Һудмҗин урн бәрмл Элстд

Һудмҗин урн бәрмл Элстд (орс. Уличная скульптура в Элисте) — Хальмг Таңһчин хотл Элст балһсна һудмҗар бәәх урн бәрмлмүд.

Тууҗнь

1997—1998 җилмүдт Элстд дөрвн нарт-делкән биеннале-марһан болсмн, төрмүднь: «Алдр торһн мөр», «Күн болн йиртмҗ Дорд үзгин хәләцәр», «Көглтин Даван орчлң» болн «Каисса һарг». Тер симпозиумст нарт-делкән олн нутгудас ирҗ орлцсн бәрмлчнр марһанд кесн бәрмлмүдән Элстин һудмҗар тәвсмн. Зәрм урн бәрмлтс хальмгин бәрмчнрин седвәрәр кегдҗ тәвгдсмн.

Теднә ик зунь Хальмгин амн-үгин билгин, тууҗин, Җаңһр баатрльг дуулврин болн шар шаҗна төрмүдт нерәдгдсмн. Урн бәрмлт болһнд түүрвәчиннь нернь болн тәвсн цаг-җилнь бичәтә.

Көглтин Даван музей-герин өмн 10 урн бәрмлтс бәәнә, тедниг «Көглтин Даван орчлң» нерәдлһтә III-гч нарт-делкән симпозиумд цуглрсн бәрмлчнр кесмн. Зуг ода деерән музейд әмт олар орулхш. 

Сити-Чесс балһсна әңгд шатрин төрт нерәдгдсн цөөкн урн бәрмлтс бәәнә. Тедниг 1998-гч җилд болсн «Каиссан һарг» нерәдлһтә нарт-делкән бәрмлтнрин симпозиумин орлцачнр күцәсмн. 

