Щелкунчик

Б.Н. Ельцинә нертә дегтрин саңгин материал

Эн ниитллд Б.Н. Ельцинә нертә дегтрин саңгинфондын материалмуд ашглгдҗ бәәнә

Тодрхаһар

Щелкунчик
1892 җилин декабрь сарин 6 (18) Санкт-Петербург балһсна Мариинский театрт болсн балетын неелт
Көгҗм зокалч	Пётр Ильич Чайковский
Либреттон зокалч	Мариус Иванович Петипа[d]
Зокалын эк сурвлҗнь	Э. Т. А. Гофмана «Щелкунчик болн Хулһнын хан» туулиг Александр Дюман дәкн буулһсар бүтәв
Бөҗг дигләчнь	Мариуса Петипан зокалар Лев Иванов бүтәв
Дарани ясврмуд	Лев Иванов, Александр Горский, Фёдор Лопухов, Василий Вайнонен, Юрий Григорович
Бүтәсн җилнь	1892 җил
Аңхн бүтәлнь	1892 җилин декабрь сарин 18
Аңхн бүтәлин һазрнь	Мариинский театр, Санкт-Петербург
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Эзн хаана Мариинский театрин тәәз деер тәвсн «Щелкунчик» җөҗгин кесг, 1892 җил: Марианна — Лидия Рубцова, Клара — Станислава Белинская, Фриц — Василий Стуколкин

П.И.Чайковскийн «Щелкунчик» балетд зөрүлсн 1992 җилин Орсин почтын дөрвн маркин багц (ЦФА [АО Марка] № 50-53) (ЦФА [АО «Марка»] № 50—53)

Щелкунчик — П.И. Чайковский гидг көгҗм зокалчин 71-гч бүтәл болад, хойр үзгдлтә балет, Э.Т.А. Гоффмана «Щелкунчик болн Хулһнын хан» (Щелкунчик и Мышиный король) тууляс седвлсн Мариус Петипаһин либретто, бөҗг дигләчнь — Лев Иванов.

Бүтәлин түүкнь

Эн либреттонь 1844 җилд Александр Дюма-эцкин (Театрин невтркә толь-бичгт Александр Дюма-көвүн эн зокалын зокагч гиҗ эндүрәд бичсн бәәнә) зокасн туулин зокал деер үндслгдәд, тер җилд «Щелкунчикин түүк» нертәһәр барас һарв. Туулин һол үүл-йовдлыг хадһлв чигн, Дюмаһин буулһврнь эк хүвлврәс оңдан шин хүвлвр болҗ бәәнә. Гоффмана туулин сюжетын кесгинь сольсн учрас либреттоһин зокалын хүвлврнь үлү җөөлн, туулин темдгин бәәдләр һарч ирнә.

Лев Ивановын нәәрүлсн балетын неелт 1892 җилин декабрь сарин 6 (18)-гч өдрт Санкт-Петербург балһсна Мариинский театрт П.И.Чайковскин «Иоланта» оперла хамдан нег ора болҗ. Неелтин көгҗмиг Риккардо Дриго удрдҗ, тәәзин нәәрүлһиг Михаил Бочаров болн К.Иванов кеҗ, хувциг Эзн хаана театрин закрл Иван Всеволожский болн Евгений Пономарев зургиг дахҗ урлсн бәәнә. Һол дүрд Щелкунчик — Сергей Легат, Дражен дагнь — Антониетта Дель-Эра, Коклюш хун тәәҗ — Павел Гердт, Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин, Марианна дү күүкн — Лидия Рубцова биилн тоглҗ. Клара, Фриц хойрин дүрмүдиг Санкт-Петербургин театрин сурһулин баһ әңгин сурһульчнр болсн күүкд Станислава Белинская, Василий Стуколкин хойр (хоюрн сурһулян долан җилин дару эс гиҗ 1899 җилд төгсәв) биилҗ тоглв.

1892 җилд «Щелкунчик» балетын сюитиг А.С.Аренскин дөрвн һарт зөрүлсн фортепьянон нәәрүллһәр барлгдҗ кевлгдәд, хойр җилин дару түүнә балетын цуг партитурыг барлв.

