Мини нутг - мини Әрәсә

«Мини нутг — мини Әрәсә»
Эклснә җил-өдрнь	2004-гч җил
Ашгнь	20 җилин туршарт нег сай шаху улс
Хохргчнрнь
Сайтнь	moyastrana.ru

«Мини нутг — мини Әрәсә» — селәдин болн балһсдын экономикин болн социальн халхар делгрлтин зокалгчин төсвмүдин марһан(«Моя страна — моя Россия» — конкурс авторских проектов социально-экономического развития сёл, малых и больших городов). Түрүн болҗ 2004- гч җилд давсмн. 2019-гч җиләс авн АНО «Әрәсә — чадврин нутг» гидг нерәдлһтә марһан Номин болн Ик сурһулин Министерствин, Әрәсән Федерацин эрдм-сурһулин Министерствин. Әрәсән Федерацин номин, эрдм-сурһулин болн сойлын халхар үүлддг Федеральн Хургин Селвлцәнә бүрдәцин, Оюн сегәнә эзллһнә Федераль цергллтин, «Әрәсән эрдм-сурһулин Академин» ФГБУ-н болн Баһчудын кергүдәр үүлддг Әрәсән Федеральн агентствин дөңгәр бүрдәгдсмн.

Марһанд орлцҗ чадх улс дунд: 13 нас күртл, 14-әс авн 17 нас күртл, 18-с авн 35 нас күртл, һучн тавтаһас ах улс. 2025-гч җилд эн марһан 1941—1945-гч җилмүдин Төрскән харсгч Алдр дәәнә Диилврт нерәдгдҗәнә.

Тууҗнь

Марһана һол күслнь 2003-гч җилд Рязань балһснд болсн баһчудын парламентаризмин Цуг Әрәсән селвлцәнд тодлгдла.

Түрүн болҗ 2004-гч җилд эн давад, «Чини балһсна XXI зун җилин бәәдлнь» гисн төрәр оютнрин белдсн төсвмүд хәләгдлә. Теднь заллтын, экономикин, социальн болн номин, эрдм-сурһулин халхар балһсдин бәәдл-җирһлинь өөдлүлх ухан-тоолврмудт нерәдгдлә.

2006-гч җилд эн марһан цуг Әрәсән чинртә болад, күслднь баһчудиг социальн төрәр керг-үүлдврмүд зуралдг болн эврә нутгин эрдмчнрин арһнь тоодан авад ухалдг дасхх керг орулгдла.

2019-гч жиләс авн «Мини нутг — мини Әрәсә» гидг марһан «Әрәсә — чадврин нутг» АНО-н ханьд давулгддг болснас, Әрәсән йирңкәлгч Владимир Путин энүг «Әрәсән бус-нутгсин экономикин болн социальн делгрлтин халхар күцәх кергүдт баһчудыг орулҗах туста сән бүрдәц», — гиҗ темдглв.

Җил болһн орлцачнрин то улм өсәд йовна: 2018-гч жилд 7 миңһн төсв орҗ ирлә, 2019-гч җилд энүнә то 35 миңһ күрв, 2023-гч җилд болхла — 100 даву миңһ күрсмн.

«Мини нутг — мини Әрәсә» марһана 2023-гч җилин дииләчнр

Орлцачнр

Марһана орлцачнр насна дөрвн әңгәр йилһрнә:

• 13 күртл наста ;
• 14-с авн 17 наста күртл;
• 18-с авн 35 наста күртл;
• 35-с ах улс.

Марһана диг-дараһар, шалһачнр цуг орҗ ирсн төсвмүдәс хамгин соньн гиҗ 300 шүүҗ авад, түрвәчнринь күцц шүүврин девсңгд дуудҗ авна. (Тер бас җиртң девсңг болна). Насна йилһән әңг болһнд түрүн һурвн орм эзлсн улс тодлгдна. Дииләчнрин төсвд марһана һол күслмүдин чинр зокалгдх зөвтә, тернь Әрәсән йирңкәлгчин батлсн «2030-гч җил күртл Әрәсән Федерацин үндсни күслмүдин делгрлтин» закврт ирлцәтә, эврә күцәсн шинҗллттә болн йоста кевәр күцәгдх болх зөвтә.

Марһана дииләчнриг Петербургд давдг Нарт-Делкән экономикин чуулһна Баһчудын кергүдт нерәдгдсн өдрлә ачлна.

Марһана дииләчнриг ачлх медальмуд (2025)

Марһана дииләчнрт мөңгнә ачлвр өгснәс нань Ик сурһульд орх дөңгллт болн төсвиннь зәңгллһнд бас немр йовуд нерәднә.

