Абдулхаирын Ар үзгин дәәллһн
Экспертиза РАН
Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв
шинҗлҗ батрулв
| Абдулхаирын Ар үзгин дәәллһн | |||
|---|---|---|---|
| Цүүглдәнә һол учрнь: Хасгуд-Орсин улсин хоорнд XVII—XVIII зун җилмүдт учрсн акцлһна дәәллһс#Яик деер хасг-хазгуд хоорнд учрсн дәәлдән (XVII җилин чилгчәр — XVIII зун җилд) | |||
| Цаг-өдр | 1715-1725 | ||
| Орм | Өмн үзгин Уралын, Дунд Иҗлин болн Сиврин эргндк һазр | ||
| Итог |
|
||
| Хүвлһн | Хасгудын хаата улс Орсин хаата улс хоорнд элчтнрин дарата хәрлцә тогталһн | ||
| Мейәркгчнр | |||
|
|||
| Цергин толһачнр | |||
|
|||
|
|
|||
Абдулхаирын Ар үзгин дәәллһн (орс. Северные военные набеги Абулхаира[1]) — яицкин хазгудын станицмудур болн тер һазрар зуульчлдг Орс хаана ханьд орсн хальмгудур болн башкирмудур Абулхаирын дәәчнрин дәврлһн.
Цүүглдәнә тууҗ
1715-гч җилин эклцәр хасгудын Абдулхаир-хаана ик баг Казанск губернийин Черемшан һолын көвәһәр бәәршлдг башкир улсур дәврәд, Новошешминск хазгудын станицд күрәд, эзлсн балһсна эргндкиг түүмрт орулсмн. Башкир улс тер саамд хәрү цокад, хасгудын аулмудур дәврсмн. Дарунь Баһ жузин зуульчллһна һазрмудт Сиврин хаалһас башкир улсин батыр Карт хасгудын һардачнрт «башкир болн киргиз-хазгудын цүүгә зогсаҗ бәрәнд орсн улсиг сольҗ авх» неквр күргнә. Бас тер җилд хасгудын болн каракалпакмудын дәәчнр теегин хазгудын керәдүр дәврәд, теднә әмтиг бәрәнд авад, Хива балһсна мухла улсин базрт авч одад хулддг болна[2].
Сызрань балһснас аашсн керәдүр дәарәд: 20 хазгудыг алад, 100 шаху кү бәрәнд орулсмн[3].
Терүнә хөөн керәдиг цергчнр мандг болсмн. Болв, терүнәс дала тус болсн уга. 1716-гч җилд хасгудын болн каракалпакмудын дәәчнр Яицкин балһсн тал йовҗ йовсн Алексеевскин цергчнр манҗ йовсн өдмг зөөдг керәһүр дәврәд тарасмн[3].
1717-гч җиләс авн 600 дәәчнртә хасгудын баг Яицкин хаҗуһас 300 толһата адуг долан адучлҗ йосн хазгудтаһнь тууһад авна. Дарунь хасгуд Яицкин балһсиг эзлҗ авхар ядсмн. 25 миңһн дәәчнртә хасг-каракалпакмудын церг кесг долан хонгин туршт балһснур дәврҗ ядад, хәрсмн[3].
Тер үвләр Абулхаир арвн миңһн дәәчнртә башкир улсин зуульчллһна һазрмудар Казаня уездур дәврәд, Новошешминск балһсиг эзлсмн. П. И. Рычков тодлсар, «терүг эзләд, олн улсиг бәрәнд авад, зуг полковник Суязын арһар әмтиг хәрү булаҗ авад, киргиз-кайсакмудын кесгнь алад, көөсмн». Хасгудын өмнәс 1717 болн 1718-гч җилмүдт башкирмуд хойр дәкҗ хасгудын Баһ болн Дунд жузур дәврәд, цөөкн миңһн адуг булаҗ авсмн[2][4].
1718-гч җилд Абулхаирын дәәчнр Яицкин балһсиг эргүлҗ авад, Самара балһснас таслад бүкл сарин эргцд дәарҗ дәәлсмн[2]. 1719-гч җилин июль сарла Абдулхаирын хасгуд-каракалпакмудын 20-миңһнә церг шинәс Яицкин балһсиг хар чидләр эзлхәр дәврсмн. Болв, саак чадлго, Абулхаир арһан барад, Иҗлин хальмгудур дәврсмн[2][3]. Тер саамд хазгудын цергүд Эмба һолын көвәһәр бәәршлдг хасгудын улусмудур дәврәд бәәсмн, дәкәд Орсин улсиг дәәлддг теднә баһ тоота багмудыг ээрәд тараһад бәәсмн[3].
