Төрскән харсагч Алдр дәәнә хальмгин партизанмудин җиисән

Рувики-с

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской Академией Наук
Подробнее
Aprove.svg

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв
Тодрхаһар

Советин цага Хальмгин партизанмудын җиисән — 1942-1943гч җилмүдт хальмг теегт немшин болн румына эзркгчнрин йовдлмудт харш болхин төлә тогтсн партизанмудын багмуд. Һурвдгч рейх эзлсн һазрт үүлдҗ йовсн цуг СССРин партизанмудын җиисәнә хальмг әңг.

Хальмг АССРиг фашистнр эзлсн цаг

1942 җил немш-румына «A» багмуд Хальмг АССРин меҗәд күрнә.

1942 җилин июль сарин 28д фашистнрин 48гч болн 40гч танкин цергүд Ростовин муҗин Николаевская - Константиновская селәдт өөрдәд ирнә. Асхн шидр Советин Ар-Кавкаин фронтын хойр әңг нег-негнәсн хол заагрна. Тер саамд Советин 51гч Әәрмин белдҗәсн контрдәврлдәнәс өмн немшнр Большая Мартыновка селәнд ирәд, салу кавалерийск корпусин штабиг эзлнә. Тер бәрәнд кавалерийск корпусин командир генерал-майор Борис Погребов штабин офицермудла хамдан әмнәсн хаһсна. Советин церг тер кемд заллт уга үлднә. Харңһуртл немшнр А. Гречко ахлҗасн 302гч халһна дивизин меҗәг таслад орад ирнә[1].

1942 җилин июль сарин 31д немшин вермахтын 4гч танкин церг дәврснәс иштә, Советин 51гч барун үзгин церг Ар-Кавказин фронтас салад үлднә. Терүг Сталинградск фронтур зална[2].

51гч цергиг Сталинградын фронтын толһачнр Элст балһсиг харсулхар зална. Зуг, цаг бачм болснас, бат харслһ тогтаҗ болсн уга.

1942 җил августын 10д вермахтын 111гч йовһн церг Элстәс 75 дуунад бәәх Приютное селәг эзлнә. Маңһдутнь танкин болн мотопехотын цергүднь Дивное селәнә талас Элстүр өөрдәд ирнә. Тер өдр, 16 час 30 минутла 800 немшмүд болн эднә 40 танк Элстүр дәврсмн. Зуг түрүн дәврлһнь хәрү цокгдна.

Элстиг харслһнд полковник Зубков М.К. ахлҗах 51гч цергин ханьд бәәсн Элстин цергчнрин хураңһу баг (115гч Кабардин-Балкар кавалерийск дивизиг чаңһрулсн нег кавалейск эскадрон; 10 буута хадг нег батальон; 7 танкин нег баг), Элстд бүрдәгдсн комсомольцмудын истребительмудын баг болн  НКВДн заллтын милицин хойр взводас тогдагдсн  баг).

1942 җилин август сарин 12 Советин церг Әәдрхн, Сталинрад тал хооран һарад, Элст балһсиг немшнрт үлдәнә. Тер өдр Элст балһснур фашистнр орҗ ирсмн. (Түрүләд румына багмуд орж ирсмн, ардаснь немшмүд В этот же день Элисту заняли наступавшие немецко-румынские части)[3]

1942 жилин август сарин 14д В М. Алябьевин баг немшмүдин өмнәс Яшкуль тал һарад мордна.

1942 жилин августин 15д Советин церг Баһ Дөрвд селәг, Сарпа нуриг, Ханата селәг үлдәһәд Сталинград тал цохрна.

1942 җилин август сарин 25д вермахтын 111гч болн 370 гч йовһн дивизин, 52гч әәрмин корпусин ормд Хальмг теегт 16гч мотодивизь орад ирнә[[4].

1942 җилин август сарин 28д вермахтин хойр немш полк, хойр артиллерийин дивизион болн 30 танк Яшкуль селәнә алднд дәврнә.

1942 җилин августин 30д немшмүд Утта селәг, 31д Хулхута селәг эзлнә. Эн ормд, Хулхута-Юста-Енотаевская станцин хоорнд немш-румына цергүдиг Советин дәәчнр зогсана. 1942 жилин сентябрь сарин 4д  Хулхутаг немшнрәс сулдхсмн.

Тер мет, немш-румына эзркгчнр Элст балһсиг болн тавн Хальмг АССРин улсиг эзлсмн, тер саамд дәкн һурвн улсиг күцц эзлсн уга бәәҗ[4].