Урн бәрмлтс

Нерәдлһнь	Зург	Түүрвәч	Тәвсн цаг-җил	Цәәлһвр
«Зүңһарин Барс» урн бәрмлт		Бәрмлч М. Монгуш	1998 җил	Элстин 1 микрорайонд бәәнә, № 5, 20 тойгта автобусмудын «Гастроном» зогсалтд. Урн бәрмлтиг күн хамхлҗ.
«Цаһан Аав» урн бәрмлт		Бәрмлч Н. Эледжиев	1998 җил	Элстин Баатрмудын аллейд бәәнә. Цаһан Аав — шар шаҗна урдк цагин хәәртә дүр, Һазрин Эзн (орс. Хозяин Вселенной). Цаһан Аав — хальмг улсин цевр бәәлһнә, итклин, келн-улсин онц темдгин, хәр улста ни-негн хәрлцхнә хәәртә дүр. Цаһан Аав хамг әмдрлин Эзн, хальмг улсин бәәдл-җирһлиг бүрткҗ, залҗ йовх, гиҗ хәәрлгднә. Цаһан Аавд хальмг улс шар шаҗнас урд шүтәд йовсмн.  Урн бәрмл өндртән һурвн метр күрнә, Уралын цаһан һаньтгас келһәтә. Цаһан Аав тайгта зогсҗана, тайгнь лу толһата, лу болхла усна һалвин эзн болҗ тоолгдна. Ээм деерән лавшгта, толһадан гүрсн махлата. Хаҗуднь хальмг теегин аң-аһрусд — чон, һәрд-щовун болн гөрәсн зогсҗана. Цаһан Аав барун альхарн чоныг илҗәнә. Чон авт ордго аңг, гиҗ тоолгдна. Урн бәрмлин нурһнднь хальмг зег зурата. Эн хальмг улсин шүтән болҗана.
«Цаһан Аав» Урн бәрмл				Бурхн Багшин алтн сүмин өмн зогсҗана. Шар шаҗнтнрин шүтән болна.
«Зуульч» урн бәрмл		А. Хачатурян (г. Пенза)	1997 җил	Ленина болн Пушкина һудмҗсин харһлтд, «Галерея» хулдана цутхлңгин өөр бәәнә.
«Беркутч» урн бәрмл		А. Миронов бәрмч, Улан-Удэ	1997 җил	Ленина талвңгин өөр, Элстин цецрлгин эклцд бәәнә
«Дүүрә»		Н. Евсеева бәрмч	1996 җил	Юлия Нейманан нертә һудмҗин эклцд бәәнә (бәәрн «Арбат»). Күрл урн бәрмл өндртән 3,5 метр, олн әмтнә өвәрмҗ болна. Хальмгудын заң-бәрцин босхлтын сүлдин чинр зүүҗәнә.
«Цам» урн бәрмл		Александр Хачатурян бәрмлч	1997 җил	Ленина болн Губаревичин нертә һудмҗсин харһлтд зогсҗана. Шар шаҗна «Цам» нерлһтә йосллд нерәдсн урн бәрмл. «Цам» йосллар шар шаҗна сән өдрмүд эклнә.
«Би» урн бәрмл		Я. Тамаки (Япония) бәрмлч	1997 җил	Ленина болн Номто Очировин нертә һудмҗсин харһлтд зогсҗана, тедүкнд Баатрмудын аллей болн Алтн хааһул бәәнә. Урн бәрмл «инь-янь» чинриг үзүлҗәнә. Тер учрар төгрг урн бәрмлин деегүркнь берсүтә. Инь-янь хойриг үзүлҗәх эр эм хойрин би хоорндан урлддг йоста болсиг темдглҗәнә. Күүкд улс чик, һольшгч гисн тоолврар зүн эмин талкнь гилгр болн бүтн. Күүкд улс усна урсхл мет эрвһр болснас, зүн талк захнь гилвсн бәәдлтә. Залу күүнә бәрмлин барун талкнь шүрүтә болн барвһр бәәдлтә. Хойр әңгин хоорндк хоосн цагин аһу болн чилгч угаг үзүлҗәнә.
«Темән-Бамб цецг» урн бәрмл		В. Барков бәрмлч	1997 җил	Бәрмлчнрин I Нарт-делкән симпозиумин йовудт кегдсмн. Түрвәчнь Хальмг олн әмтнә туульд нерәдәд, толһаһан өндәлһсн темәниг бүрдәҗ. Ботхнь бамб цецгән делвән бәәдлтә, эдн усар дүүрәд, хагсу халун цагт чиигәрн темәниг теткдг чинртә.
