Арснас кесн хальмг кегдлмүд

Арснас кесн хальмг кегдлмүд
Арснас кесн хальмг кегдлмүд
Йирңкү медәлл
Һарсн нутг	Россия

Арснас кесн хальмг кегдлмүд (орс. Калмы́цкие изде́лия из ко́жи) — арснас кедг хальмгудын олн әмтнә булһарин аҗл. Арснас мөрнә тонг, маля, хаһлш кедг. Кегдлмүдиг олн-зүсәр кеерүлдг йоста. Хальмг булһарин кегдлмүдиг онц кевәр сәвсн җөөлкн, бат, үнр уга арсар кенә. XXI-гч зун җилин эклцд тиим арһиг цөөкн әмтн медҗ кенә.

Тууҗ

Нүүдлин хальмг улс мал асрад теҗәл кеһәд, арсарнь хувц-хунр болн өдр болһн кергтә олн кегдлмүд белдәд авад йовсмн: хазар, бүс, мөрнә зи, эмәл. Дәкәд гертән кергтә ааһ-сав, суулһс, оңһц, хаһлш кедг бәәҗ^[1]. Хальмгуд булһарин кергиг талдан моңһл улста әдләр күцәдг болв чигн, эврә кевтә, онц эв-арһта.

XX-гч зун җилд фабрикс секгдснәс иштә, һарин аҗл мартгдад бәәсмн, болв хальмгин урчнр кедг ааһ-сав кесгтән олнд таасгдад, керглгдәд йовсмн. СССР тарсна дару эн эв-арһ геедрв^[2]. Кезәңк кевәр күцәдг һарин аҗл ик һарута болад, кегдлмүд әвр үнтә болснас, хулддг арһ баһрна. Терүг мел цуглулачнр (орс. коллекционеры) хулдҗ авна. Тер учрар ода тиим кегдлмүд ховр.

2023-гч җилд Хальмг Таңһчд Моңһлас болн Китдәс авч ирсн кегдлмүд хулддг бәәсмн^[2]. Эврә хальмг эв-арһин аҗлыг шаңгин йосар сергәҗ авх керг бәәнә.

Онц темдгүд

Ик хуучна аҗл болв чигн, хальмг улсин булһарин кегдлмүдин туск сувдлын зәңгллһ XVIII зун җилд харһна^[3]:

«…арсиг уснас һарһҗ авад, делгәд, нарнд хагсана. Тер саамд урч күүкд улс арсиг керчәд, ааһ-сав кех зөв керчм авад, малын шүрвснәс кесн утцар уяд, бичкн һал деер хагсана. Тиим кевәр өргн амта савиг кеһәд, хагсхлань һарарн кергтә бәәдл өгнә, уутьхн амта хаһлш болв чигн кенә, терүнә төлә һал деер бәрҗәһәд зогслго чаңһур дотрнь үләәһәд, эс гиҗ элсәр дүүргәд, һазаһаснь эрә зурад кеерүлнә. Тиим ааһ-савнриг гертән олзлҗ болна, зуг халун-киитн уснас җөөлршго төләд, үнр уга кехин төләд, эдниг сән кевәр утарулх кергтә…кесг өдртән утарулад авхла, тернь гилгр болад батрна, өврәс кесн бәәдлтә болна. Би болхла 5-6 суулһин аһута тиим сав үзләв».
— П. Паллас (рус.) (хал., Хальмг бәәдлин судлач

Малын арсиг сәвәсәр лашад, һаза салькнд үлдәнә. Хагсхлань, утхар хусчкад, шинәс сәвәсәр лашад, цөөкн өдр өнҗәд давтад кеснә хөөн сән кевәр цердәр лашчкад, шүрүтәһәр үмглдг. Арсн һо, җөөлкн болна. Дарунь терүг олн эв-арһар кергтә бәәдлд белдәд авна.

Мөрнә зи кесн цагт арсиг эрәкәһәр утлад, теднәс бүч кедг. Онц кевәр гүрсн бүчәр кесн кегдлмүд бат болна. Гүрсн арснас кесн кегдлмүдин янзнь шинҗләд, урчин эрдмчин арһиг тодлдг бәәҗ. Үзүртнь хорвлҗнта шилвүрәр хальмг залу чоныг алдг арһта бәәҗ. Хамхрсн шилвүр урчин нер һуталһдг бәәсмн^[4].

Ааһ-сав кех арсиг дарад зееглдг болна. Уйчксн белн савиг элсәр эс гиҗ үмсәр дүүргәд, удандан һал деер бәрдмн, тер мет кегдлиг утарулад, халулад авхла — тиим сав халун буслсн уснас чигн җөөлрхш^[5]. Зәрм учнр арснас кесн савин амнд болн бөгләд төмр кеерүл батлна. Терүнә зег савин зеегтә әдл болна. Зег болхла геометрин, урһмлын болн әмдрлин янзта болна^[4].

Хувц-хунрин, һосна арсиг арснас эс гиҗ кенчрәс кесн нааһулар кеерүлнә. Бүчәр, кенчрәр, хатхмр зеегәр бас кеерүлнә.

Темдглл

↑ Бамбаева Валентина. В Калмыкии возрождается старинное калмыцкое национальное ремесло (неопр.). Таинственная Калмыкия (18 сентября 2010). Дата обращения: 22 март сарин 2026.
↑ ¹ ² Руслан Мельников. Почему в Калмыкии продают национальные сувениры, сделанные в Китае (неопр.). Российская газета (26 сентября 2019). Дата обращения: 22 март сарин 2026.
↑ Манджиева Н. Б. Художественная обработка кожи и кожаных изделий в калмыцкой традиции // Молодой ученый. — 2016. — № 2 (106). — С. С. 1044-1046.
↑ ¹ ² Батырева Светлана Гарриевна. Калмыцкие традиции художественной обработки кожи: к вопросу этнической специфики // Научная мысль Кавказа. — 2008. — № 4 (56).
↑ Калмыцкие изделия из кожи (неопр.). Культура.РФ. Дата обращения: 22 март сарин 2026.

[1] Бамбаева Валентина. В Калмыкии возрождается старинное калмыцкое национальное ремесло (неопр.). Таинственная Калмыкия (18 сентября 2010). Дата обращения: 22 март сарин 2026.

[:0-2] ¹ ² Руслан Мельников. Почему в Калмыкии продают национальные сувениры, сделанные в Китае (неопр.). Российская газета (26 сентября 2019). Дата обращения: 22 март сарин 2026.

[3] Манджиева Н. Б. Художественная обработка кожи и кожаных изделий в калмыцкой традиции // Молодой ученый. — 2016. — № 2 (106). — С. С. 1044-1046.

[:1-4] ¹ ² Батырева Светлана Гарриевна. Калмыцкие традиции художественной обработки кожи: к вопросу этнической специфики // Научная мысль Кавказа. — 2008. — № 4 (56).

[5] Калмыцкие изделия из кожи (неопр.). Культура.РФ. Дата обращения: 22 март сарин 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]