Элстд генткн учрсн хальдврта ВИЧ-гем

Рувики-с

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской Академией Наук
Подробнее
Aprove.svg

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв
Тодрхаһар

Элстд генткн учрсн хальдврта ВИЧ-гем (орс. Вспышка ВИЧ-инфекции в Элисте) — 1988-гч җилд СССР-т ВИЧ-гем түрүн болҗ генткн учрад олн улс хальдаһад, ик шууга һарһсн йовдл[1][2].

Тодрхань

Хальмг АССР-ин хотл Элст балһсна бичкдүдин эмнүлңд ВИЧ-гемәр хальдсн нилх эмнлһ авсн кемд дәкәд 75 бичкдүд хальдгдсмн. 1989 җилд Вадим Валентинович Покровский һардсн Москван эмчнрин багин кесн шинҗллтин ашар, медсестрас хоома кевәр кесн көдлмшәс иштә тиим әәмшг учрсн бәәж: тедн шприцмудан буслһҗ цеврллго эмән хатхад бәәсн учрар тиим олн бичкдүд кү алдг гемәр хальдҗ[3].    Элстин эмнүлңгәс хальдврта гем СССР-ин өмн захар тарсмн, тер бус-нутгст бас хоома-эмчнрин йовдлмудас иштә гем улм тархадсмн. Олнд дала таньгддго, әәмшгтә гемин туск зәңгәс иштә олн әмтн үүмлдәд, эмнлһ авхасн әәцхәв. Хальдсн улсиг болхла хордцхав[3].  

Тууҗнь

Хальмг АССР-ин хотл Элст балһсна бичкдүдин эмнүлңд ВИЧ-гемәр хальдсн нилх эмнлһ авсн кемд дәкәд 79 күн хальдгдсмн (75 бичкн болн 4 экнр)[1].

