Смолинскин аһу
Смолинскин аһу (орс. Смолинская пещера) — Свердловск муҗин аһу. Бүс нутгин ач-холвгдлта геоморфологин болн әмтн судллын бәәһлин дурсхлта һазр[1]. Аһунь шохан чолуна карст процессын ашт үүссн болад, олн зүүл чигллтә көңгл, көңглин системтә юмн болна[2].
Судлһаг 1890-әд җилмүдин сүүлчәс экләд кесн болдг. 2015 җилин бәәдләр судлгдсн аһун һарцын ниит уртнь 890 орчм метр бәәнә[3].
Бәәршлнь
Аһу Свердловск муҗин өмн кесгт, Каменск балһсна дүүргт, Бекленищева селәнәс хойр километрин зәәд, Исеть һолын барун эргд бәәрлдг бәәнә. Эн аһунь Исетиг харсн хүүрә сала-җалһин барун талд эргәс 150 метрин зәәд бәәрлдг. Сухоложско-Каменское карстын девскрт харьялгддг[4][5].
Тодрхаллт
Аһунь
Аһун тодрхаллт болн зургиг түрүн болҗ 1895 җилд «БШУДУН-ин бичгүд» (Записки УОЛЕ) гидг нертә седкүлин XV боть, 1-гч тойгт барлҗ һарһв. Эн аҗлыг 1852 җ., 1858 җ., 1890 җилд аһуд одад үзсн Уралын нутгин түүкч Василий Григорьевич Олесов күцәсн бәәҗ[6]. Зуг, түүнә тогтасн төлвлһәнь алдата-эндүтә бәәһәд, боса төсәлл уга бәәв. 1962 җилд Уралын багшнрин ик сурһулин Свердловск балһсна аһу судлачнрин бөлг дәкн шинҗллт йовулв. Түрүн зург-төлвлһәг улм тодрха болһҗ, өргҗүләд авч[4].
Аһун шохан чолуна эргнднь кедүхн «хуурмг орц» бәәнә. Аһуд орх үүднь сала-җалһан барун талд дорк түвшнәс 12 метрин өндрт бәәнә. Эн түвшнд деед болн хаҗу талднь шохан чолуһар бүркәтә бичкн тавцң үүсч. Завсртнь аһуд орх үүдн болх боса хаһрл бәәнә. Орцын нүкнь нәрхн болв чигн, кедүн метрин дару икдҗ, бүрн өндрт зогсх болмҗта болдг. Барун талын орцас арвн метрин зәәд баһ зәәтә. Эннь аһун өмн кесгүр көтлдг — һурвн давхрнь тодрхалгдсн салалсн көндә болна. Аһун эн кесгнь оңдан кесгәс 1.5-2°-ар үлү хүүрә, дулан бәәдг. Орцас 25 метрин зәәд 25х7 метрин кемҗәтә, 3-4 метр күртл өндртә «Гелңгин ик өрә» аңһл бәәдг[4].
«Гелнгин ик өрә» (Большая келья) көңгләс хөөт үзгүр хойр сала (зүн тал) йовдг. Түрүңк алхмнь «Тамин хаалһ» гиҗ нерәдгдәд, нәрн кевтә хоол мет юмн болна. Эн чигллиг дахҗ көдлҗ бәәх үйд түүнә налу ааҗмар немгдҗ, дорагшан 45 ° күрдг. Һарцнь нег метр күртл диаметртә нәрн хоол болҗ хүврдг. Хоолын эрснь гилгр болн цеврхн бәәдг. Эн кевнь хаврин уснас үүдлтә болад эннь нүкиг өңглнә. Хоолнь шавр болн нурсн чолуһар бөглгдҗ төгсдг. Салврнь хоолын дунд кесгәс кевтән бәәдләр сундг. Давхрһ хоорндын хаһрлын эн зәнь бичкн көңгләр төгсдг болад, түүнә йоралд мөн шаврлг ордуд бәәдг.
