Нарт-Делкән әмдрлин зү олна өдр

Рувики-с
Нарт-Делкән хамг әмдрлин зү олна өдр
Международный день биологического разнообразия.jpg
Зүүл Нарт-делкән
Бәәһүлгдснь ООН-а Деед Ниицәнә закврар
Темдглгднә җил болһн
Җил-өдр Май сарин 22
Йослл йиртмҗиг харслһна төр хаһлҗ харһлтс давулна, экологийин төртә нәр, һәәхүлмүд

Нарт-Делкән хамг әмдрлин зү олна өдр (орс. Междунаро́дный день биологи́ческого разнообра́зия) — ООН батлсн Нарт-Делкән хамг әмдрлин зү олна өдр җил болһн май сарин 22-т темдглгднә. ООН-на Деед Ниицәнә закврар 1993 җилд бүрдәгдәд, нарт-делкәд бәәршлҗәх хамг әмдрлин зү олна тоотиг хадһлхин кергт, тер дотр — усн-урһмл, шовуд-аһрусд, хорха-мекләһәс авн күн улс күртл әмдрлин харслһна төрт нерәдгдҗәнә.

ООН-на Деед Ниицәнә закврар бүрдәгдлә (1994-шч җилин декабрь сарин 19-д батлгдсн № A/RES/49/119 тойгта Резолюц)[1], түрүн авгтан эн байр декабрь сарин 29-д темдглгддг билә, хөөннь май сарин 22-т хүврсмн[2].

Учрнь

Әмдрлин зү олн гисн — нарт-делкәд һазр-уснд бәәршлҗәх хамг әмд тоот: бактерийәс авн экосистем күртл[3]. Әмдрлин зү олн болсарн күмни җирһлин йовудт дигтә бәәдл тогтаҗах мөн ( усн, идг-теҗәмл, йиртмҗин кирцән, эдшлин кемҗән болн нань чигн). Үлгүрлхд:

  • ВВП-н ашин ик зунь йиртмжин бәәдләс тогтна;
  • кедү улсин бәәдл-җирһлнь теңгстә залһлдата, олн улс теңгсәс теҗәл авна;
  • күмни  геснә теҗәлин 80 %-нь урһмл болна;
  • һазрин болн далаһин экосистем углеродыг бийдән шиңгәнә[4][5].

Әмдрлин зү олыг эс хадһлхлаг әмтн харһнх, йиртмҗ сольгдад хоосрх[6].

Күмн йиртмҗиг эвдәд, цуцраҗах иштә әмдрлин зү олан гееҗәнә[6][4], әмтнә то өсҗәнә, әмтн йиртмҗиг бузрдҗана[7].

Олн-әмтн күмни хөөтк бәәдл-җирһлән ухалтха, гисн күслтәһәр нарт-делкәд Әмдрлин зү олна өдриг бүрдәсмн. Шовуд-аһрусдын, хорха-меклән кесг зүснь үкәд чилҗәх йовдлд оньган өгх кергтә[8][9].

ЮНЕСКО-н һардач Одрэ Азуле[10]:

Нарт-Делкән олн әмтн һазр деер хамдан бәәршлҗ, орчлң үзҗ йовх хамгиг эвдҗ-тараҗ цуцрадган уурад, эднлә таалта бәәдл тогтаһад, хадһлх зөвтәвидн.

[[Файл:Уличная фотовыставка, приуроченная к международному дню биологического разнообразия, в Санкт-Петербурге.jpg|мини|]Санкт-Петербург балһсна уульнцд секгдсн Нарт-Делкән Әмдрлин зү олна өдрт нерәдгдсн зургудын һәәхүл.

Тууҗ

«Әмдрлин зү олн» гидг нерәдлһ 1970-гч җилмүдт һарч ирсмн[11]. Арв җил давад, эн нерәдлһ биологин номин шинҗлтд өргн кевәр орв[12].

1992-гч җилин май сарин 22-т  Рио-де-Жанейро балһснд Әмдрлин зү олна туск Конвенц батлгдла[8] — әмдрлин зү олыг хадһллһна кергт тусхадгдсн нарт-делкән нутгуд хоорндк болзгллһн[13]. 1993-гч җилин декабрь сарин 29-д конвенц эдлврт орла[2]. 2025-гч җилин май сар күртл Нарт-делкән 196 нутг эн  болзгллһиг батлҗ авв[14].