ВИЧ-гемин вирус хальдсн клеткасн салҗана

Элистин республиканск бичкдүдин эмнүлңгд түрүн болҗ хальдсн улс — нег палатд кевтсн нилх болн донор күүкд күн. Цусна донор күүкд күн шидрә күнд гемәр бичкн үрән геесн бәәҗ. Тер зовлңган бархин төлә талдан бичкдүдин әм аврхд дөңгән күргәд, цусан өгх шиидвр авсн бәәҗ. Зуг, энүнә цуснд вирус олҗ авч. Дигтә терүнә өмн эн үрнтәһән эмнлһ авсн цагт, эднлә хамдан нег палатд кевтсн бичкн хальдсн бәәҗ. Бийиннь үрн тер саамд өңгрҗ[1].    Тер хойр пациент Москван № 2-гч тойгта эмнүлңд, СССР-т ВИЧ-гемиг шинҗлҗ эмнлҗәх баһ наста В. В. Покровский эмчүр йовсмн. Зуг, донор күүкд күүнә авальднь болн хальдсн нилхин экднь вирус олгдсн уга[1][4].    В. В. Покровский эмнүлң дотр шинҗлҗ, ВИЧ-гемин тест давулад, 18 нань пациентмуд дундас һурвнднь гем илксмн[4].    Әәмшгтә йовдлта тодрхаһар таньлдхин төлә 1989-гч җилин эклцәр В. В. Покровский Москван эмчнрин комиссьта Элстүр йовсмн. Комиссьт СССР-ин Эрүл-мендин Министерствин карантинн инфекцсин Ахлгч заллтын ахлач Геннадий Григорьевич Онищенко болн эпидемиологическ цергллтин көдләчнр орсмн. Мөшклһнә йовудт 75 бичкн болн 4 күүкд улс илкгдсмн. Эдн 1988-гч җилин май сар күртл эмнүлңд орсн бәәҗ. Дигтә тер саамд СПИД-ын бәәдлтә гемәс нилх өңгрсмн. Дарунь, 1989-гч җилин эклцәр терүнә эк-эцк хойртнь ВИЧ-гем илдкгдсмн. Нилхин эцкнь «төггч пациент» болсмн[1].   Тер күн 1959 җилд төсмн, эгл көдләч, 1982-гч җилд цергт мордад, флотд церглсн бәәҗ. Энүнә керм Конго нутгт  (рус.) (хал. цаг зуур зогссн цагт бәәрн күүкд күүнәс гемәр хальдсн бәәҗ. Цергәс хәрҗ ирәд гер авад, гергән хальдаҗ. Эднә хойрдгч, 1987 җилд төрсн үрнь хальдад, җил орчкад, района эмнүлңд тусад өңгрҗ (терүнә диагнознь: сепсис, пневмония болн кандидоз — мел СПИД гемин герчллтс)[1].    Тигәд, гем учрсн уңгнь олгдсмн: теңгсч (төггч пациент), Конгоһас хәрҗ ирәд гергән хальдаҗ, тернь ВИЧ-хальдврта нилхиг һарһҗ, терүнәснь цус гүүлгдг бузр катетормудар болн эс цеврлһсн шприцмудар тер цагт эмнлһ авчасн бичкдүд хальдцхаҗ[5]. Мөшклһнә йовудт донор күүкд күүнә туск бас цәәлһвр олгдсмн: түрүләд нилхнь шприцас хальдад, көкнә шархарнь экән хальдаһад, дарунь өңгрсн бәәҗ[2][6][7]. Бас тиим йовудар наадк экнр хальдсн бәәҗ[8].   Тер цагт СССР -т нег дәкҗ олзлдг шприцмуд уга бәәсмн. Шил шприцмудыг күн болһна дару буслһад шинәс олзлдг бәәсмн. Зуг, комиссин улс зәрм шприцмудт наачксн цаас олҗ авч. Терүнд эмсин нерәдлһнь бичәтә бәәҗ, тиим учрар, дезинфекцд оруллго, тер шприцмудар олн пациентмудт нег эм орулад бәәдг бәәҗ. Покровский бичгин бәрмтс болн стерилизацд йовулсн шиидврмүдин то ирлцүләд хәләсн цагт, инъекц кесн йовдлмуднь хойр дам ик болҗ һарч [9]. Нилх бичкдүдт йир баһар эм орулдг иштәһәс, нег әңгд кевтсн бичкдүдт негхн шприцар, зуг зүүһинь соляд, хатхдг бәәҗ . Шприцин үзүрт үлдсн цуснас хамг улс хальдсн бәәҗ[1].   В. В. Покровский темдглсәр, тер цагт мел Элстин эмнүлңд биш, цуг СССР-ин ик зунь дезинфекцин кергиг бас хоомаһар күцәдг бәәснь лавта. Тер саамд болхла гемәр хальдсн бичкдүдин күнд бәәдләс иштә, эдниг талдан, эләд балһсдын эмнүлңсәр йовулад бәәснәс, гем түргн кевәр тархагдсмн: Ростов-на-Дону, Аһш, Сарпуль. Тенд болхла бас бузр шприцмуд олзлад йовдг бәәснәс көлтә, ВИЧ-гемәр әмтн хальдсмн[1].    ВИЧ-хальдвриг СССР-т эртәр чигн илдкх бәәсмн, зуг терүг илдкдг эв-арһс уга бәәсмн. Үлгүрлхд, Элстд СПИД-иг болн хальдврта гемсиг саглдг Цутхлң шиңкән секгдснә дарунь тер һундлта йовдл учрсмн[10].

СССР-ин болн РСФСР-ин Эрүл-мендин Министерствин көдләчнр ВИЧ-гемин киҗг учрснд эмчнрин гем уга, гисн сагатаһар, эврә мөшклһнә комиссь тогтасмн. Тер комиссин зхңглсәр, Элстд әәмшгтх гем учрснд хөн-малын гем орлцата[1]. Элстин бичкдүдин эмнүлңнә хирургийин әңгин ах эмч Борис Сангаджиев келсәр, иммуноглобулин эмиг шидр Москван экспертизд йовулсн цагт, терүнд ВИЧ-инфекци олгдсн бәәҗ[11]. Зуг, вирусин геномиг  (рус.) (хал. шинҗлсн цагт В. В. Покровскийин тодлвр зөвллгдсмн: вирус нег күүнәс G- янзар Конго Нутгас ирсн бәәҗ[1].  

Уршгнь

 

Вирус цаараннь тархагдсн йовдл

Элистәс күнд гемтә бичкдүд йовулгдсн хам-хоша бәәх Аһш, Сарпуль, Ростов-на-Дону болн Шахты балһсдар бас әмтн гемнсмн. Әәдрхнд цөөкнәр әмтн гемнсмн. Хамгин шулуһар реанимацд бәәх бичкдүд хальдсмн, чинән уга цогцд гем түргнәр делгрдг йоста[7][2]. Ростовд тер саамд Махачкалаһас, Грозныяс бичкдүд эмнлһ авчасн бәәҗ, тедн Дагестана болн Чечнян түрүн ВИЧ-гемтә улс болв. Тер йовдлас ВИЧ-гемәр хальдсн бичкдүдиг тоолсн цагт, 1996-гч җилин чилгчәр, Әрәсән 18 бус-нутгст 265 күүкд-көвүд илдкгдсмн[12].  