Немшнр эзлсн Хальмг АССРин һазр деер эврәннь эдл-ахус бүрдәнә. Тер дунд:

  • гауптштурмфюрер СС Рольф Маурер залдг «Зондеркоманда Астрахань» нерәдлһтә D онц багин 11а зондеркоманд, болн полковник Вольф һардҗасн советин партизанмудын болн туршул-диверсантмудын күчиг дархин төлә бүрдәсн онц баг (энүнә ханьд гестапо, аюл уга бәәдлин полиц болн бәрлдән уга ормд үүлддг цергүд бәәсмн)[5].
  • дәкәд Хальмгт Николаевская муҗд бәәршлсн майор А. Иоахим һардачта «Абвергруппа-103» гидг немшин туршулын әңг болн «доктор Отто Долль» гидг зөрц нертә зондерфюрер Рудольф Вербе залдг «Тоһрун» онц күслтә багин «Краних» зондеркоманд бәәсн һазрт үүлдҗ йовҗ[6]. "Абвергруппа-103" начала вербовку агентуры из местных жителей[7].

Бәәрн улсас бас салу эдл-ахус тогтагдсмн, эдниг вермахтын ханьд церглтхә, полицд ортха гиһәд өрг дуудврин төсв эклсмн[4].

Элстәс һурвн дуунад Г. Шварцкопф ахлачта «көдләчнрин лагерь» бүрдәгдсмн[4].

Зәңгллһнә халхар бас өргн көдлмш кегдсмн. Тер мет Элстд 7 хонгт 3 дәкҗ һардг 16 миңһн тиражта «Сул һазр» гидг газет болн хальмг келәр «Теегин һәрд» газет һардг болҗ[4].

Немшнрин эзлсн һазриг харулын командд орсн багмуд харссмн:[8]:

  • хальмгин кавалерийин эскадронмуд;
  • 1942 җилин сентябряс авн 1943 җилин январь сар күртл вермахтын 16-гч мотобригадт орад өгчксн 450-й, 782-й и 811-й "туркестано-мусульманск легиона" батальонмуд;
  • казакмудын багмуд: С. В. Павлов ахлдг дона казакмудын хойр полк, И. Н. Кононов ахлдг 600гч казакмудын дивизион (һурвн мөрчнрин эскадрон, һурвн йовуд баг, нег артиллерийин батарей болн нег миномётын батарей), казакмудын "запорожск легион" болн терск-кубаня казакмудас тогтсн казакмудын салу багмуд.

Гарнизонд церглхин төлә болн партизанмудт харш болхин кергт олзлх улс бас олҗ авч:

  • Әәдрхнә тал дәәлдҗ йовсн вермахтын 16-гч моторизованн дивизин болн 6-гч румын корпусин цергчнр.
  • дөңгнгч полицин көдләчнр[4]

1942 җилин ноябрь сарин 20д Сталинградын фронтын 51гч болн 28 Әәрм экләд дәврнә.

1942 җилин декабрь сарин 23д советин цергчнр немшнрин эзләд, батлад авчксн Яшкуль селән тал ирәд хойр таласнь эргәд авчкна.

1942 җилин декабрь сарин 26с авн 28 күртл советин Әәрмин 248гч халһна церг Яшкулиг немшнрәс сулдхна.

1942 җилин декабрь сарин 30д советин цергчнр Троицкое болн Вознесеновка селәдиг немшнрәс сулдхсмн, декабрь сарин 31д Элст балһсниг бас сулдхсмн.

Дарунь цуг Хальмг АССР немшнрәс сулдхгдв.

Партизанмудын җисәнә йовуд

1942 җилин июль сарла Хальмгин ВКП(б)-н обком Элстд болн цуг Таңһчин улсмудар коммунистнрас, комсомольцмудас болн эврә дурар ирсн улсас өшәтнрин багмуд тогтах шиидвр авна.

1942 җилин май сарла Элстин олн-улсин ополченя батальон тогтадсмн(командирнь - майор Г. П. Карцев, комиссарнь - А. П. Монаков) - ут тоодан 523 күн тавн багмудт орна[9], болн күүкд улсас цергин санитарн баг тогтагдна.

1942 җилин июль сарин 30д партизанмудын җисәнә цутхлңг штаб (ЦШПД) Әрәсән өмн үзгин партизанмудын җисәнә штаб бүрдәһәд, партизанмудыг белддг шишлң сурһуль секх шиидвр авна.

Советин церг Таңһчан немшт үлдәсн цагтан нууц улсиг болн залһачнриг үлдәнә. 1942 җилин августин чилгчәр У-2 самолётар партизанмудур "Север" рацта залһач старшина Виктор Павлович Нечаевиг буулһна. Эн партизанмудла хамдан 1943 җилин февраль сар күртл көдлнә[10].

1942 җилин сентябрь сарла Хальмгин ВКП(б)н обкомин ханьд хальмг теегт үүлдҗәх партизанмудын болн нууц улсин кергүдиг һарддг түргн баг бүрдәгднә. 1942 җилин сентябрь сарин 16д Әәдрхнүр ЦШПДәс генерал Иосиф Иванович Рыжиков ирнә. Эн урднь Калининск фронын апртизанск җисә һардҗ йовсмн. Энүнлә хамдан майор Шестаков болн политкөдләч А.В. Торицин ирсмн[11].

