Әрәсән хойр келтә таңһчс

Рувики-с

Әрәсән Федерацд хойр келәр күүнддг (орс. "Двуязычие в России") бус-нутгуд бәәнә, тернь нурһлҗ Таңһчс: Алтай, Башкортостан, Маңһд, Чуваш, Саха (Якут), Ар Кавказин, Буряад болн нань чигн. Цуг эн таңһчд хойр келнә болснас хоорндан ирлцнә: балһсна улс нурһлҗ орсаһар күүнднә, эврә келән меддгнь цөөкн. Селәнә улс болхла ээҗин келәрн күүнднә, орс келиг болхла мууһар медснәс иштә ичәд, далаһар келцхәхш. Зуг орс келиг эврә гиҗ тоолдг улс ховр болна.

Карелин улс

Карелин Таңһчд Шёлтозеро селәнд бәәх хойр келәр бичәтә заагч.

Карелин Таңһчд бәәрн улсас нань ирсн улс олн, тедн нурһлҗ орс келтә әмтн, тер учрар төрскн келәр күүнддг улс ховр[1]. Карелин, вепссин, финн болн саам келтә улсин то хар баһ: 11,9 % (тернь 2002 җилин тоолсар)[1]. Хойр келәр күүнддг улс нурһлҗ селәдәр бәәршлнә. Балһсдар бәәх улсас селәдәс нүүҗ ирсн медәтнр төрскн келән медцхәнә. Зуг тер дунд орс келәс нань хойр, һурвн чигн келәр хоорндан күүнддг улс харһна (тер юнгад гихлә эднә келд хоорндан өөрхн болжана, хамдан нег таңчд, хам-хоша бәәх улс хоорндан харһад күүндәд дасчкснас иштә). Баһчуд болхла орсар күүндхәнә.

Карелин яста улс баһ болв чигн, эн таңһчд бәәрн келн-улсдин үндсни келиг хадһдһлхар болн делгрүлхәр зүткнә. Келн-улсин төрскн келиг цөөкн школд дасна, Лённротин нертә Финно-угорск школд, Петрозаводск балһсна университетд — төрскн келнә кичәл бәәнә. Тер келмүдәр Карелин Таңһчд газет, седкүл, дегтрмүд барлгдна, телеүзлврин болн радио невтрүлг бас һарна[2], Карелин Таңһчин үндсни театр төрскн келәр наадд белднә. Ода Карелин келиг шаңһа чинр зүүх арһ хәәлдҗәнә[3]. Эдл-ахусин, хаалһсин заалтс, селәд-балһсдин, бүрдәцсин, цутхлңгудын, делгүрмүдин нерәдлһснь сүл цагт хойр келәр барлдг болҗана.

Болв, орс келн һол келн болҗ бәәнә. 

Коми Таңһч

Коми Таңһчд орҗ ирсн орс келнтә әмтн олн. Энд төрскн келиг хадһдһлхин төлә бас олн-зүсн керг-үүлдврмүд кегдҗәнә: селәд-балһсдин, уульнцсин нерәдлһс хойр келәр барлцхана, делгүрмүдин нерәдлһснь болн эднә эздүдин тускар бас хойр келәр — коми болн орсар заалтс барлна. Коми келәр газет болн седкүл һарһна. [4]

Кесг җилдән хойр келн-улс хам-хоша бәәршләд йовснас иштә коми-орс хойр һол келн тогтагдсмн. Советин йосна цагт орс келн олн кергүдт олзлгдад, улм делгрсмн. XX зун җилин чилгчәр селәдәр бәәх коми улсин 95%-нь хойр кел медцхәнә — коми болн орс. Балһсдт бәәх коми яста улс төрскн келән орс, гиҗ тодлцхана. 1989-гч җилд СССР-т давулсн тооһар, тиим улс 20 % тогтавв, тедн дундас өрәлнь (50 %) коми келән меддв, гиҗ заацхаҗ,. Дәкәд «орс-коми хойр һол келтә» улс бас бәәнә. 1989-гч җилд Коми Таңчд бәәршлҗәх орс улс дундас 1,2%-нь коми кел меддв, гиҗ заацхаҗ.[5]

Башкир Таңһч

Башкир Таңһчин бәәрн улс олн җилдән хойр кел олзлҗ бәәцхәнә. 2020-гчәс авн 2021-гч җил күртл Цуг Әрәсәд давулгдсн тооһин ашар 1 482 740 әмтн хойр келтә, тер дунд орс улс; 259 558 — һурвн кел меднә; 28 551 һурвнас үлү кел медцхәнә[6].

