Бөк бәрлдән

Бөк бәрлдән (орс. Калмы́цкая борьба́) — хальмг улсин ноолдан, Хальмг сойлын хуучна заңшал. Өдгә цагт Хальмгт бөк бәрлдәнә марһан дару-дарунь давулгдна.

Хальмг ноолдан, Орсин орн-нутгтин музей, СПб

Тууҗнь

Кезәнә хальмгуд ноолдад, махмудан батлад, бийән харсдг дасад, бөк бәрлдәнә эв-арһиг бүтәҗ. Баһчудыг бичкнәснь авн цогцнь батрулхин төлә хадгас хадг дасхад, мөрнә урлданд орулад, бас нооллддг дасхдг бәәсмн. Бөк бәрлдәнә эв-арһин тускар хамгин түрүн зәңг «Эврә үзсн шастрт» (1665 җилин) харһна болн Җаңһр баатрльг дуулврт иигҗ бичәтә:

«Тиигхлә арвн хойр сүрнь
Амн өөднь деврәд,
Арвн цаһан хурһнь
Альхн талан үүмлдәд,
Бамбин улан бүсәснь авад,
Зөг шар тохаг
Амн нурһнднь элкдәд дарв.
Хар махинь цумлад,
Яснднь күртл
Орад одв тоха.
Нег элкдҗ дарад,
Хойр дарад, һурвдхларн —
Хойр көлән һазрт күргәд авб.
Ачн-ачн цоклдҗ йовад,
Теңгрин Төгә Бүсиг
Хад чолунд кев ортлнь цокв»

XVII-гч зун җилд Орсин хаата улсин һазрт ирсн цагт хальмгудын ха бәрлдән дәәчнрин эв-арһ болснас нань сойлын заңшал болв. Хальмг нойдуд ха бәрлдәчнриг хураһад, байрин нәәрин кемд ноолда давулад цеңглдг болҗ. XIX-гч зун җилин эклцәр тиим марһас олн әмтиг цуглулад, нег чигн керг-үүлдвр бөк бәрлдән угаһар давдго болсмн. 

«Хоңһрин гер авлһна бөлгәс»:
«Тәкин арсн шалвриг
Тәкм деерән эвкәд,
Буһин арсн шалвриг
Бульчң деерән эвкәд,
Үүдн эңтә
Көк кивр саадг
Өрч талан хәләһәд
Зогсҗ бәәнә».

Бөк бәрлдәнә туск зәңгллһн орс келәр әрәсән дипломат Иван Унковскин тодлврт бәәнә: «тиигәд, хойр талас нүцкн ноолдачнр һарч ирнә, шалврнь өвдгәснь деер эвкәтә. Нег-негнәсн дөрвн чиңгә сажень үлдсн кемд хойр һаран деегшән өргәд, нүдәрн гилс гиҗ хәлән, өөрднә; харһн шалврасн атхлдад, шүрүтәһәр нег-негән хуһлад, шивлдәд бәәнә. Тер ноолдаг хальмг улс кезәнәс авн таалад делгрүлҗ бәәһә, баһ настаһасн күн болһн ноолддг дасдг мөн».

Орсин этнографч Василий Бакунина «Хальмг улсин бәәдлин, нурһлҗ торһудын шинҗллт, теднә хаадудын болн нойддын йовдлмудын тодрхаллт» (орс. «Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев») дегтр 1761-гч җилд һарсмн. Терүнд бөк бәрлдәнә тускар иигҗ бичәтә: «Хальмгуд хаан талан ирлдәд, нәәриг мөрнә урдаһар болн хорһар бийән лашсн нүцкн ноолдачнрин бөк бәрлдәһәр эклнә».

Бөк бәрлдәнә тускар Н. Нефедьев «Иҗлин хальмгудын туск тодрхаллтс» (орс. «Подробные сведения о волжских калмыках») дегтртән болн П. Небольсин «Хошуда улусин хальмгудын бәәдлин туск зурцс» (орс. «Очерки быта калмыков Хошеутовского улуса») дегтртән бас бичсмн. П. Небольсин эврәннь нәәрүллһтән хальмгудын ноолдаг тодрхаһар цәәлһәд өгч.