Судлачнр балетын үүл-йовдл, түүнд ашглсан зургудыг П.И.Чайковский көгҗм зокалчин өөрхн элгн-садн болх Давыдовин гер-бүлин әмдрл, заң-чинрлә уйлдулхиг орлдад үзҗ. Хамгин түрүнд һол дүрмүднь көгжмин зокалчин эгч Александра болн түүнә күүкд Владимир, Татьяна хойр болҗ. Балетын шүүмҗлгч Павел Ященковин темдглсәр, Давыдовин гер-бүлин Каменка эдлңнь көгҗмин зокалчин оюн-сананд Конфитюренбург гидг күүкдин туулин амттн хаант улс болҗ хүврәд, тер эдлңгин эзнь, көгҗмин зокалчин эгч Александра Ильинична түүнә өгәмр хатн болҗ, түүнәс тавн җилин өмн нас барсн Татьяна күүкнь Клара болҗ, түүнә «шүтәнь» Боб — «хәәртә хун тәәҗ» болҗ, «Щелкунчикин һол дүрмүдин туссн Конфитюренбург "хар тәмкин үзгдл мет"» бәәсн болад, түүнә үзләр Давыдовин гер-бүлихнә морфиныг хәәрлх күсл эрмлзлтә холвата, «Щелкунчик-хун тәәҗ, урд зокасн «Нөөрссн Һо сәәхн окн» Дезирелә (орчулхла, эннь "күсл" гидг утхта үг) әдл кевәр түүнә хәәртә зе көвүнлә әдл дүр болна».

П.И.Чайковскин сүүлин үйин бүтәлмүдин дунд «Щелкунчик» онцха бәәр-сүүр эзлҗ бәәнә: эннь балетын жанрас оңдан болад, көгҗмин дүрмүдиг шинлг бәәдләр ашглдг бәәнә. Эн балетд көгҗмин зокалчин күсләр Парижас закалсн көгҗмин земсг болх челеста түрүн болҗ татгдсн болна. «Щелкунчикин» көгҗмиг «балетын хүвд кетркә генәртә», зүрк шаркрулм гиҗ нерлгднә.

Һол дүрмүд

Тал-талдан барлгдсн дегтрмүдт һол дүрин нерд зөрүтә бәәнә: Клара, Мари хойр. Гоффмана түрүңк дегтрт һол дүриг Мари гидг нертә болад, Клара болхла, түүнә дурта наадһа болна. Әрәсәд делкән 1-гч дән (1914) эклҗ, эк орнч седклән икдүлх үйд балетын зокалыг орсҗулҗ, һол дүриг Маша гиҗ нерләд бәәв. Зуг, Фриц сөрг дүр болсна төлә неринь сольгдад уга. Эн улмҗлл өдгә күртл хуучн кевәр бәәснь оньг татҗ бәәнә.

• Штальбаум
• Түүнә гергнь

Теднә күүкднь:

• Мари (Маша, зәрмдән — Клара), хатн
• Фриц (Миша)

• Марианна, зе күүкн
• Ээвә
• Дроссельмейер
• Щелкунчик, хун тәәҗ
• Драже дагнь
• Коклюш хун тәәҗ
• Наадһа
• Альвлгч (шут)
• Хулһнын хан
• Кордебалет: гиичнр, элгн-садн, зарцнр, маскмуд, каанр, цецг, наадһас, наадһа-церг болн нань чигн.

Либретто

Хойр бөлгтә, эклцтә балет Христосин Мендлснә Байрин өмнк өдрт гиичнр доктор Штальбаумин герт цуглрҗ бәәнә. Наадһаста күүкд болн селмтә көвүд эк-эцкнрин ардас һарч ирнә.

I-гч кесгнь

Доктор Штальбаумин күүкднь Мари, Фриц хойр белг тесч ядад күләҗ бәәнә. Гиичнрин сүүлднь Дросселмейер ирнә. Түүнә наадһасиг әмдрүлдг чадврнь күүкдиг байрлулд болв чигн, зәрм цагт тедниг әәлһнә. Дроссельмейер маскан әрлһнә. Мари, Фриц хойр хәәртә кирсин эцкән таняд авна. Мари наадһастаһан наадхар седв чигн, цуһараһинь хураһад авснд седклнь уйдад бәәнә.

Кирсин эцкнь күүкиг байрлулхин төлә түүнд Щелкунчикиг өгнә. Наадһан акад нүүрнь терүнә седклинь байрлулҗ бәәнә. Фриц санамср угаһар наадһаһинь хамхлад, Марийин седклиг һундана. Тер дурта болсн наадһаһан орнд орулад авкна. Фриц болн түүнә нәәҗнр хулһна маск зүүҗ, Марийиг хордаһад сууна. Байр дуусхд, гиичнр улмҗллта гроссфатер бииг бииләд авчкад, цуһар герүрн хәрәд одна. Сө болҗ, һацур модн дүңгәҗәсн өрөрә сарин герләр дүүрч ирнә.