1999-гч җилин май сарин 4-д «Башкир Таңһчин олн-улсин төрскн келмүдин туск Закан» бүрдәгдлә. Терүгәр, башкир болн орс келд Таңһчин һол келд болҗ батлгдла.

Селәдт бәәх хәр улс хоорндан хойр келиг олзлҗ күүндцхәнә. Зүн үзгин селәдәр бәәх улс орс болн башкир — хойр кел олзлцхана; барун үзгин захар бәәх улс орс болн маңһд — хойр кел олзлцхана. Хойр кел хутхулҗ «койне» чинриг орс келн дааҗ йовна, башкир болн маңһд келн орс келнәс баһар олзлгдна. 

Хамгин түрүнд күүндвртән әмтн орм келиг олзлна, зәрмнь маңһд эс гиҗ башкир келәр дуһарна, зуг теднә то баһ. Үлгүрлхд, 2020-гч җилд давсн тоолврар, 31 438 орс яста әмтн болн 91 581 маңһд улс башкир келтә болҗ һарч. Келхд, башкир маңһд хойрин келн өөрхн, нег уңгта болснас, хоорндан ирлцнә. Тер учрар, эн хойр ах-дү болад йовх келн-улсин хоорнд төрсн хутхулгдсн келиг дәкәд немҗ мишар келн болн зүн үзгин башкир келнә нег үй, тептяр келн орлцҗана. Таңһчд бәәх чуваш улс, марий улс, удмурт улс бас сән башкир болн маңһд келтә болад, хоорндан өдр болһна хәрлцәндән орсас нань эн хойр кел орулҗ олзлцхана.

2024-гч жилин декабрь сарла Башкирд 9 олн кел дасхдг полилингвальн чинртә школ көдлнә, тенд орс, эврә төрскн болн һазадын орна келәр сурһуль өгнә. 50 бичкдүдин садмудт 72 полилингвальн чинртә багмуд үүлднә[7].

Башкортостана балһсдар бәәх олн әмтн хоорндан нурһлҗ орс келәр күүнднә.

Бәәрн келмүд меддг Башкирин Таңһчин улс
(2020-гч җилд давулгдсн тоолврар) 		Орс улс Башкир улс Маңһд улс Чуваш улс Марий улс Украина улс Мордва улс Удмурт улм Талдан улс Келн-улснь
эс темдглҗ
[[Башкир келн][8] 31 438 802 065 91 581 2 696 2 479 229 106 2 223 903 3 977
Орс келн[8] 1 507 803 1 239 536 963 396 79 480 84 403 14 798 10 934 17 024 13 137 50 271
Талдан кел меддг[8]:
Англь келн 59 045 30 665 33 013 1 564 1 673 563 165 851 1 375 1 679
Хасг келн 284 621 446 9 18 16 1 8 19 9
Марий келн 2 183 1 743 876 63 56 131 17 9 173 501 390
Немш келн 10 108 4 926 4 879 333 593 135 44 97 74 197
Маңһд келн 28 257 216 400 549 158 5 726 9 186 339 180 5 002 1 315 4 155
Удмурт келн 419 1 175 300 2 89 3 1 13 498 11 25
Украина келн 2 826 198 207 30 12 4 119 6 5 36 34
Парнцз келн 1 554 594 822 24 126 28 2 5 108 38
Чуваш келн 3 237 1 030 932 48 565 76 31 111 3 56 179

Маңһд Таңһч

Казанин метрод хойр келәр бичәтә заагч

Маңһд Таңһчин Конституцин 8-гч тойгта әңгин зааврар, орс болн маңһд келд цуг Таңһчин һазрар һол келд болҗ тоолгдна. Бас тер бичг бәрмтәр, Маңһд Таңһчин цуг шаңһа бүрдәцсин керг-үүлдврмүдт хойр келн әдл кевәр олзлгдх зөвтә болҗана[9].

Хойр кел олзлһна төриг Маңһдт шунмһа кевәр хаһлгдҗана[10][11], эн төрәр номин олн-зүсн шинҗллтс давҗана[12][13], публикуются статьи[14]. Өдр болһна даранд учрдг әмтнә күүндврт орс-маңһд суржик харһна, нурһлҗ маңһдар келҗәх улс орс үгмүд орулцхана. Балһснд бәәдг маңһд улс селәнә улсас болхнь, орс келиг сәәнәр медхән хәәнә, эдн орсар альд болв чигн дуһарцхана, төрскн келәрн мел герткстәһән күүндцхәнә.

