Масленица

Б.Н. Ельцинә нертә дегтрин саңгин материал

Эн ниитллд Б.Н. Ельцинә нертә дегтрин саңгинфондын материалмуд ашглгдҗ бәәнә

Тодрхаһар

Эн нитлл  — о славян улсин заңшалд. О чонҗин темдгт см. Ээзгән долан хонг.

Масленица
Зүүл	Кирстә улсин
Алвн йосна нернь
Талдан нернь	Тоста долан хонг
Бас нернь	Орс чонҗин ээзгәтә доладгч
Чинрнь	үвлиг йовуллһн
Темдглгднә	Дорд захин славян улс
эклн	Мясопустын дарук Саңг өдр
күртл	Гем тәвдг Нарн өдр
Җил-өдр	Пасхан урд нәәмдгч долан хонг
В 2025	с 11 Лу сарин (24 Лу сарин) по 17 Лу сарин (2 март сарин)
В 2026	с 3 Лу сарин (16 Лу сарин) по 9 Лу сарин (22 Лу сарин)
В 2027	с 23 Лу сарин (8 март сарин) по 1 март сарин (14 март сарин)
Кедгнь	Олна нәр
Йослл	билән шардг, ээзгә булдг, ээдмгтә бөөрг чандг, гиичд оддг, гиичлдг, цанар дошдг, кеердг, Масленицын әәвл шатадг, әәвлиг оршадг
Холвгддгнь	Алдр мацгта
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Ма́сленица — Дорд үзгин орсин олн әмтнә хаврин байр. Алдр мацгин урдк долан хонгин туршарт болна, орс чонҗин литин Ээзгән доланла ирлцнә. Католикин болн протестанскин нутгудын Тоста мигмр өдрлә болн Карнавалта ирлцнә. Масленицын авъяс кезәңк хуучн цагас авн хадһлгдад бәәнә.   Масленицыг темдглх өдр җил болһн сольгдна, тер өдр Пасха байрас тоолгдҗ тожлгдна. 2026-гч җилд Масленицын долан хонг февраль сарин 16-с экләд, 22-д төгсх.    Орс олн әмтн эн байрла белддг Хотнь — билән болн шарсн һуйр, белорус болн украин улс болхла — ээдмгтә бөөрг болн булсн ээзгә. Украина болн белорусин сойлд гер эс авсн улсиг шоглад шооддг авъяс бәәнә — Колодка (авъяс).   Ода цагт Масленицын сүл өдрлә олн улсин нәр давулад, әәвлиг шатадг авъяста.   

Учр-утхнь

Масленица орс улсин сойлд болн бәәдл-җирһлд селәнә эдл-ахун көдлмшин эклц темдглҗәх авъяс. Эн өдрмүдт нерәддг төрмүд: урһмлта, өсклңг җил болтха гиҗ, олн үртә болтха гиҗ, өркән өндәлһтхә гиҗ болн өвкнртән мөргдг (медәтнртән болн сәәһән хәәсн улстан).   Масленица орс чонҗин литин Ээзгән доланла ирлцнә, дарунь ирх Алдр мацг бәрхд белдвр болна.   

Байрин долан хонгин сүл өдрмүдлә нәр улм икднә. Түрүн һурвн өдрмүдт белдвр кеһәд, Пүрвә өдрәс авн наадта, нәәртә кемд орна"Өргн Масленица" гиҗ нерәднә.

«Масленицын олн әмнә нәр Петербургин Адмиралтейскин талвң деер». К. Е. Маковский, 1869.

Масленицын һол төрнь, Владимир Проппин тодлврар, һазрин байн урһмлта залһлдата, медәтнртән күндлдг йоста залһлдата, хоорндан ханьцад, үр һарһх седвәртә залһлдата. Масленицын авъяст цуг тер тоотс ниилгднә. XXI-гч зун җилин эклцәр тер авъясмуд хуучн чинрән гееһәд, зәрмнь хадһлгдсмн, байрин нәр болхла олн әмтнд тер авъясмуд үзүлҗ медүлх күслтә болна. Байрин өдрмүдлә олн әмтн гиичд одна, билән идәд, талдан улсиг гиичлүлдг болн нег-негнәсн гемән сурдг йоста (Гем тәвдг Нарн өдр).

