Хальмг

Рувики-с
Бичә оралдултн с кумык улста — Ар Кавказин хамгин олн түрг тохмта келн-улста.
Калмыки
Өдгә цагин нернь Хальмг, Хальмгуд
Күн-амнь, тархлтнь
Всего: около 190 000 (2010)

 Әрәсә, Орсин Холвана Улс: 179 547 (2021)[1][2]

 Киргиз улс: 3800
 Хасг улс: 422 (2009)[5][6]

 Украин улс: 325[7]
Тодрхаллт
Келнь хальмг, орс
Шаҗнь
    • Бурхн Багшин шар шаҗн
    • үнн алдртын шаҗн
    • ислам
Ордгнь

моңһл келн-улс

    • өөрднр
Төрл ард-түмн халха-моңһл улс, буряд улс
Ястн торһуд, дөрвд, хошуд, бузав, хойт
Һарлнь дөрвн өөрд
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Хальмг / Хальмгуд (орс. калмыки, моңһл келәр: халимаг, халимагууд, халимагчууд) — моңһл келтә өөрд бөлгин келн-улс. Бас нернь Улан залатнр. Икңкдән Орсин Холвана Улсин Хальмг Таңһчд болн Әрәсән талдан чигн һазрт бәәдг. Орс кел хальмг кел хойриг керглҗ бәәдг улс. Хальмгуд болхла, XVI—XVII зун җилд Төв Азяс Көк теңгсин хаҗудк ар үзгин һазрт нүүҗ ирәд бүүрлсн Дөрвн өөрдин хөөт үйнр болҗ бәәнә[8].

Хальмгуд
Хальмгуд би биилҗәхнь
Хальмг биичнр

2021-гч җилин Бүк Әрәсән күн-амна толлын медәлләр 179 574 хальмг күн Әрәсәд бәәнә, бас һазадын улс-ормудар хальмгудын баһ диаспормуд бәәһә. Хальмгуд икңкдән төвдин урсхлын бурхна шаҗна Шар шаҗта улс. Хальмгуд Әрәсән келн-улсин дотр 1648 җиләс авн эврә үзг-бичгтә болн нәәмн зун җилин эврә урн-зокалта улс. Эн Тод бичг гидг нертә үзг-бичгиг өөрдин алдр эрдмт-номт, гелң Зая-пандит Намкай-Җамц зокав.

Нернь

Хальмгудын эврә «хальмг» гисн нернь — түрг келнә qal- — «үлдх» «салх», «хоцрх» һарлта бәәҗ маһдллта (түрг тур. kalmak, маңһд. калырга/калу, каз. Қалу; хармин маңһд Qalmağa гидг түрг үгмүдлә дүңцүләд автн. Моңһл келнд иим үндстә үгмүд уга)[9]. «Хальмг» гидг үгин тускар хамгин түрүнд орсин тооллар 1761 җилд хальмгудла хамдан кесг җилдән бәәҗ, хальмг келнәс орс келнд орчулач болсн В.М. Бакунин  (рус.) (хал. гидг номт иигҗ бичв:

«Торһуд бийән болн хошуд зүнһар хойриг „хальмг“ гиҗ нерәдв чигн, мана келнд эн үг таархш гиҗ темдгләд, орсмуд мадниг тииҗ нерәднә гиһәд санна. Йосндан гихлә, „хальмг“ гидг үг маңһдын келнәс һарлта, маңһд тедниг тиигҗ дуудна, эн үгнь „хоцрсн“, „үлдсн“ гидг орчуллһта болна».

Үүнлә әдл темдглл тер цагас хооран талдан чигн номтнр темдглсн бәәҗ. Өдгәһин судлачнрин икңкнь Бакунина бичсиг зөвшәрҗ, «хальмг» гидг үг маңһдас (Иҗл, Обь һолмудын хоорнд XVI зун җилин цагт бәәсн кесгәснь) хадгдв гиҗ темдглнә. Зәрм судлачнр эн нерн Зүн Туркестана һазрин нернәс һарч ирҗ гиҗ темдглнә.