Мари өрәдән ирәд, Щелкунчикиг теврәд авна. Генткн Дроссельмейер һарч ирҗ, ода кирсин эцкнь биш, хәрн сән сидтн болҗ бәәнә. Тер һарарн дайлхла, өрәд бәәһә цуг юмн сольгдҗ эклнә: герин эрснь салҗ, һацур модн улм урһҗ, түүнә деер өлгәтә бәәсн наадһа-чимгүд әмдрҗ, церг болҗ одна. Генткн Хулһнын хаана һардвр дор бәәсн хулһн һарч ирнә. Зөргтә Щелкунчик цергән ахлҗ, тедниг ноолданд күргҗ бәәнә.

Щелкунчик, хулһнын хан хойр үклин ноолданд бәрлднә. Мари хулһнын церг һацур моднас бууҗ ирсн цергәс үлү болдгиг үзәд меднә. Цөкрдгән барад, Мари сөөкәһән тәәләд, Хулһнын хаанур хамг күчәрн шивнә. Тер әәҗ, хамг цергән дахулад зулна. Наадһан церг диилв. Тедн байрлад, Мариг ээм деерән авч, Щелкунчикур авч йовна. Зуг түүнә чирәнь генткн сольгдад бәәнә. Тер сәәхн хуң тәәҗ болҗ хүврнә. Мари болн әмдрсн наадһас одта теңгр болн һәәхлтә үзсклңтә һацур модна дор бийсән олҗ авна. Архайг цасн эргҗ унад бәәнә.

II кесгнь

Мари, хуң тәәҗ хойр одта теңгрин һо-үзсклңгиг бишрҗ, хулһнын церг тедниг дәврҗ бәәсиг, хуң тәәҗ тедниг яһҗ диилсиг санҗ бәәнә. Цуһар бииллдәд, байрлдад, хулһнын цергиг диилснә байран темдглҗ бәәнә. Испан, араб, китд, орс наадһас Марид әмн-насынь аврснд ханад, байсад бәәнә. Дагньс, каанр эргәд бииллдәд бәәнә. Генткн Дросселмейер һарч ирәд, хамг юмиг дәкн сольна. Цуһар Мари, хуң тәәҗ хойрин хүрмд белдвр кеһәд бәәнә. Мари серхәнь, Щелкунчик һартан атхчкад суусан медәд бәәнә.

Тәәлврнь

Рудольф Нуреевин болвсрулсн балетын фрейдин үзлин хүвлвр гиҗ нерәддг хүвлвр бәәнә. Үүнә тәәлврәр Мари хуң тәәҗлә биилснә дару серәд, Щелкунчик болхла, насарн баһрсн Дроссельмейер болҗ хүврнә.

Мэттью Борн бүтәсн хүвлврт Клара болхла, яду өнчн күүкн, хәәртә Щелкунчиклә хамдан бәәҗ чадшго болад зовҗ, хаҗуһас Щелкунчикин талдан нег күүкнлә биилсиг хәләҗ суудг болна. Салх седвиг онцлсиг Морис Бежарин бүтәсн балетын хүвлврәс чигн үзҗ болна, тенд һол дүрнь — экән эрт алдсн Бим көвүн.

Көгҗмин драматургий болн либретто хойрин хәрлцән

Бөҗг дигләчнр 2-гч әңгәс эклҗ вальсин көгҗмин седклин сольлтыг эс тоомсрлад, эн үйд гентин генәртә кесг гент соңсв чигн, «хошад биичнр йирин кевәрн эрглдҗ бәәнә».