Әрәсән өмн үзгин эмнүлңсд 1996-гч җилд хальдсн бичкдүд[12]
Бус-нутг Хальдсн бичкдүдин то Өңгрсн улсин хамг то СПИД-ас көлтә өңгрсн улсин то
Ростовин муҗ 98 41 40
Хальмг 74 43 37
Аһшин муҗ 52 29 25
Сарпулин край 15 7 6
Чечня 6 4 3
Дагестан 5 4 4
Әәдрхнә муҗ 2 1 1
Талдан бус-нутгс 13 5 4

 

Олн-әмтнә үүмлдән, гемнсн улсиг хорллһн

  Тер җилин декабрь сарла того же года телеүзлврин зәңгллһнә «Время» невртүлгд Элстин бичкдүдин эмнүлңгд ВИЧ-инфекцин гем падрсна зәңг һарсмн. Терүнә хөөн олн-әмтнә дунд үүмлдән эклсмн. Түрүн гемнсн улсиг эмчнрин буруһас зовҗах улс гиҗ биш, зуг әәмшгтә хальдврта гемин тархаһачнр, гиҗ толдсмн. Элстәс Москваһур ирсн автобусиг дәврәд, чолуһар хаяд бәәсмн. Хальдсн күүкдтә өрк-бүлмүдиг Москвад эмнлһнд ирсн цагт гиичлүрт оруллго бәәсмн[13]. Элистин бәәрн улс ВИЧ-гемтә улсиг онцлурт орултха, гиһәд, шууга татсмн. Му гемәр хальдсн бичкдүдтә өрк-бүлмүд түрү бәәдлд тусад, гертәсн һарч чадлго бәәсмн, зәрмнь талдан һазрур нүүсмн, зәрмнь әмнәсн хаһцхар седсмн. Хальдсн бичкдүд школд чигн, бичкдүдин садт чигн орҗ чадад бәәсмн[1][13].   

Александр Горобченко тодлсмн:

Маднур хурһарн нудрад бәәлә.  "Спидоносцы" гиҗ заадг билә. Эс болх учрар көдлмшәс көөһәд һарһла. Эмчнрин хоомаһас көлтә зовҗах бичкдүдиг әәмшгтә улс, гиҗ тоолдг билә. Әмтн эмчнриг гемнлго, мөшкәчнриг гемнлго бәәсмн. Ю келхв, элгн-садн чигн маднас заагрцхала[14].

Олн улс эмнлһнд орхан әәһәд, цусан өгдгән уурсмн, зәрм эмнүлңд пациентмуд эврә шприцмудта ирдг болсмн[15].

 

Гемиг зогсалһна кергүд

СССР-ин Эрүл-мендин министр Евгений Иванович Чазовин зааврар 1989-гч җилд цуг Әрәсәһәр СПИД гемиг зогсалһна цутхлңгуд секгдсмн. (СПИД-цутхлңгудыг нег чигн гемнсн күн уга бус-нутгст бас сексмн). Тедниг инфекционн эмнүлңгсин ханьд секәд, шин эв-арһсар тетксмн. Академик Ю. Е. Вельтищевин нертә Москван педиатрийин Номин шинҗллтин клиническ институтин  (рус.) (хал. дөңгәр 1989-гч җилд Элистд шишлң лабораториг сексмн. Терүг Юрий Евгеньевич Вельтищев һардсмн. Нег дәкҗ олзлдг шприцмуд һарһдг болсмн, ВИЧ-иг тодлдг тест  (рус.) (хал., эдлврт орулсмн, онц эм һарһдг болсмн[16][17].   Әрәсән антиретровирусн эмнлһн  (рус.) (хал. 1996 җилд ирсмн, әәмшгин хөөн нәәмн җил давсн цагт. Элстд хальдсн улсин өрәлнь 2011-гч җил күртл өңгрсмн[18]. Һазадын ордудт тер саамд ВИЧ-ас эмндг түрүн эм һарсмн — зидовудин (AZT), зуг тер эмн кү эдгәдго, гемиг цаг зуур невчк һоорулдг болсмн[1].   СПИД-ур оньг дуудулхин төлә Элистд олн-зүсн керг-үүлдврмүд давулна. 2003-гч җилд Хальмгт ВИЧ-гемәс харслһна кергүдәр шишлң комиссь тогтагдсмн болн СПИД-та болн инфекционн гемтә ноолдана болн салглана Цутхлң бүрдәгдсмн[19].  

