Канука Харти
| Канука Харти | |
|---|---|
 | |
| Һарсн җил-өдр | 1883 җилин декабрь сарин 17(5) |
| Төрсн һазр | Зундов күүтр, Орсин хаана Иловайин юрт, Теңгин цергин Сальск округ |
| Нас барсн җил-өдр | 1933 җилин февраль сарин 7 |
| Нас барсн һазр | Элст, Хальмг Автономин муҗ, РСФСР, СССР |
| Иргншл |
 СССР |
| Иргншл |
 Орсин хаата орн |
| Мергҗлнь | олн ниитин зүтклтн, шүлгч, орчулач, публицист |
Канука Харти (орс. Кануков Харти Бадиевич, 1883 җилин декабрин 5 (17), Теңгин Цергин муҗин Зундов күүтр — 1933 җилин февралин 7, Хальмгин эврән засх муҗин Элст балһсн) — Әрәсән иргнә дәәнә үйин болн Моңһлын хүвсхлч, олн ниитин зүтклтн, шүлгч, орчулач, публицист, Зөвллтин Хальмгин «Улан Хальмг» гидг өдрин соньниг үүскн бәәһүлгч. Манҗин Нимгрлә хамдан түүг өдгә цагин хальмгин урн зокалыг үндслгч болһҗ үздг мөн[1].
Намтр
Канука Харти 1883-гч җилин декабрь сарин 17-д Теңгин Цергин Сал һолын дүүргин Зүнһар әәмгин Зундов күүтрин угатя хальмг хазгин гер-бүлд төрҗ һарсмн. Тернь Великокняжеская әәмгт сүмин сурһулиг төгссмн (1894—1900). Денисовская әәмгин ардын багш (1902—1908), 1905—1907 җилмүдин хүвсхлин орлцач, «Хальмг таңһчин туг» гидг үндснә ардчлсн мергҗлин ниицәнә һардачнрин негнь.
1909-гч җиләс авн 2-гч Теңгин хазг бух цергин эңгин хазг болҗ алв хааҗ эклсмн. Бух цергин сурһлт төгсснә хөөннь — баһ урядник, дарунь — зууна вахмистр (1909—1914). Платовская әәмгин Эльмута күүтрин ардын багш (1914-гч җилин март сарас июль сар күртл), дарунь 36-гч Теңгин мөртн бух цергт орҗ, шинәс цергин алв хааҗ үрглҗлүлв (1914-гч җилин июль сарас авн декабрь сар күртл). Өвчтә болсн учрас теткврт һарсмн.
Зундовин сүмин сурһулин багш (1915—1916), Теңгин зарһин 1-гч дүүргин зарһчнрин ик хурлын орчулач (1916—1917). Сал һолын дүүргин «Ухмсрта хальмгудын холвана» гешүн, Петроград балһснд болсн хазг цергүдин төләлгчнрин ик хурлын орлцач, Теңгин хальмгудын 1-гч болн 2-гч ик хурлын орлцач (1917). Иргнә дәәнә орлцач. Куберлеевскин волостин күцәгч хораһин цергин әңгин дарһ, 10-гч әәрмд элссн Улан партизанмудын багин зокан бәәһүлгч болн командир (1918-җилин февраль сарас авн октябрь сар күртл). Бас тер әәрмд: Царицына 1-гч мөртн бух цергин инструктор, улс-төрин әңгин суртл-ухулһ болн болвсрлын әңгин дарһ (1918-гч җилин октябрь сарас авн 1919-гч җилин июнь сар күртл), Хальмгин цергин әңгүдин зокан бәәһүлгч, улс-төрин әңгин дарһ (1919-гч җилин июнь сарас авн 1920-гч җилин октябрь сар күртл).
Әрәсәд болсн иргнә дәәнә үйәр 10-гч Улан әәрмин улс-төрин салврин суртл-ухулһ болн болвсрлын әңгд алв хааҗасн санҗ. Үүнә зергцә тернь Улан әәрмд алв хааҗасн хальмгудт зөрүлсн суртл-ухулһин хуудсн болн брошюр һарһх көдлмшт орлцҗ бәәсмн.
1919 җилин сентябрь сарла Саратовд "Улан хальмг" гидг түрүн хальмг келнә седкүлд шиңкән экләд бичдг бичәчнрин болн шүлгчнрин үүдәврмүд барлдг болна.
1920 җилин ноябрь — декабрь сард 6-гч Чоңгарин кавалерин штабин ахлачин дарук, 1920-гч җилин декабрь сарас авн 1921 җилин апрель сар күртл региона әңгин ахлач болад, Моңһлын цергт эвә дурар церглх улст дөңг күргдг көдлмш күцәҗ йовсмн.
