Һөв
| Гоби | |
|---|---|
| монг. Говь, кит. 戈壁 | |
 | |
| Характеристики | |
| Тип | каменистая, песчаная |
| Длина | 1600 км |
| Ширина | 800 км |
| Площадь | 1 300 000 км² |
| Расположение | |
| 43°45′00″ с. ш. 111°50′00″ в. д.GЯO | |
| Орн-нутгуд | |
 Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа | |
Һөв (орс. Гоби., моң. Говь, кит. 戈壁, пиньинь Gēbì, палл. Гэби) — Моңһл болн Китд улсин нутг-девскрт оршдг Төв Азин өргн ууҗм бүс нутг[1], кемҗәһәрн Нарт-Делкән һурвдгч ик халун цөл, бүрн цөлҗсн болн хаһс цөлин ландшафтар йилһрдг мөн. Һөвин цөл барун-өмн кесгәснь авад, зүн-хөөтк талнь күртл 1600 дууна һазр, ар үзгәснь өмн талнь күртл 800 дууна һазрт үрглҗлдг. Аһунь - 1,300,000 дөрвлҗн дууна һазр (2007-гч җилин бәәдләр Нарт-Делкән зурһадгч ик цөл һазр, Азьдан хойрдгч ик цөл һазр болсмн).
Ик эртин цаг-үйәс авн эн һазриг «Шамо цөл» гиҗ нерлдг бәәсмн[2].
Цөлнь делгрхәс сергәлхин төлә Китд улсин засгин һазр «Китдын ноһан керм» гидг төслиг әмдрлд тохрулдг болҗана.
Археологчнр болн палеонтологчнр Моңһлын Һөв цөлин барун-хөөтк кесгт Немэгэт гидг һолын сав һазрт малтлһ кеҗ, тендәс олн төрлин үлг гүрвлмүд болн бусд эртин әмтсин үлдгдл, тодрхаһар келхлә, велоцираптор, протоцератопс, тарбозавр болн зауролофмудыг олад авсмн. Хамгин алдрта болсн олдврнь болхла «Ноолдҗах үлг гүрвлмүд» - хоюрн бәрлдҗ, деернь нурн унсн һазр-шорад даргдад үксн велоцираптор болн протоцератопс.
Нерн
«Һөв» гидг үгнь моңһл һарлта болад, «усн уга һазр» гисн утхта. Төв Азьд эн үгәр цөл болн хаһс цөлин ландшафтта һазриг келдмн.
Һазр-зү
Һөв цөлнь барун таларн Моңһлын Алта уулмуд болн Теңгр Уулас авад, зүн таларн Ар Китдын тегш өндрлг күртл үрглҗлдг; ар таларн Һөв цөлнь Моңһлын тег, өмнк кесгәрн Наньшань болн Алтн Таг уулмудар болн Шар мүрнә усар кизәрлгднә. Цөлин нутг-девскрин кемҗәһәрн Һөв цөлнь Азин хамгин ик цөл болна.
Бүс нутгуднь
Һөв цөлнь Алтан Өвр Һөв, Моңһлын Һөв, Алшаһин Һөв, Һашун Һөв, Зүнһар (Зүнһарин Һөв) зерг һазр-зүн кесг бүс нутгиг аһулдг юмн.
Алтан Өвр Һөв
Алтан Өвр Һөвнь Моңһлын барун-өмнк кесгт оршдг болад, Һөв цөлин келкәд ордмн. Ар таларн Моңһлын Алта, өмнк таларн Тас Богд, Цаһан Богд уулмудар кизәрлгднә. Эннь 700-1800 метрин өндрт (хамгин баһ өндрнь 532 метр) Иңгнә Ховрын бүтү хаалтта хотхриг эзлдг болад, түр зуурын усна хүүрә цувгар (сәәр) дәәрдг. Көрснь зәрм һазрар чолурхг, элсрхг, хәәрһтә.
Урһмлнь хатяр (за, эфедра болн бусд урһмл), цөөкн булгин хаҗуднь - зегсн, суха, җигд, алг уласн, цегрг хатханчг, хуҗрта болн улмта һазрт - будрһн урһдмн.
Алтан Өвр Һөвд зеерн гөрәсн, хулн чигн хадһлгдҗ, хая-хая хавтха темән харһдг, уулмуд дотр мазала бәәдмн.
Моңһлын Һөв
Моңһлын Һөвнь (Шамо) Зүнһарын зүн кесгин нег кесгиг эзлдг Пешан нурһна дунд оршх Моңһлын Һөвин хамгин том цөл болдмн. Күн-амнь икнкнь нүүдлч моңһл (тер тоод өөрд чигн) овг-әәмгүдәс бүрддг. Бусд Һөв цөлмүдлә әдл күн-амн ховр бәәдг мөн.
Һөвин эндемик болсн нең ховр адусн элсн цөлд хадһлгдн үлдҗ.