«Зүңһарин хааһул» урн бәрмл		Е. Радмахиев, Хасг орн-нутг	1997 җил	Ленина бульварт бәәнә. Бәрмлчнрин I Нарт-делкән симпозиумин йовудт кегдсмн. Хасгин һазрт бәәх садрг үзүлҗәнә. Тер садрг һатлад хальмгуд Өмн үзг тал һарсмн. Садргт чолу көлүрүләд зогслго шүрүн салькн үләһәд, әмтиг алад бәәсиг бәрмлин дорань һавлмуд зурҗ. Урн бәрмлд мөрнә болн күүнә негдүләтә хойр толһа зургдҗ, эдн үкләс әәлго, хамдан күслдән күрх чинр үзүлҗәнә.
«Нарн тал хаалһ» урн бәрмл		Александр Хачатурян бәрмлч	1997 җил	Балһсна мэрийин өмн бәәнә. Хальмгин хәәртә темән аңгд нерәдгдсмн.
«Лу» урн бәрмл		Бәрмлч Х. Донгак, Тува	1997 җил	«Элст» гиичлүрин өмн бәәнә. Лу — кишг өгдг хәәртә аңг гиҗ тоолгдна. Кишг мет, бәргддго, болв цаһан саната, альвн. Дәкәд Лу орчлңгин харсач гиҗ тоолгдна.
«Теегин эзн» урн бәрмл		Бәрмлч А. Баранмаа, Тува	1997 җил	Губаревичин нертә һудмҗд бәәнә, «Гранд» хулдана цутхлңгин тедүкнд. Урн бәрмл кеерәгшән хәләҗәх хальмг көгшәг үзүлҗәнә. Көгшә хол хәләҗ уха туңхаҗах чинртә. Һартан оюн болн амулң бәәлһнә чинртә темәниг бәрҗәнә.
«Һурвн бичкн баатр» урн бәрмл		Бәрмлч П. Тазаев	1997 год	Ленина һудмҗд хальмг келн-улсин гимназин өмн бәәнә. «Җаңһр» баатрльг дуулврин баатрмудт нерәдгдсмн: «Җаңһрт болн Эзн Богдын баатрмудт даргддго хортн харһсн цагт, теднә көвүднь диилвр бәрсмн». Тазан Пётр Хальмг улс үзсн зовлңгиг бөдүчүдтә хамдан эдлсн бичкдүдт урн бәрмлән нерәдсмн.
«Булгин өөр» урн бәрмл		Бәрмлч А. Кныш	1997 җил	Ленина һудмҗин бульварт бәәнә. Ус ууҗах мөр унсн нилхтә күүкд күн зурата. Хальмг олн әмтнә амулң менд бәәдл үзүлҗәнә.
«Сарин лит» урн бәрмл		Бәрмлч М. Монгу, Тува	1997 җил	Манҗин Аркадийин нертә Хальмг Таңһчин орн-нутгин филармонин өмн зогсҗана. Урн бәрмл җил болһн эврә нерәдлһтә хальмг улсин кезәңк литиг үзүлҗәнә.
«Евразия» урн бәрмл		Бәрмлч Д. Джикия Грузин орн-нутг	1997 җил	«Октябрь» концертин хоран өмн зогсҗана. Евразин һазр-зүүһин дүрстә. Нег негн деернь хаята ик чолус Евразин хамцу тууҗта орн-нутгуд үзүлҗәнә. СССР тарсна хөөн бүрдәгдсн урн бәрмл тер цагин чинр үзүлҗәнә. Һурвн нүкнь СССР-ин хөөн нутгуд дунд тогтсн хоосиг темдглҗәнә.
«Үкр (Бух) җилд төрсн улс» урн бәрмл		Бәрмлч В. Джикия, Грузин орн-нутг	1997 җил	Сусеевин нертә һудмҗд бәәнә. Йиртмҗин болн күүнә негдлт чинрүлҗәнә.
«Теегин Ника» урн бәрмл		Бәрмлч С. Олешин, Ростов-на-Дону	1997 җил	Ленина һудмҗд Наркоконтролтин герин хаҗуд бәәнә. Урн бәрмлд хамг күмни эк, половецк эм үзүлгдҗәнә. Тер нарн һарх үзг тал хәләҗ зогсҗана. Һартан зевсг атхчкад ном умшад, үрдиннь тиньгр харсҗана.
«Кеедә» урн бәрмл		Бәрмлч Н. Эледжиев	1996 җил	Юлия Нейманан һудмҗд, хулдана базрин һудмҗин мөрд зогсҗана. Кеедә — хальмг туулин таньл дүр: угатя көгшә гертәсн һанцхн хуцан унҗ һарад, эврәннь хурц ухаһарн демнәд йовад, байҗад хәрҗ ирнә. Кеедә хальмг улсин цецн ухана темдг болад, ямр чигн күнд бәәдлд туссн болв чигн, толһаһан өндәлһәд сән иргч талан зүткҗ йовх чидл өгнә.
«Эк» урн бәрмл		Бәрмлч Н. Эледжиев	2003 җил	Ленина һудмҗд Күүкд төрдг герин өмн бәәнә.
