмн, Улан-Эрге селәнә бәәрн күн, Улан цергәс зулсн дезертир, 1943-гч җилин январь сард немшнртә зулсмн, 1943-гч җилин октябрь сарин 1 шин күртл хальмг корпуст 1-гч дивизиона, 1-гч эскадрона эгл цергчәр йовсмн.

Бәрҗ авсн кемд эднлә хамдан ирсн немшнр зулсмн:

1) Огдонов Басанг Бурунович, 28 наста, Хальмг АССР-ин Хар Һазрин улусин Зүнһара сельсоветын бәәрн күн, хальмг, хальмг экадронмуд тогтахд ик тәвц орулсмн, 1943-гч җилин январь сарла немшнртә зулсмн.

2) Эренцов Сога, Улан-Эрг селәнә бәәрн күн, малын эмч, оккупацин кемд полицаяр көдлҗ йовсмн. Мөшклһнә йовудт цәәлһгдсәр, самолётас һәрәдҗ буусн цагт унад өңгрҗ[8].

3) Халгаев Муда Абушевич, 1916 җилд төрсмн, оккупацин кемд полицаяр көдлҗ бәәсмн, хальмг корпуст церглҗ йовсмн.

Мартынюк Эрдниев хойрас булаҗ авсмн: немшин Дуплекс раций, шифр, код, Наган револьвер болн ТТ пистолет. Цуһар винтовкста болн ТТ пистолетмудта бәәсмн. Теднә күцәх бәәсн кергүд:

  • Хальмгин һазрт үүлдҗәх бандитмудын багмудыг олҗ авад, хәрлцә тогтах.
  • Хальмгин һазрт бәәх цергүдиг олҗ авх, кедү цергчнртәнь, ямаран зевсгүдтәһнь илдкҗ авх.
  • Самолёт буудг орм, тедниг теткдг керосиг хадһлдг орм олҗ авх.
  • Хальмгт бәәх улсин төршлтин туск ухан -тоолвриг илдкҗ авх.
  • Цаглань немшин туршулд зәңгсән орулх, бәәҗ-бәәҗәһәд теңгрин бәәдлд радиац орулад бәәх.

Огдоновин багиг бәрҗ авсмн, радистнь бәрәнд орсмн, Огдонов болхла зулсмн.

«Арийцы» үүлдлин эклц

1944-гч җилин июнь сарин 28-д СССР-ин НКВД-н Смерш НКО СССР ВЧ ахлачин нернд бичг бәрмт ирсмн:

Әәдрхнәс. Москва. НКВД СССР  (рус.) (хал. — товарищ Берияд. 5 өдрин туршт көөлдәд бәргдсн 9 диверсантмуд май сарин 23-д бууҗ ирсмн. Эдниг Яшкуль селәнәс ар-деед үзгин 55-гч дуунад мана оперативн баг бәрҗ авсмн. гдсмн. 3 хортн алндв, 6-һнь бәрәнд аввдн. Зевсгнь булаҗ аввдн. Мана талас күн хосн уга. Бәргдсн хортныг Яшкуль селәнд йовулвдн. Эдниг мөшкх кергтә. Ашнь дарунь зәңглхвдн. Эн цаасиг ГУКР Смершин ахлач В. С. Абакумов тер өдр ГУКР-ин 3-гч әңгд — полковник В. Я. Барышниковд йовулсмн[9].

Диверсантмудын хагдҗ унсн самолёт

Капитан Абвер Кваст(бас нег нернь фон Шеллер) һардҗ йовсн багд 33 күн бәәсмн, теднәс 19-нь агент-диверсантмуд, 4 радистнр, 7 немшнрин экипажас. Немшин самолёт бууҗ ирх ормд Әәдрхнәс НКВД-н болн НКГБ-н багмуд болн исстребительн самолётмуд дуудулгдсмн. Тер мет, хортна самолётыг бәрәнд авсмн. Десант экипаж хойр халда татад, ноолдан болсмн. Тер саамд 7 кү хаҗ алсмн (тер дунд самолётын экипажин 3 күн), 12 күн бәрәнд орсмн (тер дунд 6 лётчик). Наадк 14 күн зулцхасмн.