Маңһдин селәдәр бәәх маңһд болн чуваш улс хоорндан маңһд кел олзлҗ күүндцхәнә. Маңһдин селәдәр бәәх орс әмтн бас маңһд келиг дасад, хам-хоша бәәх әмтнлә маңһдар күүндхән хәәнә. Урднь маңһдин дунд бәәсн, ода медәтә чуваш улс эврә чуваш болн маңһд кел меддг билә, өдгә цагин баһчуд болхла түрүләд эврә чуваш келәр, дарунь орс келиг меднә, маңһд келн болхла эн даранд һурвдгч ормд орна. Маңһдт бәәдг чуваш әмтн чуваш, маңһд болн орс келәр хоорндан йириндән күүндцхәнә. 

2001-гч җилд давулгдсн сурврлана ашар, 53,8 % Маңһд Таңһчд бәәх маңһд яста әмтн эврәннь күүкдтән төрскн келнә кичәл өгтхә, гисн седвәрән мндүллә. Таңһчин алтн хар зөөртә әңгсәр 15 % маңһд болн 16,5 % орс баһчуд төрскн келән өөдлүлҗ, үндсни чинрин һол темдг, гиҗ тодлцхала; 31 % маңһд болн 59,5 % орс баһчуд төрскн келән хоорндан күүндхин эв-арһ, гиҗ тоолцхаҗ[15].

Чуваш Таңһч

В сельских районах Чуваш Таңһчин селәдәр нурһлҗ чуваш болн маңһд улс бәәснәс иштә, эдн хоорндан чуваш келәр хәрлцдг билә. Өдгә цагт эдн орс кел олзлдг болцхав.

Якут Таңһч

Саха-Якут Таңһчин Конституцин 46-гс әңгин зааврар, Якут улсин һазрт шаңһа чинртә гиҗ хойр һол келн батлгдла — орс болн якут келн. Зуг Якут Таңһчд орс келн хәр улсин хоорндк хәрлцәнә келн болсн уга[16]. Якутин бәәрн келн улс дунд долган, эвен, эвенкий, юкагир болн и якут улс бәәнә. Эдн хоорндан якут кел олзлҗ хәрлцнә. Зәрм селәдт бүкл школмуд цуг кичәлмүдиг якут келәр давулна. Әмтн зөөдг көлгн болһнд зогсалмуд хойр келәр зәңглгднә. Олн-зүсн заагчс — хаалһсин болн нань чигн — хойр келәр барлгдна. Газет болн седкүл якут, орс болн эн һазрт бәәршлдг тооһарн баһ келн-улсин келәр барлгдна. Шаңһа керг-үүлдврмүд орс болн якут келәр давулгдна. Хол селәдт бәәдг орс әмтн якут кел дасхан хәәнә, улм бәәтлән эднә дундас кесгнь якут келиг төрскн келн, гиҗ тодлна.

Әрәсән улс хоорндан хәрлцәндән олзлдг келд

Зәрм һазрар олн-зүсн келн-улсин хәрлцәнә йовудт олзлдг келд хоорндан самргдад шин пиджин келд тогтагдсмн. Орсин Ар һазрт бәәх помор улс руссенорск кел меддг болсмн[17][18]. Әрәсән Хол зүн үзгин захд бәәршлдг улс франк келиг орс келтә әдл олзлсн деерән, кяхтин келәр, эс гиҗ орс-китд хойр семргдәд тогтсн пиджин келәр күүндцхәнә[19][20]. Дәкәд нег орс келн деер тогтгдсн пиджин келн Таймырт учрсмн, тернь долган, нганасан, энцә, эвенк улс олзлҗ күүнддг келн[21][22]

Бас хәләтн

  • Бус-нутгсин келн-улсин шаңһа эрдм-сурһулин негмдл көтлвр
  • Әрәсәд бәәх келн-улсин төрскн келмүдин сурһуль
  • Хойр келәр бичсн заагчс
  • Олн келтә орн-нутгудын болн бус-нутгудын то
  • Әрәсән СМИ#Барас һардг келн-улсмудин олыг зәңгллһнә эв-арһ