1720-гч җилд Абулхаир шинәс Казаня губерниг дәәләд, Николаевский уездын Черемшан селәнд күрсмн. Тер дәврлһнд «тер селәнә эр болн эм олн әмтиг» бәрҗ авад, тер муҗгудыг эврәннь зуульчллһна аулмудур йовулсмн[2].
1720-гч җилин сентябрь сарла Никита Бородина 900 хазгудта церг Самара болн Баһ Кинель һолмудын хоорнд йовад, Казаня губерниг дәәләд хәрҗ йовсн 500 тоота Тарыберды болн Улубаин багур дәврәд тарасмн. Бәплдәнд 300 хасгудыг алсмн, 50 күг бәрәнд авсмн. Хойр бәргдсн кү Санкт-Петербургур йовулад, Пётр I хаана Буульлһна һашгар ачлгдсмн[3].
Болв, тер бәрлдәнд хасгуд ик һару үзсмн. Хасгудын дәәчнр урдк җилмүдәс болхнь амрл өглго, үвлин киитнлә бас дәврәд бәәсмн. 1722-гч җилин эклцәр хасгудын 300 дәәчнр үвлзҗәсн хазгудын станицур дәврәд 70 хазгудыг бәрәнд авсмн. Февраль сарла цуг бәәсн адуһнь тууҗ авсна хөөн хазгудын церг йовһн үлдсмн. Хаврин эклцәр хасгудын дәәчнр давс авхар һарсн хазгудын багиг төгәрүләд, һурвн өдртән усн угаһар даҗрсмн. Тедниг Аюув-хаана бөл Назара Дорҗ залдг хальмгудын баг харсад һарһҗ авсмн[3].
1723-гч җилин намрар 13-миңһнә (эс гиҗ 20-миңһнә[5].) хасг-каракалпакмудын Абулхаирин церг хальмгудын зуульчллһна һазрмудур дәврсмн[6]. Абулхаир болн Есет Кокиулы Эмба болн Яик һолмуд һатлад, хальмг Назара Дорҗин 5 миңһнә багиг дииләд, Досң Тәәшин дәәчнриг көөнә[5]. Тер саамд хасгуд хазгуд хоорнд кесг бәрлдән болад, нег-негән сольҗ дииләд бәәсмн[3].
Июнь сарла Самараһас хәрҗ аашсн өдмг зөөдг керәг тарасмн. Тер бәрлдәнд 68 хазгуд бәрәнд орсмн. Дарунь Утва һолын көвәд Иван Логиновин 700 хазгудыг хасгин миңһн цергчнр дииллсмн. 72 хазгуд бәрәнд орсмн, кесгнь үксмн. Бас тиим бәәдләр Никифор Бородина баг диилгдәд, 32 кү геесмн[3].
Тер әәмшгтә йовдлмудас иштә хаана улс Яицкин балһсна харслһиг улм батлх шиидвр авсмн. 1725-гч җилин зунар хазгудт немр 5 тов, 12 пуд дәр, товин 300 бөмбг, 200 хорһлҗн сумн болн картечь йилһгдсмн. Болв, тер цагт хасгудын дәврлһн невчк номһрсмн[3].
XVIII-гч зун җилин эклцд хасгуд болн Яицкин хазгуд хоорндк цүүглдәнә тускар орсин тууҗин нертә шинҗләч И. К. Кирилов 1725-гч җилд иигҗ бичсмн: «Яицкин хазгуд болн Бухарин болн Хивин теегәр бәәршлдг каракалпацкмудын, киргиз-хасгудын хоорндк цүүглдән кесгтән зогслго бәәсмн. Зәрмдән хазгуд тедниг дәәләд, малынь, әмтинь булаҗ авад бәәлә, зхрмдән теднәс зовад бәәлә». Яицкин хазгудур дәврәд бәәсн цагтан Абулхаирын дәәчнр Дорд Иҗлин болн Уралын Орсин һазрар бәәршлҗ йовсн башкирмудур дәврәд бәәсмн[2].
