Балыкан Басңгин Санҗ

Балыкан Басңгин Санҗ
Балыкан Басңгин Санҗ
	;
Һарсн җил-өдр	1894 февраль сарин 2
Төрсн һазр	Теңгин Цергин муҗ[d], Орс хаата улс[d];
Нас барсн җил-өдр	1943 январь сарин 9 (48 лет)
Иргншл	Орсин хаата орн; Теңгин Аһу Церг
Мергҗлнь	Бичәч, публицист, седкүлч.
Эцкнь	Балыкан Басң
Экнь	Ямана Нимә
Шаңнлнь	\|\| 4-гч зергин Цергчин георгиевск кирст

Балыкан Басңгин Санҗ (орс. Санджи Басанович Балыков; 1894 февраль сарин 2, Теңгин Цергин муҗ^[d] — 1943 январь сарин 9) — Гражданск дәәнә орлцач, 80-гч Зүңһарин Теңгин дәәчнрин хальмгудын полкин зууч, седкүлч.

Намтрнь

Балыкан Басңгин Санҗ Теңгин дәәчнрин Сальскин муҗин Богшрахна әәмгт 1894-гч җилд Көвүд залусин тохмин адуч Балыка Басңгин өрк-бүлд төрсмн. Эцкнь эрт өнчрәд баячудт зарһгдад йовснас, көвүнь бичкнәсн мал хәрүләд, адуч болсмн. Ик-Буурлын әәмгин Платовская станицас Ямана Нимәг авальд авсмн. Йисн үртә өрк-бүлд тавн үрн үлдсмн: Бадм, Сандҗ, Дорҗ көвүд болн Уланка, Бака күүкд. 12-тадан эк-эцкнь Богла күтрин сурһульд йовулна, терүг Санҗ 1909-гч җилд төгсәнә. Дарунь тоомсрта көвүг Великокняжеская станицын дөрвн җилә сурһульд йовулна. Терүг олн әмтнә багшин цолтаһар шүүвр өгәд, Даниловскин станицын Атаманск күтрин бәәрн училищд 1913—1914 җилд хальмг келнә багшар көдләд, хальмг келнә, утх-зокъялын, тууҗин болн шар шаҗна кичәлмүд бичкдүдт дасхна.

1914-гч җилд дән эклснә хөөн цергт мордсмн. Эн Новочеркасскин хазгудын юнкермудын училищд тусад, хорунжин цол зүүҗ төгсәсмн. Теңг һолын бәрлдәнд орад, шавтад, зуучин цол авсмн. «Зөрг үзүлсн төлә» темдгәр болн Георгиевскин кирсәр ачлгдсмн.

Әрәсән церг хувалгдсна хөөн Тең һолур ирсмн. Гражданск дәәнә цагт шин йоснд орлго, хазгудын А. М. Каледина (рус.) (хал.. цергт орад, Советин йосна өмнәс дәврнә. 1918-гч җилд түрүн офицерск цол авсмн. Хөөннь большвикудын өмнәс дәврлһнә дәәнд Зүңһарин 80-гч хальмгудын полкин 76-гч Теңгин полкд адьютантын цолд церглҗ йовсмн. Хар теңгсүр цохрсн дәәчнртә цә Крым тал йовад, Турц нутгин һазрт эмиграцд туссмн. Дарунь Болгарьд, хөөннь Францин Куерон балһснд фабрикд көдлҗ йовсмн.