«Утта селәнә ар захд май сарин 23-д буусн хортна диверсионн баг хәәгдҗәнә. Белдәд, мана тылд („Валли I“) иим даалһврта ирсмн: 1. Ик күчтә радио цутхлң (радиорезидентур) тогтаһад, терүнлә олн радиоточкс залһад белдх. 2. Дарунь ирх агентурин болн буцлтын багмуд олҗ авх, олар ирүлхд белн болх. Буцлтын җисәг доктор Долль һардх бәәсмн. 3. Хальмгин бандитмудта залһлдҗ авх»[10].

9 хальмгуд бууҗ ирснә хөөн Квастын зәрлгәр Чигир селән тал мөрмүд хәәхәр йовсмн. Багин һардач Кваст бууҗ ирснә тускар телеграмм йовулҗ. Тер баг советин тылур немшин туршулчнрин «Валли-1» бүрдәцәс ирсмн. Терүнә зураднь — Хальмгин һазрт орм белдәд, терүнд дарунь «Доктор Доллин хальмг корпусин» 36 эскадрон тосҗ авад, буцлт татад, Огдоновин багла негдх бәәҗ. Түрүн мөшклһнә йовудт багин ахлач Шеллер немшнрин туршулын зуран болн даалһврмудын тускар келҗ өгсмн:

Мини залҗах үүлдл хойр күслтә йовсмн: Хәрлцәнә цутхлң тогтаһад, терүнд агент-радистнрас ирсн зәңгс хүвлҗ авх, СССР-ин дорд үзгүр йовулх, юңгад гихлә тенд рацийин күчн баһ болснас, туршулын сән хәрлцән уга бәәсмн. 2. Доктор Доллин хальмг корпусин 36 эскадронмудыг тосҗ авад, буцлтын белдвр кех кергиг, Абверин тоолврар, Хальмгт давулх бәәсмн. Терүнә төлә авиазалһлт болн самолёт бууҗ ирх орм белдх кергтә бәәсмн. Авиазалһлт кехин төлә багд 40-ватта керглүр бәәсмн, антеннта болн тослттаһан хамдан күрңг чемоданд бәәсмн. Ахлгч станциг тогтачкад, Валли 1 Әрәсән Дорд үзгәр агент-разведчикмудиг йовулх бәәсмн. Тер агентмуд хавлсн зәңгсән түргнәр цутхлң станцд йовулх бәәсмн. Баунас би соңссар, агентур Германюр һоодан зәңглҗәх саната бәәсмн[9].

Хойрдгч мөшклһнә йовудт Шеллер иигҗ келҗ:

Хальмг багмудын үүлдврмүдин тускар иигҗ келх кергтә. 1944-гч җилин май сарин 23-д бууҗ ирсн хойр баг бәәрн буцлтта улста таньлдад, төв радиостанциг тәвәд, харсад, үлгүр болх зөвтә бәәсмн. Теднд өгсн тоотс дунд: күн болһнд хойр дикта 1 автомат, 3 һар бәрдг гранат, цергчин күцц хувцн, эмәл, тонг. Дәкәд һарин пулемёт. Эн хамгиг 1944-гч җилин май сарин 23-д авч ирсмн. Деерәснь хойр багд немҗ өгсн тоотс дунд: 2 Максим пулемет, 2 һарин пулемет, 16 винтовкс. Хамг зевсг орсин һазра. Цуг тер тоотс Цилистейд үлдлә, майин 27-д ирх бәәсмн, дәкәд белдчксн 40 тюкмудт 10 миңһн шаху пулемётмудын сумн; 10 миңһн шаху винтовксин сумн; 15-20 миңһн автоматмудын сумн; һар бәрдг орсин гранатмудта яршг; эмнлһнд кергтә тоотс; 60 кг тәмк болн 100 өдрт күрх хот-хол[9].

Ормдан күрәд буусна тускар Шеллер ардан үлдсн туршулын цутхлңд радиограммыг йовулҗ. Москван Лубянкд терүг тодлад авсмн. Хортна ирсн багмудын зура-күслиннь тускар медәд авчкад, Советск туршулчнр «Арийцы» нерлһтә радионаад эклх шиидвр авсмн. Тиигчкәд, хальмгудыг цааҗла харһулад, нүүлһсиг немшнр медҗ уга, гисн тоолвр ирҗ. Абверта радионаадыг давулхин төлә советын туршулчнр бәргдсн багин ахлач Эбергард фон Шеллер болн самолётын радист, обер-лейтенант Ганс Ганзеныг орулад, «Смерш» үүлдлин йовудт онц «Борода» болн «Колонизатор» нерд зүүлһсмн.