Зарһд хәләгдсн кергүдин йовуд

1989-гч җилд Элстин бичкдүдин эмнүлңгин эмчнриг зарһд орулад, уголовн керг сексмн. Тер керг 20 җилин туршарт кесг дәкҗ хаагдад, хәрү сергәгдәд бәәсмн. 2001-гч җилд болхла хуучна учрар хаагдсмн. Йоста кевәр зовлң учрасн улс тодлгдг арһ уга болад, буру һарһснд гемндг улс олгдсн уга. Эрүл-мендин министр Евгений Чазов эмчнрт шоодвр зәңглсмн. Дәкәд Хальмг АССР-ин эрүл-мендин министр болн дарук улснь көдлмшәсн һарсмн[14][13].    2011-гч җилд зовсн әмтн кергиг сергәлһҗ чадсмн[15]. Урднь хальдсн бичкдүдин эк-эцкнр тер кергт герчнр болҗ орлцҗ йовсмн, тер учрар тедн зарһд цаас орулдг арһ уга бәәсмн. Тигхлә шиидврин баг тогтаһад, Әрәсән мөшклтин комитетд  (рус.) (хал. хуучн кергиг шинәс хәләх цаас орулсмн. Бас терүнд эк-эцкнриг герчнрәс һарһад, зовсн улсин тоод орулх шиидвр орулсмн[10]. Сар давад, Мөшклтин комитет тер кергин цагнь давад, хуучн тоод орсн учрар хаасмн. 74 бичкдүд зовсн тоод орсмн, терүг зөвлҗәх герчлл цаасиг эк-эцкнртнь бәрүлсмн. 2011-гс җилин ноябрь сарла Элст балһсна зарһ, балһсна бичкдүдин эмнүлңд 1988-1989-гч җилмүдт хальдад зовсн, зарһд цаас орулсн долан өрк-бүлмүдт зууһад миңһн арслң өгтхә, гисн шиидвр һарһла[20].   Зуг зовсн улс Хальмгин Деед зарһд цаас орулсна дару, тер шиидврин мөңгнә то 300 миңһн арслңд күргсмн. Таңһчин бичкдүдин эмнүлңг тер шиидвриг тоньлулх цаас орулсмн, юңгад гихлә көдләчнрин гем тодлгдсн уга деерән, тиим мөңг өгхлә бүрдәцнь хоосрх, гиҗ заасмн[14]. 2014-гч җилд Элистин зарһ мөңгнә компенсациг тоньлсмн. Нег өрк-бүл Күмсин зөв харслтын Европин зарһд  (рус.) (хал. цаас орулсмн, зуг тернь бас тус уга болв[13]. 2016-гч җилд 1988 җилд хальдсн 44 күн 22 844 арслң дөннлт авдг бәәсмн, 16 күн гемтә улсиг хәләдг төләд сар болһн 600 авдг бәәсмн. 2015-гч җилд 42 миңһәд арслң арвн хойр өрк-бүлмүдт ВИЧ-гемнәс өңгрсн улсин оршаврт йилһгдсмн, 2016-гч җилд бас тедүһәд мөңг нәәмн өрк-бүлмүдт йилһлҗ өгсмн. Хальмгин эрүл-менд харлһна болн социальн девшлтин министр Владимир Шовунов тер компенсацин мөңгиг гемнсн күүкд 18 нас күртл авх зөвтә, эк-эцкнртнь терүг нерәдсн уга, гиҗ келсмн[21].   Аһшд гем учрсна хөөн эмнүлңгин көдләчнриг хойр җилд түүрмд орулх шиидвр һарһла, зуг зарһин хорад амнисьта харһлдулад сулдхсмн. Аһшд хальдсн 59 күн компенсацин ормд патьрмуд авсмн. Ростовин муҗин эмчнр хоома кевәр көдлмшән кесн учрар шоодврла харһад колонийд йовулгдсмн[14].