Утх-зокъялын үүдәлтнь

1920-гч җилмүд Балыкан Санҗиг Чехословакин Прага балһснур зулсн хальмгудын сәәчүдин багд дуудна (хальмгудын баг Улана Нарна Бадмин һардврта тенд хорһдсмн). Тенд «Хальмгудын сойлын көдләчнрин зөвлл» (орс. Калмыцкая комиссия культурных работников) үүлдҗ бәәсмн, тедн «Хоңх» седкүл барлдг бәәсмн, терүнд Балыкан Санҗ шунмһаһар орлцсмн. Прагад — Ш. Н. Балиновта, Д. Н. Баяновата, С. Б. Баяновта, Хара-Даван Эренҗәнтә болн гимназин сурһульчнрта «Хоңх» седкүл һарһдг бәәсмн. Терүндән хальмг улсин урн үгин зөөр, талдан келнәс утх-зокъял орчулад барлдг бәәҗ. Седкүлиг хальмг келәр, тод бичгәр барлдг бәәҗ. Ут тоодан 5 тойг һарч.

Дарунь бичәч «Дурндан бәәдг хазгуд» (орс. «Вольное казачество») седкүләр соньмсна. Тер седкүлин редакцд дааврта сегләтрәр көдлнә. Санҗин тоолврар,

тооһарн баһ хальмг улс богдалһна төлә хазгудта негдх зөвтә, теднтә «Казакия» нутг тогтаһад хальмг автономин багар орх зөвтә

Эмигрантмуд һарһдг «Казачий сполох», «Казачий голос», «Единство и независимость» гидг седкүлмүдтә бас хәрлцәд, теднә халхст эврәннь келврмүдән болн зурцсан барлна — «Хойр дәврлһн», «Дөрвн харһлт»…, дәкәд публицистическ зәңгсән барлсмн, тернь «Үндсни үүдлһнә седвәр», «Хазгуд бүрдәсн урн утх-зокъялын тускар», «Олн келн-улста нутгин тускар». Зерглц тенд бәәсн цуг хальмг хамцан-багмудт орна, «Хальмгудын Ниицән», «Хальмг Таңһчин туг», «Улан залата» гидг седкүлмүдт көдлсмн. Ш. Н. Балиновта хамдан «Цаһан өвснә дольган» гидг төршлин хальмг седкүл һарһсмн, тер учрар «Дурндан бәәдг хазгудын» ах редактор Игнат Билый (рус.) (хал. дурго болад, дарунь хойр седкүлд көдлдг Санҗиг негн деерән һартха гиҗ. Балыкан Санҗ хальмг седкүлдән һарад, хазгудын җалв болн Праган патьр уга үлднә. Тиигәд Брно балһснур нүүнә.

Мөңгн уга, түрү цагтан Ш. Н. Балиновта хамдан «Цаһан өвснә дольган» гидг төршлин хальмг седкүлән зүткәд һарһад йовсмн. Хаҗудан эмиграцд бәәх хальмг баһчудыг дуудҗ авад көдлүлдг болсмн. Өдрәр мөңг олхин төлә көдләд, сөөднь седкүлән тогтаһад, невтр бичәд, ясад, белн седкүлмүдиг дигләд, Европин талдан нутг-балһсдт бәәх хальмгудт йовулдг бәәҗ. Төрскн һазрасн салсн хальмг улстан демҗг өгч, эврәннь зөвән харслһнд чидл өгх седвәртәһәр зүткҗ йовсмн. 1930-гч җиләс авн 1934-гч җил күртл годы седкүлин 14 тойг орс болн хальмг келәр һарсмн.

Стремясь пополнить знания, получить высшее образование, в 1930-гч җилд Балыкан Санҗ Прагад «Төршлин деед сурһульд» орад 1932-гч җилд төгсәсмн.

Хазгудын колонизационн комитетд көдлҗ йовад Балыкан Санҗ үүдәврмүдән бичәд йовсмн. Седкүлд зәңгс бичәд, терүнәс нань келврмүд болн тууҗс бүрдәсмн. Тер цагт барас һарсн дегтрмүднь: келврмүдин хураңһус «Шаңһас арһта», «Залмҗ» болн «Күүкнә цевр нерн». Англь келәр һарсн дегтрин үр үгнь А. Г. Авторханов (рус.) (хал. бичсмн. Терүнд 1939-гч җилд Югославьд П. С. Полякова (рус.) (хал. шүлгән нерәдсмн.