Балетын биичнр

Нәәрүлһнь:

1. Увертюр
2. Негдгч кесг.
   1. 1-гч үзүлвр.
      1. Һацур модыг кеерүлҗ, деернь һал асадгнь
      2. Марш
      3. Күүкдин довтлһн болн эцк-экнрин һарц
      4. Бииһин үзүлвр
         1. Дроссельмейерин һарц
         2. Сальквчта наадһасин би (мазурк)
         3. Шулмсин би
      5. Үзүлвр болн Гросфатер
         1. Щелкунчик-наадһан һарц
         2. Щелкунчикин полька би
         3. Мари күүкнә бүүвән дун болн Фрица көвүнә наадн
         4. Эцк-экин болн гиичнрин би (Гросфатер)
      6. Үзүлвр (Мари, Щелкунчик хойр)
         1. Бүүвән дун
         2. Күүкдин өрәһин сольлт
         3. Һацур модн урһснь
      7. Хулһнын һарц болн ноолдан
   2. 2 гч үзүлвр.
      1. Үвлин һацур модна ө-шуһу
      2. Архайг цасна вальс (цасна би)
3. Хойрдгч кесг.
   1. Конфитюренбург әмтәхнә орд-харш
   2. Мари, Щелкунчик хойрин ирснь
   3. Дивертисмент
      1. Шоколад (испан би)
      2. Кофе (араб би)
      3. Чай (китд би)
      4. Трепак (орс би; карамель тайг)
      5. Малчнрин би (данин марципан)
      6. Гигонь ээҗ (Жигонь) болн альвлгчнр
   4. Цецгин вальс
   5. Па-де-де
      1. Драже дагнь, Оршад хуң тәәҗ хойр
      2. I хүвлвр: тарантелла
      3. II хүвлвр: Драже дагнин би
      4. Кода
   6. Төгсклин вальс
   7. Төгскл

Көгҗмин земсг

• Үләх модн земсг:
  • 3 бүшкүрмүд (3-гч бүшкүр = пикколо-бүшкүр);
  • 2 гобоя;
  • 1 англин һаңльн;
  • 2 кларнет;
  • 1 бас-кларнет;
  • 2 фагот.
• Үләх зем земсг:
  • 4 валторнмуд;
  • 2 Бүрәс;
  • 2 тенор-тромбон;
  • 1 бас-тромбон;
  • 1 туба.
• Делдх:
  • Цаң;
  • баһ кеңкрг;
  • цельң;
  • Ик кеңкрг;
  • һурвлҗн;
  • кеңкрг;
  • кастаньет;
  • там-там;
  • хоңхс;
  • «наадна земсг» (үлгүрлхлә, көкг-ишкүр).
• Челеста;
• 2 арфс;
• Күүкдин нәәрлл дун
• Чивһстә:
  • хуурмуд I;
  • II-гч хуурмуд;
  • альты;
  • виолончельмүд;
  • контрабасмуд.

Әрәсән балетын чинр иктә бүтәлмүд

Мариинск театр

• 1892 җилин декабрь сарин 6 (18) — неелтнь:
  • Бөҗг дигләч: Лев Иванов
  • Удрдач: Рикардо Дриго
  • Зурачнр: Михаил Бочаров и К. Иванов
  • Хувцнь: Иван Всеволожский, Евгений Пономарёв хойр;
  • Мари — Станислава Белинская
  • Фриц — Василий Стуколкин
  • Щелкунчик — Сергей Легат
  • Драже дагнь — Антониетта Дель-Эра
  • Коклюш хуң тәәҗ — Павел Гердт
  • Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин
  • Альвлач — Александр Ширяев
  • Марианна — Лидия Рубцова
• 1923 — Лев Ивановин хуучн декорацта шинчлсн бүтәл; бөҗг дигләчнр Фёдор Лопухов, Александр Ширяев хойр, удрдач Александр Гаук; Драже дагнь — Елизавета Гердт, Коклюш хуң тәәҗ — Михаил Дудко, Дроссельмейер — Николай Солянников.
• 1929 — шин бүтәл; бөҗг дигләч Фёдор Лопухов, удрдач Александр Гаук, зурач Владимир Дмитриев; Маша — Ольга Мунгалова, Щелкунчик — Пётр Гусев, Дроссельмейер — Леонид Леонтьев.
• 1934 — бөҗг дигләч Василий Вайнонен, удрдач Евгений Мравинский, зурач Иван Селезнёв; Маша — Галина Уланова, Щелкунчик-хуң тәәҗ — Константин Сергеев.
• 2001 — бөҗг дигләч — Симонов Кирилл, көгҗмин һардач — Валерий Гергиев, декорац, хувцн, либретто, тәвц — Михаил Шемякин. Маша — Наталья Сологуб, Щелкунчик-хуң тәәҗ — Александр Сергеев, Андриан Фадеев, Дроссельмейер — Антон Адасинский.