«Гелңгин ик өрәһәс» зүн хөөт үзгт «Зүн һарц» бәәдг болад, утнь 45 метр күрнә. «Гелңгин ик өрәһәс» зүн таласнь (шуд) «Фавор» гидг нертә аңһл бәәдг. Эн болла, аһун хойрдгч ик аңһл болна. Түүнә диаметрнь 10 метр күрнә. Цааранднь эн чигллд тәклин ширә бәәдг. Эннь төгрг күрәтә, бөмбһр көңглтә көңгл. Цааранднь шаврлг худг барун үзгт күргдг. Эннь бичкн-бичкнәр нәрн болҗ, йовх болмҗ уга болдг. Орцын түвшнлә хәрцулхлә, өндрин зөрүнь 32 метрт күрнә[4].
Аһун икңк кесгнь хүүрә, зөвкн зүн хөөт кесгтнь бичкн булг бәәдг. Кедүхн һазр дусл дусч бәәдг. Аһун шалнь (полнь) шаврар хучгдсн бәәдг. Аһарин кемҗәнь тогтмл болад 4-5.5° бәәнә[4][7].
Аһуд күүнә көгҗлин ул-мөр хадһлгдҗ үлдсн: зәрм Һазрт шат сиилвр, чолун өрлгин тулһур сүүрлүлсн бәәнә. 1890-әд җилин үйд аһуг гелңгүд тохҗулҗ бәәснә туск бәрмт бәәнә. Көңглин нерд энүг демҗҗ бәәнә. Олесовин түрүңк илдкләс өдгә күртл аһунь ямаран чигн сольлт угаһар хадһлгдҗ үлдв. Аһун төгсклин һадрһута неелттә холвлтыг Олесов илдклдән бичснь тодргдад уга бәәнә[4].
Түрүн дурдснь
1889 җилд С. Войтехов «Екатеринбургин долан хонг» соньнд Смолинская аһуд одсн тускар:
|
Өрәсин негнә деед кесгнь сүмин көңглиг дурасн бәәв. Зүн талднь күүнә һарар кесн өрәд нәрн нүкн орулҗ бәәнә... Орцас 5-10 метрин зәәд «Тәклин ширә» гидг нертә ик өрә үзүвидн; Энд модн кирс зогсҗ бәәсн болад, эрс деер төгрг дүрстә һарар малтсн көндә, дотрнь толян цацрулсн кирс бәәв. Тәклин ширәһин өндрнь неләд өндр бәәв; шалас һурвн алд зәәд бидн эрст нүк үзүвидн. Эн һарциг «Тенгрүр» (На небо) гиҗ нерәднә. | 
| ||
.
Эн аһунь нутгин улсин амн зокалд һардг — «Буркан болн Смолинскин аһун домг» (Сказ о Буркане и Смолинской пещере)[8].
Адусна әәмгнь
XX зун җилин дунд үй күртл Смолинскин аһун һол үзмр — Европин сәрсн бавухан хамгин ик колонь (усна сөөһин сәрсн бавуха) аһуд әмдрдг бәәсн. Үвлдән кедүхн арвн миңһн бавуха адусн үлддг бәәҗ гиҗ В.Г. Олесов темдглҗ бәәв. XX зун җилин дунд үйәс нөкцл-бәәдл сольгдв: аһуд орҗах улсин то ик немгдәд, бавухан тонь баһрад одв. В.Н.Большаковин келсәр зөвкн 1960 җилин сүүләс 1961 җилин апрель сар күртл үвлздг бавухан то барг зурган дәкҗ баһрад одв. 1974 җилин үвллә аһуд орсн Уралын уул уурхан деед сурһулин оютнр аһуд йирдән 15 бавухаг үзәд тоолҗ. Бавухас цөөрәд бәәх һол шилтәнь — тедниг серүләд эс гиҗ авад йовҗ оддг улс гиҗ үздг[9][4].
Эргндкнь
2004 җилин август сарин 20-нд Смолинскин аһун хаҗуд Мөргдг кирс босхад, өндрнь 2.5 метр күргв[10][7].