Сойлын зокъялмудт темдглсн йовдлмуд

Элстд ВИЧ-гемин учрсна тускар Михаил Круг «Зона — СПИДу нет!» дуундан темдглсмн[22].

Элстд ВИЧ-гемин учрсна туск йовдлыг Сергей Трофимов болн Евгений Стычкин «Нулевой пациент» гидг киносериал бүрдәсмн, терүнә түрүн үзүллт 2022-гч җилин май сарин 19-д «Кинопоискд» болсмн[23].

Темдглл

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 По следам вируса. Как в СССР расследовали самую крупную вспышку ВИЧ. СПИД.Центр (2020). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 25 Мөрн сарин 2019 года.
  2. ↑ 1 2 3 Рахманова А. Факты из истории ВИЧ/СПИДа в СССР и России. Региональная общественная организация «СПИД, статистика, здоровье» (3 Ноха сарин 2016). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 24 Ноха сарин 2017 года.
  3. ↑ 1 2 Вспышка ВИЧ-инфекции в конце 1980-х гг. на юго-востоке РСФСР: политика советского государства в борьбе с эпидемией (на материалах Калмыцкой АССР). cyberleninka.ru. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  4. ↑ 1 2 Покровский, 1990, с. 17.
  5. ↑ Покровский, 1990, с. 28.
  6. ↑ Гагина А. Он убил 25 миллионов человек — и до сих пор не уничтожен. СвободнаяПресса (5 Ноха сарин 2009). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  7. ↑ 1 2 Салькова А. Как ВИЧ попал в СССР. gazeta.ru (31 Хулһн сарин 2016). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  8. ↑ Покровский, 1990, с. 20.
  9. ↑ Покровский, 1990, с. 18.
  10. ↑ 1 2 Кисин С. Минздрав Калмыкии не может платить родителям зараженных СПИДом детей. Российская газета (22 Һаха сарин 2011). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 6 Мөчн сарин 2019 года.
  11. ↑ О. Кэролл. Three decades after ‘Western HIV plague’ hit USSR, this tiny community is still coming to terms with the devastation and lost children. Independent (1 Бар сарин 2019). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано из оригинала 3 Бар сарин 2019 года.
  12. ↑ 1 2 Национальная катастрофа. Начало. 1981–95 годы. mhlife.ru. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  13. ↑ 1 2 3 4 Гнединская А. Секс за банки от пива и многоразовый шприц: как в СССР попал СПИД. РИА Новости (26 Мөчн сарин 2022). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  14. ↑ 1 2 3 4 Бессарабова А. Жители Калмыкии 26 лет добиваются правды о виновниках заражения 74 детей ВИЧ-инфекцией. Мир новостей (8 Лу сарин 2014). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 6 Мөчн сарин 2019 года.
  15. ↑ 1 2 СК возобновил дело 1988 г. о заражении СПИДом детей в Элисте. РБК (4 Һаха сарин 2011). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 21 Туула сарин 2019 года.
  16. ↑ Геннадий Онищенко — о мельдонии, комаре Зика, запасах отечественных презервативов и ВИЧ-инфекции. Комсомольская правда (21 Мөчн сарин 2016). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 15 Һаха сарин 2016 года.
  17. ↑ Приказ от 24 апреля 1989 года №62 об организации службы профилактики СПИДа в РСФСР. Министерство здравоохранения СССР#Структура Минздрав РСФСР (24 Мөрн сарин 1989). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  18. ↑ История вируса. Государственное бюджетное учреждение Областной Центр по профилактике и борьбе со СПИДом и инфекционными заболеваниями. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  19. ↑ Калмыкия - территория низкого распространения ВИЧ: Заболеваемость 5,7 - 7,1 человек на 100 тысяч человек ежегодно. kp.ru. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  20. ↑ Родители детей, погибших от СПИДа в Калмыкии, отсудили по 100 тыс руб, РАПСИ (11 Үкр сарин 2011). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  21. ↑ Салькова А. Как ВИЧ попал в СССР. Газета.Ru (31 Хулһн сарин 2016). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 21 Мөрн сарин 2017 года.
  22. ↑ Михаил Круг. СПИДу - нет! [Зона - СПИДу нет!]. yandex.ru/video. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
  23. ↑ Нулевой пациент (сериал 2022). Кинопоиск. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.

Утх-зокъял

Холвас

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Элстд_генткн_учрсн_хальдврта_ВИЧ-гем&oldid=319792" халхас авсн