1942 җилин сентябрь сарин 18д Әәдрхнд партзанмудын тавдгч тойгта шишлң сурһуль секгднә. Энүг гражданск дәәнә орлцач, урднь Элстин балһсна комитетин ВКП(б)ин сегләтрәр көдлҗ йовсн ах политрук А.М. Добрососедов һардсмн. Энүнлә дарук болҗ И.Я. Безрукавный болн һурвн инструктормуд П. Е. Тишкалов, И. А. Фридман, О. М. Боряева и А. П. Федотов орна. Сурһульд Элстин истребительн багас 40 дәәч, 28гч Әәрмин 30 цергч, хөөннь немшас зулсн хальмгин улс, Әәдрнә комсомольцнр болн Закавказск фронтын 51гч Әәрмин цергчнр орцхана[12].

1942 җилин сентябрин чилгчәр 300 күн немшнр эзлчксн һазрар тарагдна[13].

1942 җилин октябрь сарин 28д Дәәнә Советин зааврар, 28гч цергин штабин разведотделас хойр залһачнрт рац бәрүләд Хальмгин партизанмудур йовулна.

1942 җилин декабрь сарин 25д Хальмг АССРин ик зу һазриг немшәс сулдхна. ЦШПДн өмн үзгин штаб эврәннь ханьд бәәсн партизанмудын багмудыг кергтә тоотар тевчәд, дәәчнрин цергт орулх шиидвр авна.

Тонь

Хальмг АССРт дәәнә цагт ут тоодан 21 партизанмудын багмудт 300 күн орлцҗ йовсмн. В общей сложности, на оккупированной территории Калмыцкой АССР действовал 21 партизанский отряд общей численностью 300 человек. Һо, хагсу теегт[4], партизанмуд арвн хойр-хөрәд улсас бичкн багмуд тогтадг бәәж. Эдн зогслго эргндк һазрмудан шинҗләд йовдг бәәҗ[14]. Аца зөөхин төлә мөрд болн темәс олзлдг бәәҗ[10]. Дәкәд зурһан нууц үүлдәчнрин багмуд болн 5 төрскнчнрин багмуд бәәсмн. Немшнрин өмнәс төрскн һазран харсхин төлә бәрәнәс һарч ирсн дәәчнр болн бәәрн улс олар боссмн.

Кедү күн эн кергт Хальмг АССРин газр деер орлцсн тонь лавтнь заадг арһ уга, юңгад гихлә кесгнь тер саамд партизана жисәнә кергүд күцәҗ йовад әмән геесмн. Кесгиннь нернь тодлгдҗ уга.[15].

Үүлдврмүд

Партизанмудын һол кергүдын дунд — немшин эзркгчнрт харш болх, йовдг хаалһснь болн техникнь хаһлад, олна дунд зәңгллһнә керг күцәх йоста.

Хальмг АССРт бәәсн нууц үүлдәчнрин багмуд

  • Советин церг цохрсн цагт Элстд нууц уулдәчнрин баг үлдсмн, терүнд Беленко, Иван Петруцкий, Анна Ильинична Инченко, Татьяна Филипповна Аносова, Григорий Кузьменко, Вера Михайловна Скворцова, Колесников, Антонова болн дәкәд цөөкн улс орсмн. Эдн немшмүдин өмнәс босад, олн диверсий үүдәсмн (немшмүдин әңг бәәршлсн школыг, офицермуд хот уудг бәәрнь шатана, гестапон бәәрнь хаһлна), зуг эдниг хөөннь олҗ авад, цугтаһнь уга кесмн.
  • Яшалтан улсд нууц үүлдәчнрин багиг Николай Григорьевич Шулепов ахлҗ йовсмн.
  • Баһ-Тугтна сельсоветд комсомольцнрин нууц үүлдәчнрин багд Б. Г. Хонгоров, Нимгиров болн Изотов ордг бәәҗ.
  • Башнтад бас нууц уулдәчнрин баг үлдсмн, терүнд бәәрн улс орсмн: коммунистнр Альди Иванов болн Саран Манджиков, комсомолец Г. Имкинов болн бәәрн күүкд күн М. В. Шлыкова, теднүр № 112гч совхозин завхозар көдлҗ йовсн И. Я. Кожембаев ирҗ орсмн, Имкинова болн агроном И. М. Бреславец бас орлцҗ. Эдн эдл-ахундан бәәсн буудя болн трактормудан немшнрәс бултулна. Зуг эдник бас бәрҗ авад уга кесмн[4].
  • Башнтад 1942 җилин сентябрь сарла бәәрн улс дәкәд нег нууцүүлдәчнрин баг тогтагдсмн. Терүнд Прасковья Дмитриевна Пашкова,14тә дү күүкнь Лена Пашкова болн эгчнрнь Надежда Шарапова болн Мария Шарапова орлцҗ. Эдн шавтсн советин цергчнрт дөңг болад, немшнрт харш зәңгллһнә цаас барлад тархаһад йовҗ. Эгнриг бәрҗ авад, цугтаһнь уга кесмн.
  • Яшалтан района Красная Михайловка селәнд бәәрн улсин седвәрәр бас нууц үүлдәчнрин баг тогтагдсмн. Энуг И. Т. Говенкон өрк-бул һардсмн. Тер багд Иван Тимофеевич Говенко Груня болн Наталья күүкдтәһан, Константин Андреевич Мокущенко, Таня Харченко, политрук Виктор Войтенко болн Виктор Остапенкон Орджоникидзевин муҗин партизанмудын баг. И. Т. Говенко 1942 җилин ноябрь күртл староста болҗ көдлҗ йовсмн, немшнрәс хот-холан, малан өглго бултулад, комендлантас кергтә юм нууһад йовҗ. Эдн немшт орад өгчксн селәнә полицин ахлачиг болн һурвн полицейскиг ална. Хөөннь эн багиг немшнр олҗ авад уга кеҗ. Яшалтин района полицин ахлач Карл Гиллерин закврар, 1942 җилин ноябрь сарин 4д И. Т. Говенкон өрк-бүлиг (16 күн, тер дунд 9 бичкдүд, отхнь 2 наста бәәсмн)немшнр цааҗла харһулсмн[16][4].