Алша
Алша болхла Төв Азин (Китд) Һөв цөлиг бүрдүлдг цөл («Алша Һөв»). Барун-өмнк таларн Наньшань уулмуд, зүн-өмнк таларн Шар мүрн; ар таларн Моңһл-Китдын килин бүсд Моңһлын Һөвд ордг. Бадан Җирн, Холалис, Теңгр, Улан Пухо зерг элсн массивмудас бүрднә.
Һашун Һөв
Һашун Һөвнь - Китдын Шинҗән-Уйһрын эврән засх орнд ар таларн Теңгр Уулын зүн сала болн Хамиһин сав һазр, өмнк таларн Бейшань уулмуд хоорнд оршдг тегш тал. Эннь Һөв цөлин нег кесг болна. Рельефнь 100 метр күртлк хәрцңгү өндртә нурһд болн тегш толһасар салһсн өргн тегш һазрин лабиринт кевтә болдмн. Чолулг, кесгчлн хәәрһтә, хүүрә цөл; бүтү хотхрт хуҗрта бәәдмн. Уур-әмсхлнь эк һазрин эрс-тес уур-әмсхлтә болдмн; Зунын ульрлд үнмлхү хамгин ик температур +40 ° C күртл, үвлин үнмлхү хамгин баһ температур -32 ° C күртл. Җилин хур-тундсын кемҗән - 50 миллиметрәс баһ. Урһмлнь маш ховр бәәдг; түр зуур чиигтә һолын сәәр дахҗ суха, зәәсңгин за болн будрһн урһдмн. Адусн дунд - зеерн, зерлг элҗгн - хулн-җигтә, хавтха чигн бәәдмн, мергчнь болн кевләр йовгчнь элвг болдмн.
Зүнһар
Зүнһар - Төв Азин элсн цөл, Китдын барун-хөөтк кесг, Һөв цөлин бүрлдлин кесг («Зүнһарин Һөв»). Ар болн зүн таларн Моңһлын Алтан нурһн, өмнк таларн Теңгр Уулта киллдг. Цөлин зүн кизәрнь Моңһлын Һөвд ордг. Аһунь 777,000 дөрвлҗн дууна һазр. Түүнә бүрлдлд Зоостын Элсн, Карамалы, Коббе болн бусд һазр багтдг юмн.
Элсн цөлнь Зүнһарин хаант улсин нутг-девскрин кесг бәәсмн.
Уур-әмсхл
Һөв болхла нурһлҗ киитн җивртә, маңхн деер зәрмдән цасн ордг цөл болднм. Китдын ар кесгтнь оршдг болад, өндр өндрлгт (далан түвшнәс 910-1520 метр дееш) бәәрлдгнь баһ температурт нөләлдг. Җилин дунд температур +1 °C - +9 °C. Һөв цөлин уур-әмсхлнь - эк һазрин эрс-тес уур-әмсхл, цөлин аһу болн далан түвшнәс деегшән өндрин зөрүһәс хамъярдг; аһарин киитн-халуна хүврлһн йир ик болдмн - үвлнь маш киитн болад, (Сиврәс ирдг) шүрүн салькта, зунь болхла ик халун. Үвлин температур - −40 °C күртл, зунын - 45 °C күртл[3]. Һөвин җилин температурин йилһврнь 85 °C болдмн, хонгин температурин йилһврнь болхла, 35 °C күрч болна.
| Өндрнь | 1190 м[4] | Улан Баатр (1150 м) |
|---|---|---|
| Җилин дунд | −2,5 | −0,4 |
| Январин дунд | −26,5 | −21,6 |
| Июлин дунд | 17,5 | 18.2 |
| Хамгин ик/баһ | −47…34 | −42,2…39,0 |
Һөвд җилд дунд кемҗәһәр 194 мм хур-тундс ордг. Икнкнь зунын ульрлд ордг.
Немҗ үзтн
Ном-зү
- Петров M. П. Пустыни земного шара. Л., 1973
- Zhongguo dili. Beijing, 1993
- Zhonghua renmin gongheguo di ming da ci dian. Beijing, 1998—2002. Vol. 1-5
- Алексеева Н. Н. Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2003
Темдглл
- ↑ [ Sternberg, Troy; Rueff, Henri; Middleton, Nick (2015-01-26). “Contraction of the Gobi Desert, 2000–2012”. Remote Sensing [англ.]. 7 (2): 1346—1358. Bibcode:2015RemS....7.1346S. DOI:10.3390/rs70201346.]
- ↑ Гоби – одна из величайших пустынь мира
- ↑ [Planet Earth, BBC TV series 2006 UK, 2007 US, «Episode 5».]
- ↑ The Encyclopedia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences, Literature and General Information, Volumes 11-12. — Encyclopedia Britannica Company, 1910. — P. 168. — «temperature sivantse.».