Әңгллһн

2025-гч җилин әңгллһн
Источник:

Әңгллһн	Һол темдгүд
«Мини нутг. Мини тууҗ. Мини Диилвр»	Төрскән харсгч Алдр дәәнә болн Әрәсән тууҗиг хадһллһна, делгрүллһнә керг; дәәнә болн күч-көлнә ветеранмудыг ачллһна керг-үүлдврмүд давуллһн; дәәнә цагт әмнәсн хаһцсн цергчнрин санлд нерәдсн оршаврмуд болн бумблвс, күч-көлсчнрт нерәдҗ тәвгдсн көшәс хадһллһн; Улан Цергин салдсмудын оршаврмудиг хәләҗ хадһлһна кергүд, дәәнә цагт бәрән давсн ормар хәәлһнә көдлмшиг демнлһнә кергүд; фашизмиг дарсн Советин йосна орн-нутгин чинриг баһчудт күргҗ, эднә ухан-седклднь омг урһаҗ бәәх кергүд; Төрскән харсгч Алдр дәәнә тууҗин тускар шинҗллт давулх кергүд.
«Мини өрк-бүлм: чинр, зөөр, залһлдан»	Төрскиннь тууҗиг медҗ, харсҗ, хадһлҗ бәәлһн, бат өрк-бүлин чинр өөдлүлҗ, эн хамгин туст төсвмүд бүрдәх кергүд; ах наста әмтн — өркән өндәлһх баһчудт эртәснь чик селвг өгәд, җирһлднь керглгдх, үрдән өскхд керглхд туста уха заах кергүд; социальн болн экономикин халхар бүрдәҗ болх кергүд (үлгүрлхд, өрк-бүлмүдин арһлачнрин бүрдәц, эс гиҗ герин эргнд олнд туста тоотс тогтах кергүд); Әрәсән балһсдт болн селәдт олн-әмтнд туста тоотс тогтах кергүд бүрдәлһн болн йовуллһн; эрмдгтә, мөч тату улс бәәх өрк-бүлмүдт нерәдгдҗәх керг-үүлдврмүд.
«Олн келн-улста мини Төрскн Әрәсә» (терүнд «Мини төрскн келн», «Мана нутгудын ниицән», «Мини эрдм»)	олн келн-улсин, шаҗна, сойлын хәрлцән, тер дунд Әрәсәтә ни-негн бәәх нутгудта экономикин, номин, техникин, буйнч седклин хәрлцә тогталһн; Әрәсән Федерацд бәәх келн-улсдин тууҗин болн бәәдл-җирһлин туск тоотыг цуглулад, дигләд, хадһлхин төлә номин эдлврт орулх кергүд; дорас өсҗ йовх баһчудыг археологийин үүлдврмүдт орулх кергүд; тууҗин болн сойлын туст хадһлгдҗах тоотсиг зуульчллһна йовудт орулад, олна дунд медрл тархах кергүд; Әрәсән селәдәр, балһсдар бәәх келн-улсдин тууҗин, заң-авьясин тускар баһчудт медүлҗ соньмсулх керг-үүлдврмүд; дорас өсҗ йовх баһчудт нутг дундын зуульчллһна чинриг өөдлүләд, төрскн һазрин кеерүллтә таньлдулад, төрскнч седкл сергәҗ өскх керг.
«Мини бичкн төрскн (селән, балһсн). Мини бахмҗ» (терүнд Мини бичкн төрскн (селән, балһсн), «Мини Хол Зүн Үзгин һазр. Мини Арктик»)	Әрәсән селәдин болн балһсдын бәәдл-җирһлд тус күргсн әмтнә туск зәңгиг олна дунд тархаҗ, өдгә цагин баатрлг үлгүриг олнд медүлх кергүд; күн болһнд бәәх һазран кеерүлҗ яслһна кергт орлцх чадвр өгч, бәәх гериннь, уульнциннь нег захнь ясхин төлә дууһан өгдг чадвриг шин кев-янз дамҗҗ күргх кергүд;  Әрәсән аль нег һазрин, хол селәдин болну, ик балһсдин чигн тууҗиг сергәҗ, олнд медүлҗ хадһлх кергүд; төрскн һазрин тууҗин шинҗллт болн хадһллһна кергүд; бәәх һазран кеерүлҗ яслһна кергүдт эврә седкләрн орлцлһн, бүрдәҗ күцәсн төсвмүдин тускар зәңгллһнә кергүд;  хам-хоша бәәх (нег герт, хаҗудк патьрт) улс хоорнд тогтсн ни-негн, төвкнүн бәәдлин тускар зәңгллһн.