  Өдгә цагин фольклоргч А. Б. Мороз, Масленица — мел хуучна байр биш болҗана. Масленицын йосн шаҗна йоснла ирлцнә. Удан цагтан мацг бәрхтн урд күн сән гидгәр гесән цадхҗ авх кергтә болһҗ бәәнә. Масленицын «хуучна» темдгнь болхла — әәвлиг кеһәд, шатадг йосн. Зуг урднь бәәсн авъясар тер йосн наадна чинртә, гиҗ тоолгдна.

Заңшал

Буй келһнә заңшал

Масленицын зәрм заңшалмуд буй келһнә авгта. Хаврар өвкнрән тодлдг авъяс орс чонҗин литд һурв Эк-эцкнрин Басң өдрлә темдглгднә (махн уга болн хойр Ик мацгта), келн әмтнә авьясд болхла һал шатаһад, билән идәд, хәрсн улсан тодлад, Масленицын әәвлиг дахад эргцд ордг, кеердг, әәвлән оршадг.

Билән болн байрин талдан хот

Хуучна цагт һазрт оршасн улс хөөннь һазрин байн урһмлд тус күргдг, гиҗ тоолдг бәәсмн. Билән болхла буй келһнә нег хот болснас, оршаврт авч оддг бәәсмн, тер мет һазр байн урһмлта, өсклүн болх, гиҗ тоолгддг бәәсмн. Биләнән һуульһнч улст өгдг бәәсмн. Масленицын сүл өдрлә — Гем тәвдг Нарн өдрлә — оршаврт одад «гем тәвдг» бәәсмн.   Биләнә дәкәд нег чинрнь түргн кевәр шардг, авад йовхд гиигн, гесн цадхд сән, тоста болна. Тер һурвн темдгәр билән Масленицын байрин һол хотл болад бәәнә. Дәкәд болхла орс чонҗин литд Ээзгән доланла мах идх зөв уга. Тер учрар байрин нәәрлә мах идх йосн уга, махта хзүүтә хот ширә деер тәвдго. Заһсн, өндг, үстә зүүтә хот идҗ болна.  

Масленицын кемд икәр хот иддг йосн, Проппин тодлврар, һазрин байн урһмлд нерәдгдҗәх йовдл, кезәңк шин җил тослһна байрас үлдсн, 1348-гчиҗил күртл март сард темдглдг бәәсмн. Дәкәд болхла цуг элгн-садан гиичлүлдг заңшалд орна. Өрк-бүләрн цуглрад, ширә эргәд сууһад әмтәхн хот эдлсн цагт элгн улс хоорндан ни негн бәәҗ, өркән өндәлһҗәх баһчудт үлгүр өгдг болҗана. Икәр хот идәд, әрк ууһад соктдг заңшал эр-эм улс хоорндан ичдгән уурад, күүкд олар һарһх гиҗ тоолгддг бәәсмн.

Ф. В. Сычков. Бииллһн. 1911

Өркән өндәлһҗәх баһчудиг тоолһн

Масленицын байр орсин сойлд баһ наста улс хоорндан үүрләд, гер-мал болһдг авъяста. Тиим заңшал талдан байрмудт бас харһна (Пасха, Иван Купала болн Петров өдр). Альберт Байбурина тоолврар, тиим заңшал хуучна цагас авн баһчудыг тохман өскәд, хүрмин авъяс, заңшал тодлад, цаараннь давулад бәәтхә гисн йорта.   Зөвшәлтә заңшалмуд дунд ар һазрин орс улсин вьюни́шник (ханьцҗах баһчудыг йөрәҗәх дуд), целовни́к (өркән өндәлһҗәх баһчуд тал гиичнр ирәд бериг үмсдг заңшал), күргн эргәс дошдг, эс гиҗ хадм экин билән гидг нертә — өркән өндәлһҗәх баһчуд күүкнә эк-эцкин герт гиичд оддг заңшал. Дәкәд талдан элгн-саднь эргәд йовдг бәәҗ. Эн авъяс болхла өвгрән күүндлһнә заңшалта ирлцнә.   Масленицын өдрмүдлә хуучна заңшал күцәх зөвтә болна. Терүнә туск украин болн белорус улсин «Колодкс өлглһн» заңшал бәәнә, терүгәр эн җилд эс мордсн күүкдиг болн гер эс авсн көвүдиг наадлдг бәәсмн.