Балыкан Санҗин үүдәврмүдтә Хальмг Таңһчин болн Әрәсән әмтн 1990-гч җилд таньлдсмн. Тер җил һазадын ордудас хальмгуд түрүн болҗ Элстүр «Җаңһрин» баатрльг дуулврин 550 җилин өөнд цуглрсмн. Тедн дунд ирсн Җииҗә Андреев, профессор Араш Борманджинов, Алексей Иванчуков, Елена Ремилева һазадын ордудт барас һарсн Балыкан Санҗин дегрмүд авч ирсмн: «Шаңһас арһта: Келврмүдин хураңһу» (Мюнхен, 1976), «Күүкнә цевр нерн» түүк (Мюнхен, 1983). «Күүкнә цевр нерн» түүк Элистд 1993-гч җилд барлсн цагт А.Борманджинов терүнд «Санджа Балыков» бичәчин тускар бичкн зурц бичсмн. Тер түүк хальмг келнд Бурула Яковин Николай орчулад, 1996-гч җилд «Теегин герл» седкүлд барлсн билә.

Кесг җилдән седкүлмүдт амрл уга көдләд, мөңгн хамг ховр болад йовснас иштә бичәч земго муурад, гемнәд бәәсмн. 1943-гч җилин январь сарин 9-д 49-дән Балыкан Басңгин Санҗ Братислава балһснд сәәһән хәәсмн, мөңкинд күүнә һазрт үлдсмн. Үр Балинә Шамбад сүл бичгтән иигҗ бичсмн:

20 җилдән күләҗ, нәәлҗ йовсн төрскн һазран үзәд, теегин аһар хавлад авх мана седвәр ода күцгдҗәнә. Болв, намаг гем күләд кевтүлчкв. Чи болхла уралан йов, би даңг чамла йовхв. Төрскн теегтән күрәд, мөргәд, Боглаһасм атхмр шавр авад ир...

Балыкан Басңгин Санҗ Словакин Братиславин Блюментальскин евангелическ оршаврт оршагдсмн. 60-гч җилмүдт Чехословакин коммунистическ һардачнр оршаврин ормд гермүд тосхсмн. Тер цагт Балыкан Санҗин оршавр геедрсмн.

Өрк-бүлнь

1914-гч җилин апрель сарла энүнд төрскн Денисовская станицас Сафоновин Дорҗмаг авч өгсмн, эн күүкиг хальмг авъясар ик эрт, хойртаднь әрк орулчксн бәәҗ. 1917-гч җилд эднә ууһн Очр көвүнь төрнә.
Эмиграцд бәәҗ 1924-гч җилин октябрь сарин 4-д мөрч Шевелкнә Адучин Бадмин Дорҗма күүкнь авсмн.

Утх-зокъял

Алексеева П. Э. Санджи Балыков — яркий представитель калмыцкого зарубежья // Теегин герл. 2006. № 1. С. 65-74.
Алексеева П. Э. Богшрахинский аймак и богшрахинцы: Краткие исторические очерки.// Элиста 2002.
Балыков С. Б. Сильнее власти. Подольск: Мемориал-Музей «Донские казаки в борьбе с большевиками», 2014.
Балыков С. Б. Заламджа: повести и рассказы / сост. Е. С. Ремилева. Подольск: Мемориал-Музей «Донские казаки в борьбе с большевиками», 2013.
Борманджинов А. Санджи Балыков // Теегин герл. 2004. № 4. С. 65-69.
Джамбинова Р. А. Шаги духовного примирения: к 100-летию писателя Санджи Балыкова // Теегин герл. 1993. № 5. С. 91-104.
Топалова Д. Ю. Проблемы сохранения национальных традиций и этических представлений в рассказе С. Балыкова «Сильнее власти».