«Кваст» көгшн туршулач — көдлмшән болн хамдан көдлх абверин улсиг сәәнәр меднә. Олн җилдән Швецд көдлҗ йовсмн. Германин туршулын бүрдәцстә таньл, хәрлцәтә. Гитлерт седкләрн туссн болв чигн, самолётыг тоньллһснд дөңг болснас, цаараннь маднла көдлүлхин төлә, манад орулад авч болҗана. Болв чигн, наадна йовудт энүнә өгсн зәңгсиг олзлҗ болх[11].


1944-гч җилин май сарин 30-д Абверур түрүн радиограммыг йовулсмн:

Бууҗ ирлһн: Москован цагин дараһар 0.4.55 часла. 12.40 часла орсин истребительмудын дәврлһн. Ю тоньлгдсмн. Кергтә тоотыг һарһад аввдн, зуг усн болн хот-хол уга. Гремериг, Ханлаповиг, Беспаловиг, Мухиныг, хойр хальмгиг алчкв. Лейтенант Вагнер, обер-фельдфебель Миллер шавтв. Негдгч ормдан күрвдн — элсн, Яшкуль алднд. Орм сән, партизанамудта залһлда тогтачквдн, харслт бәәнә. Хальмгудын туршлт тодлсар, Ю буусна тускар орсмуд медчкиҗ. Сталинград Әәдрхн хойр талас истребительмуд йовулҗ. Ю өдрәр бууҗ суусн йовдл — буру йовдл болв, сөөһәр суусн деер. Суулһх орм белдҗәнәвидн. Нанас зәңг эс иртл эврән шиидвр бичә автн. Радистар обер-лейтенант Ганзеныг олзлҗанав. Зураһар цәәлһҗ өгхитн күләҗәнәв. Даалһвр күцәҗәнәв Кваст[12].

Шеллер орсин ханьд көдлҗәхән немшнрин һардвриг зәңлх кергтә, гиҗ Ганзеныг ээрәд бәәсн бийнь, тернь үгднь орсн уга. Советск бәрәнд бәәсн цаган тодлхларн, мемуармудтан иигҗ бичсмн:

Медүлҗ келхәр бәәх үгм эн: офицер болснас, намаг муудхсн, доралһсн йовдлмуд үзсн угав, хәрнь бәрҗ авсн кемд милицин бәәдл эс тоолхла. Урднь эднә туск соңсснас оңгдан, чик седклтә, һоодан бәәдг улста таньлдв. Советск Союзин тускар дала медсн угав, тер учрар ухан-тоолвр ховр. Эн нутг нанла харһсн офицермудта болн цергчнртә әдл ухан-саната болхлаг, ямр чигн келн-улс Советск Союзта үүрлдснәс кишгтә болхнь, маһд уга[12].

Радионаадна йовудт Квастын багин кергүд сәәнәр давулгдҗах худл зәңгллһ Германюр илгәгдсмн: Хальмгин һазрт үүлдҗәх бәәрн 5 бандитмудын багмудла болн Огдоновин багла залһлдсна туск. Дәкәд Квастын отряд бәәх ормин темдгүд йовулад, дөңг сурсмн: «Бүрдәцин ахлачд. Йөрәлтн бүттхә. Радистнр Захаров, Блок, Косарев, Майлер мини көдлмштм кергтә. Залһлдана йовуд харшта болснас, хамгин сән радистнриг олзлҗанав. Туршул партизанмудын 5 багла харһла, зуг зевсг-сумн уга. Огдонов 85 мөрчнртә, зевсгнь ховр. Хаҗудан бичкн багмуд цуглулҗ чадсн угав. Туслгч һардвр кергтә. Түрүн самолётар хот-хол, мөңг, самолётыг буулһнд олзлх панрмудын хойр баг, сум, зевсг, радистнриг йовултн. Самолётыг кезә күләхв». Самолёт буух тодрха темдгүд йовулсна хөөн 1944-гч җилин июнь сарин 9-д сөөһәр һалар темдглсн суулһх орм медүлсн цагт:

«Эртәснь тодлсар, 11.6. буулһхан зуралҗанавдн. Кергтә хамг йовх. Бууҗ суулһн болн экипажиг авлһн тодлсн темдгәрн. Күцц темдгүд болн шиидвриг дарунь йовулхвдн. Капитан».