Керг-үүлдвр

Эн өдрмүлә хуучна хувц өмсдг йосн Масленицыг карнавалта әдлүлнә. Шинҗләчнр этнограф улсин сурвлҗст тер заңшалд әмтн аң-аһрусдын бәәдл үзүлҗ хувц өмснә, гиҗ бичҗ (мөрн, яман, бух, аю, така), хар тоотс (донам), өңгрсн улс (үксн эмгн, өвгн) эс гиҗ хәр улс (һуульһнч, эмгн, теермч, цыһн, түрг). Һууль һуудг заңшал хамг эргдкиг шинрҗәх йовдл үзүлнә, хуучн хуурвд, шин цаг эклнә. Сүл һол заңшал болхла Масленицыг шатаһад, оршалһн болна. Тернь хуучн цагасн хаһцҗах авъяс болна. Тер мет Масленицд хуучн, шуурха хувц өмскдг йоста.

Ф. В. Сычков. Байрин зог

Багта нааднд орлцад, хуучна хувц өмсәд, нәр, нааднд орлцад байрин цаг давулна. Һал шатаһад, хуучн, шуурха хувцта наадһас, төгәс дотрнь хаяд өңгрсн улсиг дулалдг бәәҗ. Тер шиидвртә мөрн-цанар урлдад, эргәс цанар дошад, дүүҗңд һаңхлзад, һал эргәд бииләд, чаңһар хәәкрәд дуулдг болна.

 

Балһсна сойлд ода чигн Масленицын өдрмүдлә хулдана бангуд тәвәд, әмтәхн тоот хулдад, аю көтләд, цас шивлдҗ наадад бәәдг болна.

В. И. Суриков. Цасна балһсиг эзлһн (зурсн зург). 1891

Һазр байн урһмлта болтха гиҗ олн-зүсн авъяс давулна. Тер дунд бузр үгтә шог, шог дуд бас олн болна, зөрц нүцкләд, олн улсиг инәлһәд бәәдг авъясин учрнь хуучна йирин бәәдл үзүләд, һазриг серүлҗәх заңшалта залһлдата. Масленицын фольклорин ичртә наадн болхла карнавалын наад улм кеерүләд, орсн җил байн урһмлта, өсклүн малта болхин төлә сидтә арһ өгнә, гиҗ иткнә.

Масленицыг оршалһн

Масленицын сүл өдрлә икәр һал шатадг йоста. Баһчуд гермүд эргәд, мод, өвс хураһад, овалад бәәдг болна — дарунь шатадг. Һалд хог-боган, хуучрсн керг уга хамгиг хацдг йоста (үлгүрлхд, оңһцс, хогин сав): хуучн, керг уга хамг, хог-богиг шатадг авъяс һарчах җил давулад, хуучан һарһад шинрүлҗәх йовдл үзүлҗәнә. Һалд солом бас хайдг йоста. Солом болхла һурта залһлдата болна.

А. М. Васнецов. XX зун җилин эклцд Масленицыг шаталһн

Масленицыг оршалһлна заңшал болхла бас эврә йорллта. Наадһаг шатасна хөөн үмснь теңгр тараһад цацад, урһмл олар өстхә, гиҗ нәәлнә. Масленица болхла эр чигн, эм чигн болх болна, терүнә чирәг зурад, үс, сахл хамгиг эврә дурар зурад тодлна.

Хөөннь әәвлиг шатадг авъяс һарсмн. Аштнь, әәвлиг болн ик һал шатах йосн хуучн җилиг, үвлиг «оршалһн», һал, дулан хойр — цевр шин җирһл, халун нарн болн дулан цагиг тослһн.

Гем тәвлһн

Орс чонҗин заңшал Масленицын авъяст бас орсмн. Масленицын долан хонгин сүл өдр — Гем тәвдг Нарн өдр темдглдг йоста. Эн өдр нарн суутл хамг нәәрән зогсах йоста. Асхни номд гем тәвх онц мөргүл давулна. Өрк-бүлдән нег негнәсн гемән сурад, мордсн күүкд эцк талан күүкдтәһән ирәд гиичләд, хәрхләрн гемән сурад, хаһцдг йоста. Баһчуд ах улсас гемән сурдг, дарунь ахнр дүүнрәсн гемән сурсна хөөн һурв дәкҗ үмслдх болна.