Партизанмудын туршуллһна үүлдвр

Партизанмуд шинҗләд, гетәд, немшнрин дәәчнрин то, хама тал йовҗахнь, ямаран щиидвр батлҗ авчахнь, ю тосхҗахнь советин цергин деед заллтд йовулад бәәсмн.

  • немшнрин ханьд бүрдәгдсн хальмгин кавалерин корпуст мана туршулч Э. Батаев орад, немшнрин корпусин орлцачнрин нерднь советин туршуллчнрин заллтд йовулсмн;
  • партизанмуд цуг хальмг теегт ирсн нешнрин то темдглсн цаас авсмн[17].

Партизанмуд орлцсн бәрлдәс

  • В. Н. Кравченко болн И. Н. Чернышёв ахлсн хараңһу отрядт № 51 болн № 55 партизанмудын багмудас 39 цергчнр орсмн. Эдн 1942 җилин октябрь сарла фронтын меҗәг Астрахань-Кизляр төмр хаалһин 10-гч салуһан алднд һатлад, нег сарин туршт 350 дуунад дәврәд немшнриг дарад, Шар-Хулсн хотна өөр немшнрин заставин хог таслҗ. Дарунь Зунда хотна өөр эдниг немшин 16гч мотодивизь, неҗәд казакмудын болн хальмгудын эскадрон эргәд авсн цагт бәрлдәнд орна. Арвн часин туршт бәрән давҗ, олн немшнрин хог таслҗ, партизанмуд дунд болхла 2 күн әмән гееҗ, 4 күн геедрҗ, 2 күн бәрәнд тусҗ. Болв, немшнрин эргүлсн боодһаг тесләд, Манц һолыг һатлад Советин цергин ханьд орсмн[18].
  • № 59 тойгта партизанмудын баг(командирнь Илья Григорьевич Гермашев, комиссарнь Бадма Хабанович Адучиев, 22 дәәчнр: 12 орс, 9 хальмг и 1 украин күүкд күн) — 1942 җилин октябрь сарин 15с авн 31 күртл буудя зөөҗ йовсн автомашис, 15 немш дәәчнриг, кесг полицейскиг болн нег старостаг хог таслсмн. Дарунь партизанмуд Элстд 16гч немшнрин мотодивизь бәәршлҗәсн гермүд, Приютна улсин Баһ Буурл хотна, Вознесеновк сельсоветин Петренко хуторд уга кесмн.
  • 1942 җилин ноябрь сарин 5д Баһ Буурл селәнә алднд партизанмуд немшнрин туршуллчнрин баг олҗ авна, терүнд 28 немш бәәҗ, 17 немшин әмнь таслна. Немш дивизин ахлачнр тер өдр 300 шаху дәәчнрән 15 автомаши мордулад партизанмудыг некәд йовулна. Тер бәрлдәнд олн немшнр үксмн. Зуг, ноябрин 7д партизанмуд диилгднә, әмд үлдснь гестапод орулад, цааҗла харһулсмн[19].
  • С. А. Коломейцев ахлсн партизанмудын баг (16 дәәчнр дунд: 4 орс болн 12 хальмгуд, 5 автоматта, 11 винтовктаболн 2 револьверта) Яшкуль — Утта хаалһ деер немшнрин дәәчнриг болн аца зөөҗ йовсн автомашис хаһлна, Яшкулин өөр кеер бәән аэродромур дәврәд, немш дәәчнр бәәдг гериг болн 5 исстребитель Мессершмитт-109 самолётмудиг уга кесмн. Дарунь цөөкн өдр көөлдҗ һарсн немшнртә ноолдад-халдад йовсмн[20]. Погибла у Адыка в бою с превосходящими силами противника[14].
  • № 74 тойгта баг («Юста» нууц нерәдлһтә, командирнь Эрдни Очиров, комиссарнь — Бадма Лиджиев, 17 дәәчнр) Яшкуль — Утта хаалһиг минар хаһлад, залһлтын суңһуг таслад, автомаши-тергүднь тараһад, немшнриг алад, зәңгллһнә цаасд һарарн бичәд тархадг бәәҗ. Хөөннь өшә көөлдсн немшнр бәәрн әмтн ус уудг худгудт үксн мал, хор, алсн улсиг хайсна хөөн советин цергчнрин ханьд орсмн.