Темдглл

  1. ↑ 1 2 См. статью: Карелин Таңһчин келн-улс
  2. ↑ См. подробнее в статье: Петрозаводск балһсна зәңглгчс
  3. ↑ См. статью: Карелин Таңһч#Келнә төр
  4. ↑ Е.А.Кондрашкина Коми Таңчд төрскн келнә бәәдлин тускар. Архивировано 1 Һаха сарин 2013 года.
  5. ↑ Айбабина Е. А. Двуязычие // Коми язык. Энциклопедия / Отв. ред. Г. В. Федюнёва. — М., 1998. — С. 93.
  6. ↑ Башкир Таңһчин олн-әмтн төрскн болн талдан кел медлһнә тускар әңг болһна бәәдл. (Дата обращения: 3 Така сарин 2025)
  7. ↑ Гульназира Ишбердина. Акмуллина Ик сурһульд полилингвальн чинртә сурһулин делгрлт өргҗүлҗәнә (рус.). "Российская газета" (24 Бар сарин 2024). Дата обращения: 3 Така сарин 2025.
  8. ↑ 1 2 3 Бәәрн келмүд меддг Башкирин Таңһчин улс. (Дата обращения: 3 Така сарин 2025)
  9. ↑ См.:Викитект бәәх Маңһд Таңһчин Конституцин бичг-бәрмт
  10. ↑ Рустам Минниханов: «Хойр кел олзлһна кергиг шинрүлх кергтә». Архивировано 1 Һаха сарин 2013 года.
  11. ↑ Хойр кел Таңһчд олзлһна төр Казанин техникин янзта Ик сурһульд хаһлгдх. Дата обращения: 20 март сарин 2013. Архивировано 28 Бар сарин 2011 года.
  12. ↑ Маңд Таңһчд хойр кел олзлһна төр. Дата обращения: 20 март сарин 2013. Архивировано 27 Мөрн сарин 2012 года.
  13. ↑ Маңһд Таңһчд бәәх келн-улсдин бәәдл-җирһлд хойр кел олзлһнас күртчәх үлмән тускар. Архивировано 1 Һаха сарин 2013 года.
  14. ↑ Маңһдт хойр кел олзлһна төрин диг-дарана тускар. Архивировано 1 Һаха сарин 2013 года.
  15. ↑ Я. З. Гарипов. Языковое развитие полиэтнического региона Архивная копия от 23 Туула сарин 2022 на Wayback Machine // Социологические исследования. — 2012. — № 4. — С. 68.
  16. ↑ Алпатов В. М. Әрәсән өдгә цагин бус-нутгст төрскн болн хәр келсин эндрк бәәдл. Архивировано 1 Һаха сарин 2013 года.
  17. ↑ Broch, I. & Jahr, E. H. 1984. «Russenorsk: a new look at the Russo-Norwegian pidgin in northern Norway.» In: P. Sture Ureland & I. Clarkson (eds.): Scandinavian Language Contacts, Cambridge: C.U.P., pp. 21-65.
  18. ↑ Русско-норвежский пиджин. Архивировано 1 Һаха сарин 2013 года.
  19. ↑ Е.В.Перехвальская. Сибирский пиджин (дальневосточный вариант). Формирование. История. Структура. Дата обращения: 27 март сарин 2013. Архивировано из оригинала 6 Ноха сарин 2013 года.
  20. ↑ Орс-китд хойр келн семргдәд тогтсн пиджин келн. Архивировано 1 Һаха сарин 2013 года.
  21. ↑ А.Ю.Урманчиева. Келлһн: семргдәд тогтсн келсин дигнь. Архивировано 1 Һаха сарин 2013 года.
  22. ↑ Е. А. Хелимский «Келлһн» («ГОВОРКА») — орс кел дамҗҗ тогтгдсн таймырин пиджин// Компаративистика. Уралистика: Лекции и статьи. М.: Языки русской культуры, 2000.

Утх-зокъял

  • 150 келн болн төр бодлһ: 1917—1997. СССРт болн хөөтк цага социологин төрмүдәр учрдг асудл. М.: ӘНА Дорд үзгин Ик сурһуль. 1997. 192 с. ISBN 5-89282-022-X (Изд. 2-е, дополненное (…1917—2000). М.: Крафт + Институт востоковедения РАН, 2000. 224 с.)
  • Пунегова Г. В. Коми Таңһчд олзлгдҗах хойр келнә бәәдлд орс келнә ормнь. Сыктывкар, 2008. 184 с.

Холвас

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Әрәсән_хойр_келтә_таңһчс&oldid=319435" халхас авсн