1921-1922 җилмүдт Моңһлын олн-улсин цергин селвгч, 1922-1923 җилмүдт Моңһлын Кобдоск төгәлңгин цергин штабин полит-әңгин ахлач, туршуллһна кесг кергүдт бийнь орлцад йовсмн. Ургад салу онц багиг ахлҗ залҗ йовсмн, 1923-1924 җилмүдт кавалерин болн талдан чигн цергудин багмуд бүрдәсмн. Моңһлын Таңһчд Итрах Вокунаев гидг нертә көдлҗ йовсмн[2].
1931-гч җилд МНРин Улан тугин орденар ачлгдсмн.
1924 җилин сентябрь сарас авн — 1925 җилин май сар күртл Әәдрхнә ЦИКин болн Баһ Дөрвдин улусин исполкомин толһач, 1925 җилин май сарас авн — 1927 җилин июль сар күртл Хальмг Автономин областин ЦИКин толһач, 1927 җилин август сарас авн - 1928 җилин май сар күртл Цуг Әрәсән ЦИКд Хальмгин областин элч, 1927 җилин май сарас авн - 1933 җилин февраль сар күртл Хальмг Автономн областин Хальмгин бүрткмҗин зөвллһнә толһач.
1925 җилд Хальмг Автономин областин ЦИКин толһачин үүл дааҗ йовсмн, 1929 җиләс авн Хальмг Таңһчин муҗин комитетын толһач болсмн.
Канука Харти 1933-гч җилин февраль сарин 7д Элстд сәәһән хәәсмн. Элст балһсна Иргнә болн Төрскән харсгч Алдр дәәнә Баатрмудын цутхлңг мемориалын көшәд оршалһата[2].
Үүдәлтнь
1020-1930-гч җилмүдт Канука Харти олн-әмтнә дунд, олн цергчнрин, дәәчнрин дунд тархахин төлә цааснд бичсн дуудврмудиг тогтасн күн, гиҗ тоолгдна. Тер дуудврмудиг хальмг болн орс келәр бичсмн. Тер дунд «Эцкнрт, хальмг ахнр-дүүнрт», «Хальмгин ду», «Коммуна урднб бәәсм-угай», «Коммуна тускар». Тер дунд оңдарулад бичсн «Көглҗрһнә туск келллһн», «Батхн болн аралҗн» дуудврмуд-келврмүдиг хальмг келәр шүлгин айлһар бичәд, өдгә цагин хальмг литературин нүүрлгч ормд йовна[3].
Канука Харти В. И. Ленинә үүдәврмүдиг хальмг келнд орчулсмн[4].
Үүдәврмүднь
- Шаҗна хувргин йовдл (Проделки священников), поэма, 1929 г[4].
Санлнь
- Элст балһсна 3-гч микрорайона ульнц Канука Хартин нер зүүнә.
- Элстин багшнрин училищд (ода колледж) 1963 җилд Канука Хартин нерн зүүгдлә[5].
- Хальмг Таңһчин Сарпан районд Канука Хартин нертә "Кануково" селән бәәнә[6][7].
Литератур
- Амаева Даглара Владимировна. Харти Кануковин олна бәәдл-җирһлин хәләц (орс. Становление общественно-политических взглядов Харти Канукова) // Вестник Калмыцкого университета. — 2015. — № 4 (28).
- Хальмг литературин тууҗ орс. (История калмыцкой литературы) / Академия наук СССР. — Элиста: Калмыцкое кн. изд-во, 1980. — С. 22—23.
- Алексеев М.А., Колпакиди А.И., Кочик В.Я. Дәәнә цагин туршуллһна энциклопедь (орс. Энциклопедия военной разведки). 1918-1945 гг. М., 2012, с. 383.
Холвас
- КАНУКОВ, Харти Бадиевич (недоступная ссылка)
- ↑ [История калмыцкой литературы / Академия наук СССР. — Элиста: Калмыцкое кн. изд-во, 1980. — С. 22—23.]
- ↑ 1 2 Разведчик Итрах Вокунаев, Общественно-политическая газета «Хальмг унн» - Официальный сайт. Дата обращения: 25 март сарин 2025.
- ↑ Очирова Н.Ч. Истоки и развитие калмыцкой поэзии 1920-1930-х гг // Горизонты гуманитарного знания; Калмыцкий научный центр РАН, г. Элиста : журнал. — 2016.
- ↑ 1 2 Амаева Д.В. Становление общественно-политических взглядов Харти Канукова // Вестник Калмыцкого университета : журнал. — 2015. — № 4 (28). — С. 9-14.
- ↑ Вековой путь Калмыцкого педагогического училища — БУ РК "Национальный архив" (неопр.). kalmarhiv.ru. Дата обращения: 25 март сарин 2025.
- ↑ История (рус.). kanukovskoe-r08.gosweb.gosuslugi.ru. Дата обращения: 25 март сарин 2025.
- ↑ Исторический час "Взгляд в прошлое", посвящённый 140-летию Х.Б. Канукова (неопр.). elistalib.ru. Дата обращения: 25 март сарин 2025.