Абдулхаирын Ар үзгин Өмн Уралын, Дорд Иҗлин, Сиврин дәәллһн ик зууһар диилврәр төгсәд, олн мал, олн әмтиг бий талан авад бәәсн йовдлмуд Баһ жузин хаана һавьяг зөвәр өөдлүлсмн. Абдулхаирын мөртә дәәчнрин шудрмг-шунмһа дәврлһн, дәәчнрин эв-арһс, дамшлт Баһ жузин хаана нериг Орсин меҗәг мандг командирмудын дунд дарунь туурулсмн. XVIII зун җилин 10-гч болн 20-гч җилмүдин эргцд Абулхаирын нерн дару-дарунь Әәдрхнә, Казаня, Сиврин губернийин һардачнрин тооцана бәрмтст тодлгдад йовсмн[2].
Болв, Абулхаир яицкин хазгудын болн эргндкәр зуульчлдг Иҗлин хальмгудур болн башкирмудур дәврлһн хасгудын экономикин, келн улсин бәәдл-җирһлин деершлтд күцц тус күргсн уга. Тиигчкәд, Орсин хаана улс Баһ болн Дунд жузин һазрмудур бас дәврәд бәәснәс иштә, хойр дәәлдҗәх нутгс хоорндан эвцлһ олхан хәәсмн. Тер мет хасгудын хаанмуд Орсин хаана һазрин меҗәһәр бәәх Иҗлин эргндкин болн Сиврин һардачмудта хәрлцә тогтасмн[2].
Цүүгәг эвцлһн
1715-1718-гч җилмүдт Хасгин хаадуд болн Орсин хаана Казаня болн Тобольскин губернатормул олн төрмүдәр хоорндан бичгүд илгәҗ. Абулхаир болн Кайып-ханмудын Казаня болн Сиврин губернатормудта тогтасн бооцана һол күслнь — хасгудын болн Орсин талас хазгудын, хальмгудын болн башкир улсин хоорндк ноолдаг зогсаһад, бәрәнд орсн улсан дольҗ хәрүлҗ авлһн болн теднә хоорнд хулд-гүүлгәнә хәрлцә батлад, җиңгүд әәмшг угаһар йовдг бәәдл тогтах[2].
1718 җиләс авн 1719 җил күртл Тобольскд тер шиидврәр Кайып болн Абулхаирын хасгудын һурвн посольств одсмн. 1718-гч җилин май сарла Сиврин губернатор М. П. Гагарин хасгин элч Елмет Баулуковта харһсмн, октябрин 7-д — батырмуд Сафа, Итмамбет болн Бакурманта, октябрь сарин 28-д — батыры Байбек болн Толебайта[2].
Бас тер җилд Орсин талас Хасгудын хаанмуд тал Борис Брянцевин көвүдиг, Тобольскас Яков Тарыштиныг болн толмач Кабай Мамеевиг (1718) болн Уфан Фёдор Жилиныг (1717—1718) — Казаняс Посольствиг йовулсмн[2].
1725-гч җилд хасгудын Баһ жузин сәәчүд Орсин һардачнрла харһлт давулх шиидвр авсмн[3].
Темдглл
- ↑ Ерофеева, 2007, с. 153.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ерофеева, 2007.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Радик Темиргалиев. Казахи и Россия (рус.). google.kz. Дата обращения: 11 Хулһн сарин 2025. Архивировано 6 Туула сарин 2023 года.
- ↑ Tsars, Cossacks, and Nomads. Дата обращения: 11 Хулһн сарин 2025. Архивировано 18 Мөчн сарин 2023 года.
- ↑ 1 2 Издательство Аруна. История Казахстана. Энциклопедический справочник (неопр.). kazneb.kz. Дата обращения: 11 Хулһн сарин 2025. Архивировано 22 Ноха сарин 2023 года.
- ↑ Тепкеев Владимир Толтаевич. Калмыцко-казахское противостояние в Северном Прикаспии в 1723-1724 (неопр.). cyberleninka.ru. Дата обращения: 11 Хулһн сарин 2025. Архивировано 11 Мөрн сарин 2023 года.
Утх-зокъял
- Ерофеева И. В. Хан Абулхаир: полководец, правитель, политик. — 3-е изд. — Алматы: Дайк-Пресс, 2007. — 484 с. — ISBN 9965-798-64-8.