Октябрьск революцин хөөн хальмгин бөк бәрлдәг бәәрн шаңһа көтврмүдт орад, дөрлдәс давулгддг болсмн. Тер цага хамгин туурмҗта бөк бәрлдәч Мөңкән Шамбан Эрднь-Ара (Мөңкән Җанва) бәәсмн, тер 1921-с авн 1940-гч җилмүд күртл кесг дөрлдәнд диилвр бәрәд йовсмн. 1940-гч җилд 45 настадан Таңһчин Җаңһрин марһанд диилвр бәрсмн. 1926-гч җилд Хальмгт ут тоодан 18 ноолдачнрин бөк бәрлдәнә багмуд көдлдг болсмн. 1935-гч җилд Элстд бөк бәрлдәнә I турнир-олимпиад давсмн. Терүнд Комуша Манҗин Басң диилвр бәрсмн. Тер күүнә нертә Цугсоюзин бөк бәрлдәнә дөрлдән 2008-гч җиләс авн давдг болсмн. 1935-гч җиләс авн Хальмгт бөк бәрлдәнә марһас дара-дарандан давулгдна. XX-гч зун җилин 30-40-гч җилмүдт нер туурсн бөк бәрлдәч Габунщина Михаилын Иван бәәҗ. 

1958-гч җилд бөк бәрлдәнә Хальмг АССР-ин марһанд Бадмин Нарна Ходжа диилвр бәрсмн. 1958-гч җиләс авн Хальмгт җил болһн таңһчин спартакиад болдг болад, терүнд бөк бәрлдән эркн биш давулгддг бәәсмн. 1959-гч җилд II-гч Спартакиадт 495 хальмгин бөкчнр орлцсмн.

1970-гч җилд тәмрин самбоһар дархна цолта Анатолий Жемчуев бөк бәрлдәнә эв-арһин зокал тогтасмн. Терүгәр цуг бөк бәрлдәчнр нег чиңнүрин багд дөрлддг болсмн, тер мет чиңнүрин 8 әңглл батлҗ авсмн. 1982-гч җилд «Тәмрин ноолдан» седкүлд Анатолий Жемчуевин «Хальмгудын бөк бәрлдән» гидг зәңг барлсмн. Терүнд Анатолий хальмгин бөк бәрлдәнә ахр тодрхаллт өгч. 1997-гч җилд Анатолий Жемчуев бөк бәрлдәнә зокалыг шинрүләд, нас-насар йилһлт болн чиңнүрин шин әңгллһс немҗ.

2006-гч җилд Хальмг ик сурһульд «Тәмрин сойл» гидг факультет секгдсмн. Хальмгин бөк бәрлдән онц кичәлд орсмн.

Өдгә цагт Элстин 2-гч микрорайонд Хальмг бөк бәрлдәнә Академь көдлнә. Җилин эргцд цуг Таңһчар олн-зүсн керг-уулдврмүдт бөкчнр бәрлднә, җил болһн давдг марһас бәәнә