Ик театр

• 1919 — бөҗг дигләч Александр Горский, удрдач Н. А. Фёдоров, зурач Константин Коровин; Клара — Валентина Кудрявцева, Фриц — Шокоров 2-й, Щелкунчик-хуң тәәҗ — Ефим Ефимов, Дроссельмейер — Алексей Булгаков. Эн бүтәлин тәәзнь бөҗгчнрин һарч ирдг ик цә-кофе уух ааһста ширәһин бәәдлтә бәәв.
• 1932 — Улсин Академин Ик театрин балетын техникумин бүтәл; Александр Чекрыгин, Александр Монахов хойрин шинрүлснь, удрдач Юрий Файер, зурач Панфилов; Клара — Евгения Фарманянц, Щелкунчик — Юрий Папко, Фриц — Ю. Гербер, Дроссельмейер — Александр Чекрыгин, Драже дагнь — Ольга Лепешинская.
• 1939 — бөҗг дигләч В. И. Вайнонен, удрдач Юрий Файер, зурач Владимир Дмитриев; Маша — Марина Семёнова, Щелкунчик — Алексей Ермолаев, Дроссельмейер — Владимир Рябцев.
• 1966 җилин март сарин 12 — шин бүтәл; бөҗг дигләч Юрий Григорович, удрдач Геннадий Рождественский, зурач Симон Вирсаладзе; Маша — Екатерина Максимова, Щелкунчик-хуң тәәҗ — Владимир Васильев, Дроссельмейер — Владимир Левашев, Хулһнын хан — Герман Ситников, Щелкунчик-наадһа — Елена Ватуля, Францин наадһа — Татьяна Попко бәәҗ.

Алдрта аудио бичлһс

• 1960 — удрдач Геннадий Рождественский, Ик театрин оркестр болн күүкдин нәәрл дун, ЗХУ.

[Д 06583-6; С 06977-80; СМ 0169-72; MEL CD 1000665]

• 1986 — удрдач Владимир Федосеев, «Весна» күүкдин нәәрл дууна сурһуль, Төв телевиз, Цуг холвана радиоһин тик симфонин нәәрл оркестр.

[А10 00347 005]

• 1988 — удрдач Евгений Светланов, «Весна» нертә күүкдин көгҗмин нәәрл дууна сурһуль, ГАСО.

[А10 00605-8; MEL CD 1000409]

Темдглл

Ном-зү

• Васильев И. В., Краснова Л. Е. Методология исследования хореографических трактовок литературного произведения Э.Т.А. Гофмана "Щелкунчик и мышиный король" на балетной сцене в конце XX - начале XXI столетий // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой. — 2024. — № 1 (90).
• Гендова Марья Юрьевна. Балет «Щелкунчик» — нетривиальный способ знакомства с бытовой Рождественской культурой России второй половины XIX века // Вестник Саратовской консерватории. Вопросы искусствознания. — 2019. — № 4.
• Рыжкова А. С. Балет Московского хореографического училища "Щелкунчик" П. И. Чайковского (1950 год) // Театр. Живопись. Кино. Музыка. — 2013. — № 2.
• Слонимский, Ю. И. Щелкунчик: [балет в 3-х действиях и 7 картинах] / Ю. Слонимский; музыка П. И. Чайковского ; Ленингр. Государст. академ. театр оперы и балета; [марка театра на обложке работы художника Л. С. Хижинского]. — 2-е издание. — Ленинград : издание Лен. Гос. Акад. театра оперы и балета, 1934.
• Юлия Яковлева. Глава 5. Рождение театра. // Создатели и зрители. Русские балеты эпохи шедевров. — М.: Новое литературное обозрение, 2017. — С. 143—149. — ISBN 978-5-4448-0689-0.

Холвас

• Чайковский, Пётр Ильич // Театральная энциклопедия / гл. ред. П. А. Марков. — М.: Советская энциклопедия, 1967. — Т. 5. Табакова — Яшугин. — 38 000 экз.
• балет «Щелкунчик» Театра Санкт-Петербургской консерватории на сцене Михайловского театра на телеканале «Искусство ТВ»
• Щелкунчик — либретто и фотографии балета в постановке Театра классического балета п/р Н. Касаткиной и В. Василёва
• ЩЕЛКУНЧИК. Либретто
• Tchaikovsky Research
• The Nutcracker ballet
• Скворцова И. А. Балет П. И. Чайковского «Щелкунчик»: опыт характеристики // Учебное пособие. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2011. — 68 с. ISBN 978-5-89598-264-8

Полужирное начертание