«Хальмг» гидг нернә түрг һарлын тускар судлачнр ода күртл марһлдҗана. Ода хойр һол үзл бәәнә:

1. «Нүүҗ хоцрсн» гих тәәлврнь цуг өөрдәс салҗ хоцрад, һазран сольҗ одсн гинә. Эн үзл П.С. Палласин  (рус.) (хал., Ж.-П. Абель-Ремюзан  (рус.) (хал. болн А. М. Позднеевин дегтрмүдт бичәтә бәәнә.

2. «Шаҗар хоцрсн» гих тәәлврнь хам-хоша бәәсн улсла шаҗарн йилһәтәһинь медүлнә. Бениамин Бергмана темдглсәр, маңһд дотр делгрҗ бәәһә бөөһин үзлиг оркҗ, Бурхна номд орсар эн өөрдин кесг удрк шаҗнас хоцрад, «хальмг» гидг нертә болв. В.В. Бартольдын  (рус.) (хал. үзләр «хальмг» гисн нерәр лалын шаҗнд дунганла әдләр орлго, бөөһин шаҗта үлдсн улсиг нерәддг бәәҗ. (Хөөннь эн үзлиг Номинхана Церн-Дорҗ демҗв). Эн үзлин бәрмтнь — «хальмг» гисн нерн лалын шаҗта улсин сурвлҗ бичгт ик һарна (Моңһлын сурвлҗн бичгт Барун моңһлчудыг «өөрд» гиҗ нерәднә, китд сурвлҗнд — «элют, вайлэтэ» гинә, зуг онцха лалын шаҗта улсин сурвлҗнд «Қалмак» гидгәр темдгләтә).

Орсин сурвлҗн бичгт «калмык» гидг нерн XVI зун җилд (Строгановин түүкд Догшн IV Ивана 1574 җилин май сарин 30-нд һарһсн зәрлгт) һарч ирнә. XVIII зун җилин сүүләр болн XIX зун җилин экнәс авн «хальмг» гидг нериг хальмгуд эврән өргнәр керглдг болв. Урднь тедн бийән Барун моңһлын нерн «өөрд» гидгәр нерәддг бәәҗ.

Угсатни уңг-тохм

Хальмгудын өвкнр — өөрд улс, XVI-гч зун җилин чилгчәр — XVII-гч зун җилин эклцәр Зүнһарас ода Хамг улс бәәршлдг һазрур болн Дорд Сиврүр ирәд, дарунь — Иҗлин болн Ар Прикаспийин көвәһәр нүүсмн. Өдгә Хальмгин теегт ирхин йовудт хальмгудын угсатни баг тогтад, цаг ирвәс эврә бәәдлин болн келнә дүр-янз үндслсмн. Хөөннь хам-хоша бәәсн түрг, туңһс, Ар Кавказин, орсин болн нань чигн келн-улсин үлмә хальмгудт күрәд йовсмн[8][10].


Антропологий болн генетик

Хальмгуд Төв Азийн моңһл арстна антропологин авцта болна.

Хальмгудыг шинҗлҗ бичсн орсин зуульчнр теднә хурц чикн-нүднь темдгләд бәәсмн, бат-чаңһ яста- махмудта, зуни һаң халун, үвлин җиңнсн киитн шүрүтә йиртмҗин бәәдлд улм батрад йовх улс, гиҗ бичәд бәәҗ[11].