  • № 57 тойгта баг (командирнь Павел Никанорович Яковлев, комиссарнь Бадма-Һәрә Убушаевич Убушаев, 19 дәәчнр: 11 орс болн 8 хальмг, 6 автоматта, 12 винтовкта болн 2 револьверта) — кесг немшнриг уга кесмн, 1942 җилин октябрь сарин 22-23 сө Күгүлм селәнә өөр румына бүкл гарнизониг (ут тоодан 18 дәәчнр болн офицермудиг) хаһад алсмн.1942 җилин ноябрь сарла Элстәс ар үзг талын 70 дууна алднд немшнр эргүләд бооһад авчксн бийнь, бүкл хонуд бәрлдә давулад, цуһар үктлән 30 шаху хортниг (тедн дунд нег офицериг) алсмн[20], ещё несколько гитлеровцев были ранены[21].
  • № 70 тойгта баг (командирнь А. М. Федоренко, 31 дәәч) Яшкуль селәнә өөр тәрә мет минар тәрчксн тегт хаһрад 4 кү геесмн, хаһрсн әәд серсн немшнртә бәрлдәнд орад 18 немшин алад, бийснь 4 кү геенә. Дарунь Плавненский селән тал һарад, хөд болн бод мал тууһад советин цергчнрин ханьд орна.
  • Б. Х. Харухаев ахлсн партизанмудын баг 1942 җилин ноябрь сарин 20дЗаг хотнд хортна 25-30 шаху туршулчнрин багиг уга кеһәд, цаараннь Көтчнр селяг сулдхлһнд орлцсмн.
  • № 66 тойгта баг(«Максим» нууц нерәдлһтә, командирнь Леонид Матвеевич Черняховский, комиссарнь В. М. Быковский, ут тоодан 15 күн  — 12 залу улс болн 3 нойхн, 6 ППШ автоматта, 4 винтовкта, 4 карабинта, 2 ТТ пистолетта, 4500 сумнта болн и 40 кг хаһрдг толта) 1942 җилин декабрь сарин 2 Күбрл хотна өөр төмр хаалһ хаһлад немшнрин «Викинг» нерәдлһтә ССин 5гч танкин дивизь түрүн эшелонмуд орулсн уга. Дарунь немшнр эн талд дәврҗ йовх зәңг советин деед заллтд йовулн бәәҗ, күчтә чидлтә немшин мотопехотта часин алднд барлдәнд орлцна. Бәрәнд авсн партизанмудыг немшнр цааҗла харһулсна хөөн әмдәр шатасмн. Партизанмуд хамхлсн паровоз болн хаалһиг яслһнд немшнр 4 час геесмн, тер саамд советин цергчнр өөрдҗ ирәд Орловская станц болн Күберл салан хоорнд хаһлад зогсана. Тер учрар немшнр цергчнрән Сталинград тал йовһар йовулна. Партизанмуд әмән әрвллго орлцсн күчәр, немшнр 4 хонгар оратсмн[22].
  • партизанмудын отряд (командирнь Докрунов Санджа Лиджанович, комиссарнь Манджиков) 1942 җилин декабрьла Элст- Сальск балһсдин хоорнд Давста нурин хаҗуһар һардг хаалһд немшнин автомаши хаһлад, салдсмудинь алад, автоматмудынь эзләд авна. Дарунь Яшалтан алднд амрчасн партизанмудын багиг немшнр дәврәд, ик һару үзнә.
  • № 55 тойгта партизанмудын баг («Өшәтнр» нууц нерәдлһтә, командирнь В. Н. Кравченко, комиссарнь Лиджи-Гаря Дорджи-Гаряев, 18 дәәчнр) 1942 җилин декабрь сарла олн немшнрт орсад өгчксн улсиг хоршаһад, немш штабин 1гч танкин әәрмин офицериг бәрәнд авсмн.
  • Тер саамд нег партизан әмнәсн хаһцсмн[23]
  • А. Р. Потлов ахлсн партизанмудын баг Хар Һазрин алднд хортна самолётыг эзлҗ авсмн, терүнд дотрнь йовсн экипаж болн десантникуд бәрлдәнд орсмн. Дәкәд эн баг Яшкуль селәнә өөр бәәх хаалһиг минмудар тетксмн. Те6рунд хойр немшнрин танкс, 1 броневик болн 2 автомашид хаһрсмн[14]