Хөөннь конвенцт немр болзгллһд тогтагдла, тер дунд: әмдрлин зү олна Картахена протокол (2000), генетикин көрңгин хамг тоотыг хоорндан әдләр эдлх Нагойин протокол (2010), әмдрлин зү олна Картахена протоколыг күцәлһнә кемд учрсн һару даахиг зааҗах немр Нагойско-куала-лумпурин протокол (2010)[2].

19 декабря 1994-гч җилин декабрь сарин 19-д ООН-на Генеральн Ассамблейин закврар, әмдрлин зү олна Конвенц эдлврт орсн декабрь сарин 29-иг Әмдлин зү олна Өдр, гиҗ батлсмн[1].

2000 -гч җилин декабрь сарла  Генассамблейин седвәрәр байрин өдриг конвенциг батлсн өдр, май сарин 22-т темдглх, гиҗ хүврәҗ авсмн[15].

2015-гч җилд нарт-делкән нутгудын һардачнр 2030-гч җил күртл хамцу делгрлттин 17 күсл өмнән тәвсн цагтан, әмдрлин зү олна төр босхад, йиртмҗин бәәдл ясад, цуг әмд тоотыг хадһлҗ, әрүн кевәр эдлх шиидвр батлсмн[16].

2022-гч җилин декабрь сарла 196 орн-нутгуд әмдрлин зү олна төрәр Куньмин-Монреалин орчлңгин өргн көтлвр батлҗ авла[4]. Терүнд йиртмҗин көрңгин зөөриг чик кевәр эдлх, әмдрлин зү олыг хадһлх, экосистемин дараг диглҗ авх туск 23 күсл батлҗ авла. Цуг эдниг күцәхин төлә орн-нутг болһн дотр-дундан әмдрлин зү олна туст үндсни көтлврмүд батлҗ авх зөвтә[17].

Әмдрлин зү олна төрт нерәдәд Гусь-Хрустальный балһсна дегтрин саңгд секгдсн дегтрин һәәхүл

Заңшал

Җил болһн әмдрлин зү олна өдрт нерәдгдсн онц нег төр батлгдна. ООН-на Ах сегләтр эн онц төрәр зәрлг болна.

Эн өдр цуг делкәд олн-зүсн керг-үүлдврмүд давна, тер дунд йиртмҗиг харслһна төр хаһлҗ харһлтс давулна, экологийин төртә нәр, һәәхүлмүд болн нань чигн[18], усна көвәг болн булгуд цеврллһнә, ө-шуһу модд болн хамг һазриг хог-богас ахуллһна көдлмш кегднә.

Нарт-Делкән Әмдрлин зү олна төрт нерәдгдсн дегтр, седкүл барас һарна[2].

Өдрт нерәдгдсн төрмүд

  • 2002 — «Ө-шуһу модна әмдрлин олн зү»[19].
  • 2003 — «Әмдрлин зү олыг хадһллһн болн һуульһнч бәәдлиг уга келһн — хөөтк делгрлтин һол күслмүд»[2].
  • 2004 — «Әмдрлин зү олна төр: хот, усн болн күн болһна эрул- менд».
  • 2005 — «Әмдрлин зү олна төр: үүмәтә цагт әмән сагллһн».
  • 2006 — «Усн ховр һазрмудт әмдрлин зү олыг харслһна керг»[2].
  • 2007 — «Әмдрлин зү олн болн йиртмҗин хүврҗәх йовдлмуд».
  • 2008 — «Әмдрлин зү олн болн селәнә эдл-ахус».
  • 2009 — «Инвазион төрл».
  • 2010 — «Әмдрлин зү олн һуульһнч бәәдлиг ясхд тус болх»[2].
  • 2011 — «Ө-шуһу моддын әмдрлин зү олн».
  • 2012 — «Теңгсин әмдрлин зү олн».
  • 2013 — «Усн болн әмдрлин зү олн».
  • 2014 — «Арлыгин әмдрлин зү олн».
  • 2015 — «Әмдрлин зү олн олна делгрлттин кергт»[2].
  • 2016 — «Әмдрлин зү олна төриг өөдлүллһн, күмни хөөк бәәдлин керг күцәлһн»[8].
  • 2017 — «Әмдрлин зү олн болн зуульчллһна төр».
  • 2018 — «Әмдрлин зү олна төр эклснә 25 җилин өөнд нерәдгдсн нәр».
  • 2019 — «Мана әмдрлин зү олн, мана хот-хол, мана эрүл-менд»[7].
  • 2020 — «Йиртмҗ харслһна мана кергүд».
  • 2021 — «#ForNature төрт бәәх бидн».
  • 2022 — «Орчлңгин әмдрлин хөөткиг тосхлт»[2].
  • 2023 — «Әмдрлин зү олыг хадһллһна төриг хамдан күцәй».
  • 2024 — «Зурад орлц».
  • 2025 — «Йиртмҗтә ниицлһн, цаараннь делгрлт».