Советск һардвр Огдоновин багиг көөлдҗ тоньлһна зәңгиг күргх шиидвр авсмн:

Бүрдәцин ахлачд. Энд бәәдл тесҗ болшго йир му болв. Огдоновин баг тоньлгдҗ. Хальмгуд дөңг болҗахш. Арһан барад, Деед Кавказур һарч йовнав. Тендәс Румынюр. Шавтсн болн гемтә экипажин цөөкн улсиг хальмгудт үлдәҗәнәв, Германюр күрәд дөңг авч ирнәв, гиҗ цәәлһнәв. Һурвн өдрин туршт хәрүһитн күләҗәнәв, нань тесҗ болшго. Кваст[12].

Август сарин 14-д Абверас зөвлҗәх хәрү ирсмн. Немшнрин һардвр Квастыг фронтын өмнк үзгүр дуудсмн. Августын 18-д немшнрт йовулсн радиограмм:

Эндр Бергина өмнк хаҗуд НКВД-н отрядта бәрлдән болв. Сумн чилснәс көлтә, мөрмүд унад зулвдн. Өмн-деед үзг мордад йовнавдн. Ундасад, өлсәд, зовлң эдлҗ йовнавдн. Мадниг әмнәсн хаһцхла, мана өрк-бүлмүдиг бичә хайтн. Кваст[12].

Дарунь Абверур 2-гч радиограмм йовулгдв.

Бүрдәцин ахлачд. Хальмг мадниг хайчкв, мадн һанцхарн, зевсг, теҗәл, усн уга үлдвдн. Мадн әмнәсн хаһцхвдн, маһд уга. Әмән аврдг арһ уга. Эврәннь күслән сән кевәр күцәләвдн. Зуг үклдән Таниг болн Марвициг гемнҗәнәвдн. Һәргтә күсщтә үүлдл эртәснь медгдлә. Яһад эс дөңг ирв. Кваст[12].

Сүл радиойовуд 1944-гч җилин август сарин 20-д болсн цагт, дунднь зөрц тасрсмн

Мадниг көөлдҗ йовна. Эргнд элсн-давсн хойр. Йовх мөрән сольҗанавдн. Ундасҗ йовнавдн.

«Арийцы» үүлдлин йовудт немшнрт 42 зәңг йовулгдсмн. 23 хәрү ирсмн. 2 күнд самолётмуд бәрәнд авад, көдлгүрснь тәәлҗ авсмн. 12 күн тоньлгдсмн, 21 күн бәргдсмн. 1944-гч җилин июнь сарин 12-т «Арийцы» радионаадна йовудын туск рапортас:

СМЕРШ бүрдәцин давулсн радионаадна «Арийцы» үүлдлин йовудт Песчаный селәнә алднд хортна самолётыг суулһсмн. Июнин 12-т 02-00 часла, 5 парашютистнрта, зевсгүдтә, сумта болн теҗәлтә 20 тоотста 4-көдлгүртә хортна «Ю-290» самолёт буусн цагт, бәрәнд авсмн. 15-минутын хоорнд болсн бәрәнд самолёт шатсмн, экипаж шатасн бәәдлтә. Түүмриг унтрасна хөөн, зүн талкнь хойр көдлгүртәнь болн сүл талкнь хадһлҗ болв. Дотрнь 6 шатсн улсин цогц олгдв. Нег лётчикнь — штабфельдфебель Эн, һәрәдәд буучкад, бийән хаһад алсмн. Һәрәдәд буусн парашютистнрин дундас 3 күн бәргдсмн: маңһд Бацбурин, зөрц нернь «Хакимов»; осетин Цокаев, зөрц нермүнь «Марков» болн «Кожевников»; маңһд Росимов, зөрц нермүднь «Шаримов», «Гайдулин». Дөрвдгч парашютист, моңһл Бадмаев, зөрц нернь «Санпилов», бууҗ йовад унад өңгрҗ. Тавдгч парашютист, хальмг күн, радистнриг манҗ харсх даалһврта йовсмн, хәәгдҗәнә.