К. Крыжановский. Муҗин өрк-бүлд гем тәвсн өдр. XIX век

Тууҗин бәрмтс

Эрт цагин сурвлҗсд Масленицын орсин хуучна заңшалмудыг Москван Алдр тәәшин һазрт һазадын ордудын улс пвч ирсмн, гиҗ тодлгдҗана. Сигизмунд Герберштейна (1526 җил) зәңгәр, Алдр мацгин түрүн өдриг «московитыхн» «Syrna гиҗ нерәднә, тер „ээзгән“ гисн чинртә (лат. caseacea), эдн үснә зүүтә хот иднә». Дәкәд эн Масленицыг (нем. Faschang) эгл улс әрк уух зөв авдг нәәрин негн, гиҗ темдглсмн.   Ричард Ченслер (1553 җил) бичсәр, Алдр мацгин урдк сүл долан хонггиг орс улс « „масляная“ гиҗ нерәднә (анг. Butterweek), тер цагт эдн мел үснә зүүтә хот идҗ бәәдг йоста. Зуг тиигҗ олар әрк уудг байр нег чигн нутгт уга, гиҗ саннав».   Жак Маржерет (1606 җил) тер бәрмтд немҗ Гем тәвдг Нарн өдрин тускар иигҗ бичҗ:

Нег негндән гиичлҗ одна, гемән сурад, хоорндан ни-негн бәәцхәнә, — урднь таньл эс бәәсн чигн, — һаза харһсн улсин тосад үмслднә. Гемм тәвич, гиҗ негнь келхлә, хойрдгчнь Бурхн гемичн тәвх, гиҗ хәрү өгнә.

— «Состояние Российской державы и Великого княжества Московского», Маржерет

  Адам Олеарий Масленицын нәр цәәлһҗ бәәнә:  

Алдр мацгин түрүн долан хонгиг тедн Маслениц гиҗ нерәднә. Тер саамд мах чигн, заһс чигн идхш, мел үстә хот, тос, өндг идәд, олар хар әрк, бал, пиив ухаһан геетлән ууһад, тер учрар кесг ичртә йовдлмуд һарһна, эрт цагт болхла ноолда, алг-булг чигн учрадг бәәҗ. Дарани долан хонгин туршарт невчк тогтнад, бал, зер-земш, квас эдләд, халун баньд орад кирән, килнцән һарһна.

Масленица советин йосна цагт

Октябрьск революцин хөөн шаҗна уул байрмудиг тоньлһҗ бәәсмн:

Урднь бәәсн бузр йовдлмудта, әрктә-сокту Масленицын ормд Улан Маслениц орулад, селәнә һазрар сойлын керг-үүлдврмүд давулад, шин бәәдл медүлх күслтә.

— Красная масленица // Известия. 14 декабря 1923 года.

Зуг шаҗна зөрүд йовлһн олнд дала таасгддго бәәснәс көлтә, 1920-гч җилмүдт эн байр литәс уга болв.  

Масленица Белгородт, 2015 җил

Масленица гидг нерлһн 1960-гч җилмүдин чилгчәр хәрү ирсмн. Масленица балһсна өргн нәр болдг болсмн. Терүг сойлын көдләчнр белн эв-арһсар давулдг болсмн. Цуг нутгар әдл эв-арһар давулад болад, хуучна олна авъяс геедрәд, эгл әмтн нәәрт орлцдган уурад, һәәхүлчнр болсмн. Тер цагт хуучна авъясин кесг заңшалмуд геедрсмн.

Әрәсәд

Эрт цагт эгл улс цуглрад, Масленицын әәвлиг эврән бийснь кеһәд, бийснь шатадг болдг бәәсмн. Балһсна байр болсн цагт XIX зун җилд хамг һазрар әдл, «деерәс заасн» зааврар давдг болсмн. Тиим нәр олна хурдг ормар, нурһлҗ балһсна парксд давулдг болсмн. Байрин өдрмүдлә олар билән шарад, яарм бүрдәһәд, олн әмтиг гиичлүлнә. Әәвлиг кеһәд шатадг авъяс бас бәәнә, зуг сүл өдрт залһдган уурсмн. Байрин нәриг сурһулин учрежденьсд бас давулдг болсмн.

Ода цагт әәвлиг шатадг йосн бас бәәнә, зуг Маслениц эм бәәдлтә болна, ут бүшмүдтә. Шатасна хөөн оршадг авъяс ода уга. Олн әмтнә сананд эн хуучна байр кезәңк кевин тоот хадһлсмн, зуг шаңһа нәәрт Масленицын нәр наадн болна: әәвл шаталһн үвлиг «һарһҗах» гиҗ тоолгдна, һалын халунь — ирх дулан цагла залһлдата, гиҗ цәәлһгднә. Ода цагт Масленицын байр хуучна заңшал үзүлҗ бәәх икңкдән театрин наадн болна.