Залһлдата өдрмүд

  • Нарт-Делкән зәрлг йиртмжин өдр (март сарин 3).
  • Нарт-Делкән ө-шуһу моддын өдр (март сарин 21).
  • Нарт-Делкән тропик йиртмҗин өдр (июнь сарин 29)
  • Нарт-Делкән теңгсин өдр (батлата өдр уга, сентябрин хуучар темдглгднә).
  • Нарт-Делкән аң-аһрусдиг харслһна өдр (октябрь сарин 4).

Темдглл

  1. ↑ 1 2 Document Viewer (рус.). docs.un.org. Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 International Day for Biological Diversity - 22 May. www.cbd.int (7 март сарин 2025). Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  3. ↑ Әмдрлин зү олн (неопр.). www.who.int. Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  4. ↑ 1 2 3 Әмдрлин зү олн гисн юн болҗана, яһҗ энүг хадһлхм? ООН Женева. Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  5. ↑ International Day for Biological Diversity | United Nations, United Nations. Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  6. ↑ 1 2 Әрә әмд йиртмҗ. Һазр деер бәәх әмд хамг үкҗәнә. Күмни хөөтк бәәдл ямаран болн гиҗәнә?, Lenta.RU (6 Туула сарин 2023). Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  7. ↑ 1 2 Юуни төлә нарт-делкәд Әмдрлин зү олна өдр темдглдг болсм, Парламентская газета (22 Хөн сарин 2019). Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  8. ↑ 1 2 3 Нарт-Делкән Әмдрлин зү олна өдр, РИА Новости (22 Хөн сарин 2016). Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  9. ↑ Иван Обухов. Энд өдрин байр: май сарин 22 – Нарт-Делкән Әмдрлин зү олна өдр, Профиль (22 Хөн сарин 2023). Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  10. ↑ Нарт-Делкән Әмдрлин зү олна өдр. ЮНЕСКО. Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  11. ↑ Власова Е. А. Биологин номд әмдрлин зү олна тускар. Ярославский педагогический вестник (2009). Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  12. ↑ Биологическое разнообразие, Большая российская энциклопедия. Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  13. ↑ Әмдрлин зү олна туск Конвенц (рус.). www.un.org. Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  14. ↑ List of Parties. www.cbd.int. Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  15. ↑ 55/201. Әмдрлин зү олна туск Конвенц. unisdr.org. Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  16. ↑ Әмдрлин зү олна Нарт-Делкән байрин өдр. ГКУ «Дирекция особо охраняемых природных территорий Санкт-Петербурга». Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  17. ↑ май сарин 22: Әмдрлин зү олна өдр, Экологический информационный центр «Экоинфо». Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  18. ↑ Нарт-Делкән Әмдрлин зү олна өдр ГДМ-д, РИА Новости (21 Бар сарин 2002). Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.
  19. ↑ International Day for Biological Diversity - 22 May 2002. www.cbd.int (14 Бар сарин 2006). Дата обращения: 20 Хөн сарин 2025.

Утх-зокал

Холвас

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Нарт-Делкән_әмдрлин_зү_олна_өдр&oldid=319363" халхас авсн