«Биилҗәх тоһруд» урн бәрмл		Бәрмлч Н. Галушкин	1996 җил	Диилврин цецрглт, Октябрь кинотеатрин өмн бәәнә. Хальмг улст «Тоһрудын би» бәәнә. Хальмг урн үгин зөөрд хаврар тоһрудыг дууддг дун бәәнә.
«Ха бәрлдән» урн бәрмл		Бәрмлч В. Дорджиев, Хальмг Таңһч	1997 җил	Сухэ-Баторин һудмҗд, ноолдана Академии өмн бәәнә. Терүнд хойр ноолдач бәрлдәнд белн зогсҗана. Негнь нарн тал марзаһад хәләҗәнә.
Нерәдлһ уга				Диилврин цецрлгт бәәнә
«Теегин багла цецг» урн бәрмл		Бәрмлч Г. Панько, Новороссийск	1997 җил	Элстин Цөөлрлһнә суврһин өөр бәәнә. Урн бәрмлд күүкд күн бичкдүдин багиг теврәд зогсҗана. Эргнднь теегин цецгәс, урһмлмуд болн аң-аһрусд бәәнә. Теегин багла цецгүдиг һәрд шовун манҗана.
«Урмд» урн бәрмл		Бәрмлч А. Баранмаа, Кызыл	1998 җил	Элстин Цөөлрлһнә суврһин өөр бәәнә.
«Гамбит» урн бәрмл		Н. Калинушкин, Пенза	1998 җил	Элстин Цөөлрлһнә суврһин өөр бәәнә.
«Титм» урн бәрмл		А. Кныш, Пенза	1998 җил	Элстин Цөөлрлһнә суврһин өөр бәәнә.
Нерәдлһ уга				Элстин Цөөлрлһнә суврһин өөр, Сити-Чесс тал йовх хаалһ деер бәәнә.
«Мөрн» урн бәрмл				Сити-Чессин үүднә мөрд бәәнә
«Каиссын ирлт» урн бәрмл		В. Джиния, Рустави, Грузин орн-нутг	1998 җил	Сити-Чесст бәәнә
				Находится на территории Сити-Чесст бәәнә
«Нарар тодлдг цаг»		А. Хачатурян, Пенза; И. Черноглазов, Владимир	1998 җил	Сити-Чесст бәәнә
				Сити-Чесст бәәнә
«Йөрәл» урн бәрмл		В. Васькин	1998 җил	Сити-Чесст бәәнә. Йөрәл — хальмг улсин урн үгин зөөрин нег авъяс.
«Диилвр тал давшур» урн бәрмл		М. Монгуш	1998 җил	Сити-Чесст бәәнә
«Шатрин көвүнә хүврлт» урн бәрмл		С. Задорожный, Санкт-Петербург	1998 җил	Сити-Чесст бәәнә
«Шатрин көвүнә ирлт» урн бәрмл		М. Монгуш	1998 җил	Сити-Чесст бәәнә
«Цейтнот» урн бәрмл		Ю. Геневичюс, Вильнюс, Литва	1998 җил	Сити-Чесст бәәнә
«Мөртә күн» урн бәрмл		М. Хабичев, г. Черкесск	1999 җил	Ленина һудмҗин бульварт бәәнә.
«Гаруди-хадһлач» урн бәрмл		Бәрмлч Александр Хачатурян	1997 җил	Гаруди гисн — илвтә туулин цецн һәрд шовун. Гаруда күүнә цогцта, һәрдин толһата. Хоңшартан Гаруда дииләд дарсн моһаһан бәрҗәнә. Тер моһа — шаҗнд шүтдго улсиг үзүлҗәнә. Гаруди күмниг тер моһаһас сулдхад, ода хальмг улсиг терүнәс харсҗ бәәнә.
«Темән — теегин эзн» урн бәрмл		С. Ботиев	1996 җил	Темәниг хальмгуд цецнә, чидлин болн амулң бәәдлин темдг гиҗ күндлнә.
«Мандллһн» урн бәрмл		В. Джикия, Грузин орн-нутг	1997 җил	Дала зовлң үзсн хальмг улст нерәдгсмн
«Хойр орчлң» урн бәрмл		В. Васькин, Хальмг Таңһч	1997 җил	Орчлңгин далад өөмҗ йовх хавхтн деер хойр орчлң бәәнә — Дорд болн Деед үзг. Балһсна мэрийин өмн бәәнә.

Темдглл

Утх-зокъял

• Немичев, И. С., Элиста, путеводитель, Элиста, 2011, стр. 12, ISBN 978-5-905562-01-3
• Элиста: Диалог времён. Памятники истории и культуры: Фотоальбом, Элиста, 2004 г., Калмыцкое книжное издательство, 183 стр, ISBN 5-7539-0516-1