хальмгин улс СССРт күргсн нань чигн дөңг

  • Весёлый хуторин өөр бәрлдән төгсснә хөөн Лидия Урубжуровна Мухлынова, бәәрн күүкд күн шавтсн танкистнриг һарһҗ авад, гертән бултулад әмнлсмн. Хөөннь эдниг Западн улсин бәәрн улс гертән авад бултулсмн, тернь — 112гч эдл-ахун завхоз И.Я. Кожембаев, агроном И. М. Бреславец, медсестра А. В. Глушко, герин күн Т. В. Субачева В. Д. Коломейцев эцктәһән[24][4].
  • Хара-Толһа хотнд нег эмгн 59гч партизанмудын багин комиссар Б.Х. Адучиев (хаһрсн гранатас шавтад окопд кевтсиг немшнр үксн гиһәд эс көндәҗ) күнд шав авснь үзәд, гертән бултулад эмнлсмн, зуг энүг урвач немшнрт муутхсмн[25]
  • 1942-1943 җилин үвләр һурвн долан хонгин эргцд Зүнһар хотна улс эднә хотнд буулһсн туршул багд дөңг күргсмн. Тер багд 8 күн бәәсм, теднә дунд 2 испаня улс: лейтенант Сальвадор Кампильо Гарсия (багин ахлач) болн ах сержант Грегорио Мартин Медина, 5 советин цергчнр болн бәәрн партизан күүкд күн Александра Иванкова. Зүңһарин улс эднд теҗәл, мөрмүд өгәд, зәңгләд нөкд болсмн[26]. Селение было сожжено немецкими карателями[27]
  • Башнтан бәәрн күн Груня Черепахина шавтсн салдсмудыг эзркгчнрәс бултулад эмнләд бәәҗ, зуг нег саамд энүг шавтсн улан комиссарта хамднь немшнр хаһад алсмн[28].

Ашнь

Хальмгин һазрт партизанмуд эзркгчнрт ик харш болснь маһд уга. Эднлә ноолдхин төлә немшнр олн-зүсн чидл, тер дунд онц цергчнр болн полицин, маначнрин цергчнриг олзлсмн[4]. 1942гч җилин чилгчәр, 1943гч җилин эклцәр Хальмг АССРиг немшнрәс сулдхсн цагт партизанмуд советин цергчнрт ик дөңг күргсмн[29]

Ут тоодан хальмгин партизанмуд немшнрин 2 гарнизоныг уга кесмн[14], дәкәд 210 немшрин дәәчнриг[14], 5 старост[4], олн полицейскиг[4], 6 самолёт[14], олн танк болн бронемашис[14], арвад автомашис[4] болн мөрн тергүд[14].

  • Сүл тодрха шинҗллтәр, хальмгин партизанмуд 500 эзркгчнрин хог таслсмн, тер дунд полицай болн немшт орад өгсн урвачнриг, 30 шаху автомашис болн 3 складнь хаһлсмн[30]

Партизанмуд телефона залһлтнь таслсмн[31].

Олн дәкҗ немшнрин кавалерин мөрмүдт белдсн өвснь шатасмн, зуг тодрха тонь медгдсн уга[32]

1942 җилин ноябрь сарас авн партизанмуд «Төскнәс зәңгллһн» (орс. "Вести с Родины") гидг газет тархасмн[4]

Немшнрин эзркгчнртә ноолдсн партизанмуд болн нууц үүлдәчнриг иигҗ ачлсмн:

  • туршулч Эрдни Батаев Дәәнә Улан тугин орденар (орс. орденом Боевого Красного Знамени) ачлгдсмн (өңгрснә хөөн);
  • хойр партизан Тамара Хахлынова[33] болн Юрий Клыков[34]) I девсңгин Төрскән харсагч Алдр дәәнә орденар (орс. Орден Отечественной войны I степени) ачлгдсмн (өңгрснә хөөн)[35].
  • партизан Владимир Косиев II девсңгин Төрскән харсагч Алдр дәәнә орденар (орс. Орден Отечественной войны II степени) ачлгдсмн (өңгрснә хөөн)[36].
  • № 59 партизанмудын багин командир И.Г. Гермашев Туурлтын медаляр (орс. Медаль «За отвагу» (СССР)) № 634806 ачлгдсмн (өңгрснә хөөн)