Шеллер үлдәсн соньн бичг-бәрмт:

«Зерг генерал! Би эврә дурар орсин контр-туршулд дөңг болх зөвән өгләв. Тер мет үнн кевәр нуувчин даалһсн дааврта ик кергән күцәләв. Аштнь немшин „Ю-290“ ик самолёт бәрҗ авсмн, дотрнь йовсн улс, тедн дунд 4 немш агентмуд, орсин туршулчнрин һарт орцхав. Би цаараннь чигн орсин туршулчнрин тоод кергүд күцәҗ йовх седклтәв. Тер учрар, намаг орсин контр-туршулын цергин тоод агентар орултн, гисн үрвр кеҗәнәв. Нуувчин тоотсиг әрүн кевәр хадһлад, немшин туршулын өмнәс дәврх йовдл учрсн цагт хаалһасн хаҗух йовдл һарһшго үг өгчәнәв. Зөв өгсн цагт, нанд зөрц „Лор“ нер зүүтн, гиҗ эрҗәнәв. Дислокацин орм. 17.06.44. Э. фон Шеллер»[13].

Шеллер бийән әмд үлдәх, гиҗ нәәлҗ. Зуг, 1945-гч җилин октябрь сарин 20-д болсн СССР-ин НКВД-н онц селвлцәнд  (рус.) (хал. авсн шиидврәр 1945-гч җилин ноябрь сарин 2-т энүг хаһад алсмн.

Темдглл

  1. ↑ 1 2 Участие калмыков-казаков в Гражданской войне на Дону и его последствия, Фонд имени священника Илии Попова (27 Така сарин 2023). Дата обращения: 25 Һаха сарин 2025.
  2. ↑ "Калмыцкие национальные части в составе Белого Движения в период гражданской войны". dk1868.ru. Дата обращения: 25 Һаха сарин 2025.
  3. ↑ Шарманджиев Д.А. Из истории калмыцкой эмиграции ХХ века в европейские страны и США // Калмыцкий институт гуманитарных исследований РАН. — 2013. — № 3. — С. 117—124. — ISSN /0869-5415.
  4. ↑ Тайны депортаций. Часть 3. Калмыки. Операция "Улусы" (рус.). topwar.ru. Дата обращения: 25 Һаха сарин 2025.
  5. ↑ Виртуальный музей казачьего зарубежья, Виртуальный музей казачьего зарубежья. Дата обращения: 25 Һаха сарин 2025.
  6. ↑ Война: Калмыкия 1941–1945 гг, regnum.ru. Дата обращения: 25 Һаха сарин 2025.
  7. ↑ Максимов К.Н. Разведывательно-диверсионные планы спецслужб фашистской Германии в Калмыкии в годы Великой Отечественной войны 109—122. Вестник Волгоградского государственного университета (2019). Дата обращения: 25 Һаха сарин 2025.
  8. ↑ 1 2 3 Максимов К.Н. Мифы доктора Долля // Военно-исторический журнал. — 2011-02-26. — № 3.
  9. ↑ 1 2 3 Макаров В., Тюрин А. Лучшие спецоперации СМЕРШа. Война в эфире. — Москва: Яуза: Эксмо, 2009.
  10. ↑ Рапорт по «ВЧ» заместителя начальника ГУКР СМЕРШ П. Я. Мешика, начальника УНКГБ Астраханской области А. П. Михайлова, заместителя начальника Отдела борьбы с бандитизмом НКВД СССР Свирина наркому НКВД СССР Л. П. Берия, наркому НКГБ СССР В. Н. Меркулову и начальнику ГУКР СМЕРШ В. С. Абакумову от 26 мая 1944 года
  11. ↑ Служебная записка 3 отдела ГУКР «Смерш»
  12. ↑ 1 2 3 4 5 Меньшиков В. Ржев — Сталинград. Скрытый гамбит маршала Сталина. — СПб.: Питер, 2012.
  13. ↑ Письмо капитана Э. фон Шеллера руководству советской контрразведки от 17 июня 1944 г. (перевод с немецкого)

Утх-зокъял

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=«Арийцы»_үүлдл&oldid=265114" халхас авсн