«Сурһмҗин төрин мини седвәр»	бичкдүдин садмудин болн дунд сурһулин делгрлтин кергүд; җиртң арһта сурһуль бүрдәлһн, электронн эв-арһин дөңгнлһә көтлврмүд, зәңгллһнә болн мультимедийн технологийин болн мобильн кев-янз эдлврт оруллһн, сурһулин җиртң әңгүд секлһн, электронн янзта дегтрин саң болн энциклопедиг олзлһн; оюн сегәнә янзта сурһмҗин эв-арһ бүрдәлһн, тер дамҗлтар эврә арһар сурһуль авч чадлһн; социальн төрмүдәр төсвмүд бүрдәһәд, бичкдүдиг дасхҗах кергүд күцәҗ йовх баһчудын дамшлтар үлгүр кеҗ, олнд медүлх;  дорас өсҗ йовх бичкдүдиг төсв тогтадг дасхад, бус-нутгсин болн дотр әңгсин олн-әмтнә дунд тиим дамшлт тархах.
«Мини эрүл-менд»	әмтнә эрүл-мендд харш болх тоотиг шинҗлҗ (тәмк татлһн, әрк уулһн, чик хот уга йовлһн, яс-үсән көндрл уга бәәлһн) тер йовдлмудын ашнь цәәлһҗ өглһн; көдлмшиннь ормдан цуг улсин менд бәәдлд туслх кергүд шиидҗ авх; Әрәсән олн келн-улсин хот-хол шинҗлҗ, әмтнә менд-бат бәәдлд туслдг тоотиг тодлҗ авлһн; эрдмин, үүдәлтин болн нань чигн туста чадврин тоотсиг эрмдгтә улст, арһ уга, түрү үзҗ йовх улст, эк-эцк уга өнчрсн улст дасхад, арһлачин хаалһд орхд дөңг күргх; эрмдгтә улс эврә арһар олнд тус күргдг күслтә НКО тогталһна кергүд; эрмдгтә улст, арһ уга, түрү үзҗ йовх улст, эк-эцк уга өнчрсн улст эрдм авхд дөңг болад, көдлмшт орхд тус күргх кергүд.
«Мини орн-нутгин экологий»	экологин төрәр зуульчллһна зөрүлтс бүрдәлһн; хог-богиг йилһәд, салу хураһад, оңһдарулад, хойрдад эдлврт орулдг кергүд, Әрәсәд хог-богиг оңһдарулдг эв-арһс, эдл-ахус бүрдәлһн; водородин чинртә янз (тер дунд метано-водородин) болвсрулх эрдм тогталһн; Әрәсәд газ олзлдг көдлгүрин эв-арһс дклгрүләд, тиим арһта станц олар секх; йиртмҗәс авдг газ олзлад биопротеин һарһҗ авх кергүд; йиртмҗәс авдг газ оңһдарулдг, хадһлдг болн зөөдг инновацин чинртә эв-арһс, технологий бүрдәлһн.
«Мини тоомтха Әрәсә»	орн-нутгин сән бәәдл яслһна кергүд; зуульчллһна ормсиг олнд таньдг һазрин тоод орулҗ, батлҗ, мөңгнә дөңг орулхд тааста болулх кергүд; зуульчллһна зөрүлт немҗ делгрүлх кергүд (космосин, промышленн, номин, эрдм-сурһулин, спортын, сойлын, хот-хоолын, зәңгллһнә, бичкдүдин, селәнә, этнографин, агрономин, наадна); амрлһна өдрмүдин зуульчллһна зөрүлтс тогталһна кергүд, тууҗин ормудар йовлһна зөрүлтс тогталһна кергүд; медәтә улст болн эрмдгтә әмтнд соньн, керглгдх зуульчллһна зөрүлтс тогтаҗ делгрүлх кергүд; Әрәсән олн һазрин келн-улсин хот-холын туск зәңгсиг тархалһн.
«Мини орн-нутгин оюн сегәнә зөөр» (тер дотр «Бус-нутгст цифрин эв-арһс делгрлт», «Әрәсән бус-нутгсин оюн сегәнә болн номин зөөриг диглҗ делгрүллһн», «Әрәсән бус-нутгсин оюн сегәнә болн номин зөөриг өдгә цагин циифрин эв-арһсар дөңнҗ шинрүллһн», «Оюн сегәнә зөөриг харслһна кергүд»)	«Ухата һазр» нерлһтә бус-нутгсин көтлвриг өргҗүлҗ делгрүлхин төлә нәәрүл оюн сегәнә (искусственный интеллект) болн патентта нәәрүл шинҗллтин хамг олзлҗ күцәх; бус-нутгсин оюн сегәнә зөөрин тогтлца диглхд өдгә цагин циифрин болн бодлһна тоотс сурһуль-эрдмин, заллтын болн инвестицин чадвр олзлҗ күцәх кергүд; бус-нутгсин өмнк бәәдлиг тодлдг номин болн технологийн тааврин тогтац бүрдәҗ делгрүллһн;  бус-нутгст оюн сегәнә зөөриг дөңндг эв-арһс олх, шин оңдарултс олзлдг арһлачнрин то икдүлх кергүд; бус-нутгст бәәх нертә эдл-ахусиг дөңгнҗ, харсҗ, улм өөдлүлх кергүд.