Зуульчлһнь
Аһунь зуульчнрин одхд дурта һазр болна. Зуульчллнь тусха белдвр, тонг төкәрмҗ керг уга болна. Спортын хүвд аюл уга бәәдлин үндсн шаардлһиг хаңһасн тохалдлд белдвр угаһар бөлгүдт эңгин боле күртәмҗтә бәәдг. «Тамин хаалһ»-ин йоралд буухд деес керглдг. Әмтнә сүүрмүдин бүс, көгҗсн бүтцнь ниитин болн хүвин тееврин арһар аһуд күрх болмҗиг олһдг[3][7].
Галерейнь
Страница Шаблон:Стиль галереи/styles.css не имеет содержания.
Шохан чолуһар күрәлгдсн аһун орцнь
Орцин негнь; 2015 җил
Шохан чолһуна хуурмг орцин негнь
Усна сөөһин сәрсн бавуха (лат. Myotis daubentonii)
.jpg)
.jpg)
Ном-зү
- Лобанов Ю. Е. Уральские пещеры. — Свердловск: Средне-Уральское книжное издательство, 1979. — С. 60—61. — 173 с. — 30 000 экз.
- Потапова Н. А., Назырова Р. И., Забелина Н. М., Исаева-Петрова Л. С., Коротков В. Н., Очагов Д. М. Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II.. — М.: ВНИИприроды, 2006. — С. 173. — 364 с. — ISBN 5-7640-0031-9.
- Приходы и церкви Екатеринбургской епархии. — Екатеринбург: Братство Св. Праведного Симеона Верхотурского Чудотворца, 1902. — С. 647
- Бушуев В. Смолинская пещера. Архивировано из оригинала 4 март сарин 2017 года.//Каменский Заводъ, № 3 (15), 2004
Шаблон:Свердловск муҗин тусха хамһаллтын бәәһлин бүсмүд Шаблон:Каменск балһсна дүүргин бәәһлин дурсхлта һазрмуд Шаблон:Сән ниитлл
Темдглл
- ↑ Постановление Правительства Свердловской области от 17 января 2001 г. N 41-пп «Об установлении категорий, статуса и режима особой охраны особо охраняемых природных территорий областного значения и утверждении перечней особо охраняемых природных территорий, расположенных в Свердловской области» (рус.). Дата обращения: 28 март сарин 2017. Архивировано 28 март сарин 2017 года.
- ↑ Гусев В. А. Памятники природы Каменска-Уральского и Каменского района // Каменский завод. — 2004. — № 1. — С. 6—7. Архивировано 30 март сарин 2017 года.
- ↑ 1 2 Ошибка цитирования Неверный тег
<ref>; для сносокautogenerated2не указан текст - ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ю. Е. Лобанов, В. О. Щепетов, В. В. Илюхин, Г. А. Максимович, В. П. Костарев. Пещеры Урала. — Физкультура и спорт. — Москва, 1971. — С. 133—135. — 144 с.
- ↑ Достопримечательности.
- ↑ Олесов В. Г. Смолинские пещеры в «Записках [[УОЛЕ]]», том XV, выпуск 1 (рус.). Уральское общество любителей естествознания (1895). Дата обращения: 3 март сарин 2017. Архивировано 28 март сарин 2017 года.
- ↑ 1 2 3 Шаблон:СО (энциклопедия)
- ↑ Сарабанский А. В. Сказ о Буркане и Смолинской пещере (рус.). Дата обращения: 28 март сарин 2017. Архивировано 28 март сарин 2017 года.
- ↑ Смолинская пещера (словарная статья) (рус.). «Некоторые факты из жизни Свердловской области». Дата обращения: 3 март сарин 2017. Архивировано 28 март сарин 2017 года.
- ↑ Сизов В. Журнал путешественников «Билеты есть» — «Ад и рай Смолинской пещеры». — Пермь: ИП Елагина Е. Г. Уральская Библиотека, 2007. — 68 с. Архивная копия от 8 Мөчн сарин 2016 на Wayback Machine