Санл

  • 1943 җилин февраль сарин 1-д 14 хорсн партизанмудыг болн эзркгчнр алсн күмсиг Элстин Иньгллт цутхлңг паркд оршасмн. Дәәнә хөөн тер паркд 14 халһулад хорсн партизанмудт бумблв тәвсмн. 1965 җилд Элстд цергчнрин, партизанмудын болн нууц үүлдәчнрин санлд нерәдәд, Гражданск бол Торскән харсагч Алдр дәәнә героймудт нерәдсн мемориальн комплекс босхад(скульпторнь Н. А. Санджиев, архитектормуд И. Н. Андреенко, М. Б. Пюрвеев и Д. Б. Пюрвеев), мөңкин һал шатасмн[37].
  • Тамара Хахлынован нериг Элстин медицинск училищд өгсмн. Дәәнә хөөн Тамара әмнәсн хаһцсн Ялмата хотхрт Хальмгин медицинск училищин оютнр Тамарад нерәдсн көшг тәвсмн.
  • Орловская станцд "Максим" гидг № 66 тойгта партизанмудын багд нерәдәд бумблв тәвсмн.
  • Башнтад Груня Черепахина бумблв бәәнә[28]
  • Яшалтан района Красномихайловское селәнд Говенкон өрк-бүлд бумблв бәәнә - «немшнр алсн нууц үүлдәчнрин өрк-бүлмүдин санлд»[16]
  • партизанмудын нермүдәр Элистин уульнцс нерәдсмн[38]:
  • Юрий Клыковин уульнц
  • Тамара Хахлынован уульнц
  • Целинн района Вознесеновка селәнә дундын школ И. В. Гермашевин нер зүүсмн[39]

Сойлд болн искусствд

  • Калян Санҗ. "Тамара" (Тамара Хахлыновад нерәдсн поэм)
  • Сусен Аксён. "В семнадцать мальчишеских лет..." (Юрий Клыковд нерәдсн поэм)

Литератур

  • Хальмг Таңһч Төрскән харсагч Алдр дәәнд: бәрмт бичгүд. Элст, 1966. (орс. Калмыкия в Великой Отечественной войне: документы и материалы. Элиста, 1966.)
  • К.С. Саврушева. Немш-фашистнрин хальмгиг эзркгсн цагт давсн партизанмудын ноолдан. (орс. К. Ц. Саврушева. Партизанская борьба в Калмыкии в период немецко-фашистской оккупации (сентябрь 1942 - январь 1943 гг.)) // "Вестник Калмыцкого НИИ языкознания, литературы и истории", 1967, № 2, ч.1
  • К.П. Ставрухина. Немш-фашистнрин хальмгиг эзркгсн цагт давсн партизанмудын ноолдан. (орс. К. П. Ставрухина. Партизанская борьба в Калмыкии в период немецко-фашистской оккупации) // "Вестник Калмыцкого НИИ языкознания, литературы и истории", 1967, № 2. ч.3
  • М.Л. Кичиков. Фашизм деер диилвр бәрхин төлә. (орс. М. Л. Кичиков. Во имя победы над фашизмом.) Очерки истории Калмыцкой АССР. Элиста, 1970
  • Хальмг Таңһч Төрскән харсагч Алдр дәәнд: бәрмт бичгүд. Элст, 1985.(орс. Калмыкия в Великой Отечественной войне: документы и материалы. 2-е изд., испр. и доп. Элиста, 1985.)
  • С. Цуцулаева. Немш-фашистнрин хальмгиг эзркгсн цагт болсн партизанмудын ноолдан: историяграфикнь. (орс. С. Цуцулаева. Партизанское движение на территории Калмыкии в период фашистской оккупации: историография проблемы) // Вклад трудящихся Калмыкии в победу над фашистской Германией (1941-1945 гг.). сб. научных трудов. вып. II. Элиста, КГУ, 2002. стр.25-30