«Бус-нутгудт бәәх әмтнә бәәдл-җирһлиг циифрин эв-арһсар дөңнҗ өөдлүллһн»	мөч тату, эрмдгтә улсин, медәтнрин, олн үртә өрк-бүлмүдин бәәдл-җирһлиг өөдлүллһнә кергт циифрин эв-арһс олзлх кергүд;  циифрин эв-арһсар сурһуль секәд, эн төрәр олн-әмтнд медрл өгх; циифрин эв-арһсар сурһуль авх саната улсиг дөңнх; циифрин эв-арһсиг олзлҗ бус-нутгсин олн әмтнә бәәдл ясхд, шин көдлмшин орм секх.
«Мини орн-нутгин технологин ик туршул» (тер дотр «Космосин болн авиацин кергт олзлдг оңдарлтс», «Бүтәдлд олзлдг технолонин шинрлтс», «Зәңгллһнә эв-арһс болн робототехник», «Бүтәдл болн энергетик», «Химин технологиий болн экологий», «„Ухата балһснд“ олзлдг болн креативн технологийин тоотс», «Эмнлһнә, био- болн селәнә эдл-ахусин технологийин эв-арһс»)	бүтәдлин эдл-ахуст учрдг зәңллһнә олн тоотиг шинҗлдг саңсрһин эв-арһс бүрдәҗ делгрүллһн; бүтәдлин эдл-ахуст шин эв-арһс оруллһн болн олзлһн; бүтәдлин эдл-ахусин көдлмшт кергтә робототехникин болн сенсорикин халхар секгдсн номин болн конструктормудин шинҗллтс олзлһн; төмр болн төмрәс кедг тогтацсин халхар төсвмүд дөңнх; малтвр зөөрин хәәлһнә болн эдлврт орулхин төлә шин технологий олзлһн; энергетик тогталһна халхар шин тоолврмуд олзлһн, эн туст хураллһна шинрлтс оруллһн;  химин номин халхар кегдҗәх көлмш дөңнәд, тодлсн неорганическ болн органическ бодис эдлврт орулҗ, өдгә цагт ирлцәтә тоотс һарһлһн; һазриг шинҗллһнә төлә кергтә технологийн шинрлтс дөңнҗ делгрүллһн; «шин хот-хол» бүрдәлһн, идәнә шин тогтацс хәәлһн; гемәс эдгәдг шин эм һарһлһн; гемиг тодлдг, эртәснь олдг шинҗллһнә болн эмнлһнә шинрлтс, эн туст номин болн конструктормудин хәәлһнә төсв дөңнлһн.
«Мини арһлһна тодлвр. Бус-нутгсин делгрлтин төлә кергтә тоотс»	социальн халхар арһлачлһ делгрүллһн; баһчудын арһлачлһин бизнес-седвәриг дөңнлһн; келн-улсин урчнрин кезәңк эрдмиг сергәҗ делгрүллһн; келн-улсин тууҗд болн сойлд чинртә урчнрин кезәңк эрдмиг сергәҗ, делгрүлҗ белгүд болн эдлврин тоотс келһн.
«Көлгн. Мини орн-нутгин хаалһс»	автомобильн хаалһс тосхлһна кергт технологийн шин эв-арһс олзллһн; орн-нутгин болн бус-нутгсин хаалһс зураллһна болн тосхлһна кергүдиг экономикин диг-дараһар күцәх; селәдин дотр хаалһс тосхлһнд бәәрн улсин мөңнә дөңг оруллһн; Әрәсән Федерацин Сиврин, Хол Дорд үзгин, Арктикин һазрт хаалһс тосхлһна кергт йиртмҗин темдгүд оньгтан авх кергтә, цуг орн-нутгин хаалһсин тосхлт зуралсн цагт техникин болн технологин шинрлтс олзлх кергүд; Әрәсән һазрар бәәх көлгнә хаалһсин әдл сән чинртә нег тогтац батлҗ авх кергүд.
«Мини уңг-тохм»	Төрскән харсгч Алдр Диилврин 80 җилин өөнд нерәдәд бичкдүдин төлә бүрдәгдсн онц әңг

Һардвр

• Дмитрий Турлаков — «Мини нутг — мини Әрәсә» нерлһтә марһана күцәлгч һардврин толһач
• Лариса Пастухова — номин төрин толһач, «Мини нутг — мини Әрәсә» марһана түрвәч
• Галина Сорокина — «Мини нутг — мини Әрәсә» — төсвин эксперт улсин көтләч
• Владимир Берестецкий — «Мини нутг — мини Әрәсә» — төсвин марһана төгсәчнрин Ассоциацин көтләч

Темдглл

Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».