Масленицыг өдгә цагт хамт олн дунд темдглнә. Әмтн эн долан хонгла гиичд йовдг йоста.

«Биләнә бүрткл»

Җил болһн Масленицын долан хонгин ашар зәңгллһнә бүрдәцс «Биләнә бүртклин» то барлдг йоста.

2025-гч җилин февраль сарла «Бизнес FM» тоолсар, дундурлад, Әрәсә хулддг биләнә үнн (дотр угаһар) 150 шаху арслң күрсмн.

2026-гч җилин февраль сарла Росстат тоолсар, нег өрк-бүлд билән кех тоотын үнн 208,9 арслң болсмн.

Хурц үгмүд

• Миист мел Масленица болдг биш
• Өдр болһн хүрм болдго, миист мел Масленница болдго
• Масленицд нәәрлҗ ав, мацг болхнь бичә март
• Масленица гес цадхдг, мөңг хасдг
• Масленицла уусн пиивас Радуницын хөөн гемтдг
• Масленица – доладгчин зе

Масленицын бәәдлин байрмуд талдан келн әмтнә сойлд

• Мясопуст славян-католик улсин заңшалд
• Мясопуст Фашанк — чех, словак улсин заңшалд
• Мясопуст поляк улсин заңшалд
• Курентованье — словенц улсин заңшалд
• Шар харһата хүрм — словенц улсин заңшалд
• Фашник (хрв. Fašnik) — хорват улсин заңшалд
• Звончары — хорват улсин заңшалд
• Бушояраш — шокцы (Венгрии хорватын) улсин заңшалд
• Покладе — серб улсин заңшалд
• Вастлавьи — датчан, норвеж, ар захин немш, эстон, латыш улсин заңшалд
• Фастнахт — өмн захин немш, австрий, швейцар улсин заңшалд
• Марди Гра — франк келтнрин европин улсин, америкин улсин заңшалд
• Тоста вторник|Геән сурдг өдр, эс гиҗ Биләнта өдр — англ келтә европин улсин, америкин улсин, австралин улсин заңшалд
• Карнавал — деед үзгин кирстә улсин заңшалд
• Бун Барекендан — эрмәль улсин заңшалд
• Ужгавенес — литов улсин заңшалд
• Метени — латыш улсин заңшалд
• Апокриес — грек улсин заңшалд
• Ласкиайнен — финн улсин заңшалд

Масленица сойлд

• «Миист мел Масленица болдг биш» — пьес Александр Островский (1871 җил)
• «Хәлч, Масленица!» — зурсн мультфильм, режиссёр Роберт Саакянц (1985 җил)
• «Сиврин цирюльникч» — художественный фильм, режиссёр Никита Михалков (1998 җил). Масленицын нәр Әрәсән 1885 җилд
• «Февраль. Масленица» — «Җилин эргц» — фортепиана цикл, П. И. Чайковский
• «Масленицыг йовуллһн» — опер, Н. А. Римский-Корсаков «Цасна күүкн»
• Олна нәр Маслена долан хонгла — балет, И. Ф. Стравинский «Петрушк»
• «Масленица» — зурсн зург Борис Кустодиев (1916 җил)
• «Цасна балһсиг авлһн» — зурсн зург Василий Суриков (1891 җил)

Темдглл

Утх-зокъял

• Байбурин А. К. Ритуал в традиционной культуре. СПб, 1993.
• Бахтин М. Творчество Франсуа Рабле и народная культура Средневековья и Ренессанса. М.: Худ. лит., 1990.
• Виноградова Л. Н. Зимняя календарная поэзия западных и восточных славян. М., 1982.
• Ивлева Л. М. Ряженье в русской традиционной культуре. СП, 1994.
• Пропп В. Я. Проблемы комизма и смеха. Л, 1976.
• Пропп В. Я. Русские аграрные праздники. Л., 1963.
• Толстая С. М. Полесский народный календарь. М., 2005. 
• Славянские древности. Этнолингвистический словарь. В 5 т. Т.3. С. 194—199. М., 2004. 
• Некрылова А. Ф. Русские народные городские праздники, увеселения и зрелища. Л., 1988.
• Шангина И.И, Некрылова А. Ф. Русские праздники. СПб, 2015.