Примечания

  1. ↑ А. А. Гречко. Битва за Кавказ. 2-е изд., доп. М., Воениздат, 1973. стр.72-73
  2. ↑ История второй мировой войны 1939-1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 4. М., Воениздат, 1975. стр.208
  3. ↑ Товарищ Т. // Г. О. Осипов. Там, за линией фронта. М., "Известия", 1985. стр.187-203 [о А. В. Торицине]
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 д. ист. н., проф. К. Н. Максимов. Установление оккупационного режима нацистов в Калмыкии (август - декабрь 1942 г.) // журнал "Российская история", № 1, 2012. стр.116-130
  5. ↑ Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. - М., ООО "Издательство АСТ"; Минск, "Харвест", 2005. стр.16
  6. ↑ д. ист. н., проф. К. Н. Максимов. Мифы доктора Долля // "Военно-исторический журнал", № 3, 2011. стр.29-33
  7. ↑ С. Г. Чуев. Спецслужбы Третьего Рейха. (кн.1). СПб., издательский дом "Нева", 2003. стр.65
  8. ↑ Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. - М., ООО "Издательство АСТ"; Минск, "Харвест", 2005. стр.18
  9. ↑ А. Романов. Элистинские ополченцы // "Советская Калмыкия" от 9 мая 1968
  10. ↑ 1 2 С. Панчугов (UA3EL). Фронтовые друзья // журнал "Радио", № 9, 1980. стр.6-7
  11. ↑ Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. - М., ООО "Издательство АСТ"; Минск, "Харвест", 2005. стр.19
  12. ↑ Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. - М., ООО "Издательство АСТ"; Минск, "Харвест", 2005. стр.22
  13. ↑ Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. - М., ООО "Издательство АСТ"; Минск, "Харвест", 2005. стр.23
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 П. К. Пономаренко. Всенародная борьба в тылу немецко-фашистских захватчиков 1941—1944. М., «Наука», 1986. стр.97-98
  15. ↑ М. Л. Кичиков. Во имя победы над фашизмом. Очерки истории Калмыцкой АССР. Элиста, 1970. стр. 130-131
  16. ↑ 1 2 Г. И. Токтосумова. Навечно в камне. Путеводитель. Элиста, Калмыцкое кн. изд-во, 1980. стр.11
  17. ↑ А. Ю. Попов. НКВД и партизанское движение. М., "ОЛМА-Пресс", 2003. стр.184
  18. ↑ Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. — М., ООО «Издательство АСТ»; Минск, «Харвест», 2005. стр.72
  19. ↑ Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. — М., ООО «Издательство АСТ»; Минск, «Харвест», 2005. стр.137
  20. ↑ 1 2 Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. — М., ООО «Издательство АСТ»; Минск, «Харвест», 2005. стр.150
  21. ↑ А. А. Гречко. Битва за Кавказ. 2-е изд., доп. М., Воениздат, 1973. стр.248
  22. ↑ Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. — М., ООО «Издательство АСТ»; Минск, «Харвест», 2005. стр.82-84
  23. ↑ Разведшкола № 005 / В. И. Пятницкий; История партизанского движения / И. Г. Старинов. — М., ООО «Издательство АСТ»; Минск, «Харвест», 2005. стр.110-128
  24. ↑ И. С. Трембач. Дорогой подвигов. Элиста, 1963. стр.59-68
  25. ↑ Тимофей Бембеев. Комиссар «Лотос»: [О партизане Б. Адучиеве] // газета "Советская Калмыкия" от 14 октября 1986
  26. ↑ Серна Роке. Испанцы в Великой Отечественной войне. М., «Прогресс», 1985. стр.62-63, 205-219
  27. ↑ Н. У. Илишкин. Судьбою связаны единой. Элиста, калм. кн. изд-во, 1982. стр.64-74
  28. ↑ 1 2 Г. И. Токтосумова. Навечно в камне. Путеводитель. Элиста, Калмыцкое кн. изд-во, 1980. стр.13
  29. ↑ Н. И. Макаров. Непокорённая земля Российская. М., 1976. стр.277
  30. ↑ Г. М. Борликов. Вклад Калмыкии в победу над германским фашизмом в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. // Вклад трудящихся Калмыкии в победу над фашистской Германией (1941-1945 гг.): Сборник научных трудов. – Элиста: КГУ, 2002. – С. 5-11
  31. ↑ П. К. Пономаренко. Всенародная борьба в тылу немецко-фашистских захватчиков 1941—1944. М., «Наука», 1986. стр.338
  32. ↑ С. М. Залесский, П. Н. Сухоруков. Обагрённый ковыль. Элиста, Калмгосиздат, 1962. стр.42
  33. ↑ Басан Хахлынов. Тамара: к 80-летию партизанки Тамары Хахлыновой // газета "Известия Калмыкии", № 148 от 18 июля 1997. стр.2
  34. ↑ Аксен Сусеев. Великое и вечное: [О юном партизане Ю. Клыкове] // газета "Советская Калмыкия" от 14 мая 1965
  35. ↑ Калмыкия: фотоальбом. М., "Планета", 1984. стр.18
  36. ↑ Санджи Каляев. Сын народа: [О юном партизане В. Косиеве] // газета "Советская Калмыкия" от 15 мая 1965
  37. ↑ Г. И. Токтосумова. Навечно в камне. Путеводитель. Элиста, Калмыцкое кн. изд-во, 1980. стр.6-7
  38. ↑ История комсомола Калмыкии Архивная копия от 4 март сарин 2016 на Wayback Machine / официальный сайт Калмыцкого республиканского отделения КПРФ
  39. ↑ Муниципальное общеобразовательное казенное учреждение "Вознесеновская средняя общеобразовательная школа имени И.В. Гермашева"

Шаблон:Советские партизаны в ВОВ Шаблон:Партизанские движения Второй мировой войны

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Төрскән_харсагч_Алдр_дәәнә_хальмгин_партизанмудин_җиисән&oldid=318924" халхас авсн