Һол дөрлдәс

• 1972-гч җилин октябрь сарин 21 — 22-д Элстд бөк бәрлдәнә түрүн Хальмг АССР-ин марһан болла, терүнд 63 тәмрчнр орлцад, Элстин баг диилвр бәрлә;
• 1973-гч җилин сентябрь сарин 22 — 23-д Элстд бөк бәрлдәнә түрүн Хальмг АССР-ин чемпионат болсмн. 1974-гч җилд Хальмг АССР-ин IV-гч Спартакиадт тәмрин долан эв-арһар марһан давсмн, тер дунд — бөк бәрлдәһәр;
• 1977-гч җилин август сарин 13 — 14-д «Спартак» стадионд бөк бәрлдәһәр Хальмг АССР-ин чемпионат болсмн;
• 1978-гч җилин сентябрь сарин 16-д Городовиковскд Хальмг АССР-ин состоялась VI-гч Спартакиад болсмн;
• 1982-гч җилин декабрь сарин 11 — 12-д Хальмг АССР-ин тәмрин Комитет бөк бәрлдәһәр Комсомольский селәнд марһаг давулсмн;
• 1984-гч җилин сентябрь сарин 8 — 9-д Городовиковск балһснд бөк бәрлдәһәр Хальмг АССР-ин чемпионат давсмн;
• 1985-гч җилин сентябрь сарин 21 — 22-д Комсомольский селәнд бөк бәрлдәһәр Хальмг АССР-ин первенств давсмн. 1985-гч җилин декабрь сарин 14 — 15-д Городовиковскд Муҗин ДСО «Урожай» сүвдлин шиидврәр бөк бәрлдәһәр Баһ Олимпиад давулсмн;
• 1986-гч җилин сентябрь сарин 20 −21-д Хальмг АССР-ин зуна IX-гч Спартакиадын көтлврт бөк бәрлдәнә марһан давла;
• Сентябрь сарин 10 — 11-д Советский селәнд бөк бәрлдәһәр Хальмг АССР-ин первенств болсмн; 
• 1991-гч җилин май сарин 30-д Элстд хальмг тәмрин эв-арһсар Таңһчин үндсни фестиваль болсмн, тер дунд бөк бәрлдәһәр бас марһан давла;

1997-гч җиләс авн Хальмгт «Җаңһрин баатрмудын наадд» («Джангариада») нерлһтә олна тәмрин надд давулгддг болсмн. Терүнд эркн биш бөк бәрлдән орсмн. «Җаңһрин баатрмудын нааддт» орсн эв-арһ болһнд онц зокал батлҗ авсмн. 2002-гч җиләс авн «Җаңһрин баатрмудын наадд» нутгин сойлын болн тәмрин нәр болдг болсмн. 2009-гч җилд X-гч «Җаңһрин баатрмудын нааддт» бөк бәрлдәнә марһан орсмн.

• 2009-гч җилин март сарла Москвад бөк бәрлдәһәр I-гч Москван турнир давсмн.
• 2011-гч җилин июнь сарин 19-д Москвад бөк бәрлдәһәр II-гч Московский турнир давсмн.

Зокал

Бөк бәрлдән хойр ноолдачин хоорнд давна. Ноолдан онц зокалта. Бәрлдәнә өмн ноолдачнр харһад һар-һаран атхад мендлнә. Бәрлдәнә йовудт ноолдачнр нег негән бүснәснь болн шалвраснь, цогцаснь атхҗ болна, зуг көлднь һар күрдг зөв уга. Нег негән шивҗ, унһаҗ, түлкҗ болна. Унад даларн һазрт күргхлә, диилгдсн темдг. Дәкәд өвдгән, эс гиҗ һаран һазрт күргхлә бас диилгднә. Нег бәрлдән тавн минутдан болна. Немр цаг 2 минут. Немр цаг өгсн кемд хойр ноолдач нег негән атхад авна (шавһ күртсн күн түрүләд атхк зөв авна), бодгчин докьяһар ноолдан эклнә. Мейәркгчиг шивлһ күцәсн бөкч диилнә, толһаһарн өрчнь тулсн бөкч диилгднә, мейәркгчин ууцнь хойр һарарн тулсн бөкч диилгднә, мейәркгчин атхсн хойр һариг һарарн суһлсн бөкч диилгднә. Бөкчнр атхлдад дөрлдх зөвтә, бәрлдәнәс зааград, зулад бәәхлә, диилгдснә учр болҗ тоолгдна. Бәрлдәнә кемд му йовдл үзүлх зөв уга, диилгдснә темдг.

Темдглл

Источник

• Цандыков В. Э. Калмыцкая национальная борьба "Бɵки барилдан" история и современность. — С. 49.
• Цандыков В. Э. Основы базовой техники калмыцкой национальной борьбы "Бөки барилдан". — Элиста: Джангар, 2009. — 135 с. — ISBN 978-5-94587-349-0.

Холвас

• Калмыцкая национальная борьба  (неопр.).
• Калмыцкая национальная борьба  (неопр.).
• Книга о калмыцкой национальной борьбе  (неопр.).