Хальмг улсин PCA болн Y-DNA гапло-багмуд

Популяцин генетикин шинҗллтәр, хальмгудт түрүн ормд C (Y-ДНК) гапло-баг (Y-хромосомин C3c1-M77 гапло-баг (C2b1a2a) — 38,7 %. Дарунь: C3d-M407 эс гиҗ C2c1a1a1 (10,8 %), N1a1 (Y-ДНК)гапло-баг (N1c-Tat или N1a1) (10,1 %), R2 (Y-ДНК) гапло-баг |R2a-M214 (7,7 %), O3-M312 (6,8 %), C3*-M217 или C2 (6,6 %), O (Y-ДНК) гапло-баг (O2-P31) эс гиҗ O1b (5,2 %), R1a (Y-ДНК) гапло-баг (R1a1a-M17) (3,3 %), J2 (Y-ДНК) гапло-баг (J2a-P37.2) (1,6 %), N1a2b (Y-ДНК) гапло-баг (N1b-P43) эс гиҗ N1a2b (1,4 %), R1b (Y-ДНК) гапло-баг (R1b1b1-M73) (1,4 %), D (Y-ДНК) гапло-баг (D-M174) (1,2 %), Q (Y-ДНК) гапло-баг (Q1a1a-M120) (0,9 %) [12].


Тогтацнь, бәәршллһн болн тонь

Угсатни багмуд

Хальмг улс хоорндан уңг-багмудар йилһрнә — теднәс хамгин олн тоотань — торһуд, дөрвд, баһ дөрвд, хошуд, хойт, элт болн бузав улс, тууҗин нег саамд «цорос (чорос)» болн «зүнһар» хойр улс бас бәәсмн[13]. Дөрвд болн торһуд улсин тускар 1240-гч җилин Моңһлын хуучна тууҗин «Монголын нууц товчоод» бичәтә бәәсмн орс. «Сокровенное сказание монголов». Бузавнр болхла Хальмгин тууҗд хөөннь усрсмн — XVIII-гч зун җилд, хальмгудас тогтсн Теңгин Муҗин цергә хазгудас. Сарт хальмгуд болхла өөрд улсин элт улсас һарсмн[14].

XVII—XX зун җилмүдт хальмгуд хоорндан улусмудар йилһрҗ йовсмн — нутг-нутгудар салу бәәдг бәәсмн. XIX-гч зун җилмүдт хальмгудын ик зунь бүүрләд бәәсн цагт улусмудт Орсин хаана закаһар шаңһа һазрин чинр зүүнә[15].

Ода цагт хальмгудын хоорндк йилһрлт зуг хая йирин бәәдлднь, эс гиҗ төршлин бәәдлднь харһна. Тиим йовдлмуд нурһлҗ Әрәсән хальмгуд болн Әрәсәһәс һазадын ордудур һарсн хальмгуд дунд харһна. (см. раздел Калмыки#История|История. Эмиграция калмыков в США и страны Европы). Өдгә цагин хальмгин утх-зокъялд тиим йилһрлт «улусизм» гидг нерәдлһтә [16][17].

Хальмг улсин «өрсн цусн, тасрсн махн» талдан кесг келн-улст күртсмн. Хальмг тохмта «калмак» нерлһтә багмуд башкир, хасг, каракалпак, киргиз улс дунд[18], узбек (калмак[19], кува-калмак[20]), Сиврин маңһд улс дунд бәәнә (калмак улс)[21], туркмен (галмык)[22], хакас[23][24], Тарбагатайин киргиз улс дунд,[24]. Хасгудын төлңгүд улс бас хальмг тохмта болна[25][26][27][28].

Орсин хаата улс

XVII-гч зун җилмүдт хальмгуд Орсин хаана ханьд орсн цагтан 270000 тоота бәәҗ, теднәс ик зунь торһуд болн дөрвд улс (дөрвдин үндсни багмудас һарсн — хойт, чорос, чонс, бурул болн нань чигн), хошуд болн талдан бичкн тогтацсас[16]. Иҗлин дора көвәд ирәд бүүрлсн цагт хальмгудын то өссмн, юңгад гихлә — Дорд Сиврәс болн Төв Азийн һазрас олн хальмгуд ирәд буусн бәәсмн. Зуг 1771-гч җилд хальмгудын ик зунь Зүнһар тал хәрхәр нүүсмн (ятхтан 125000 күн[16], ЭСБЕ-н тодлврар, Зүнһар тал 33000 ишкә гермүд һарч йовсмн, эс гиҗ 169000 «әмн»[9]; см. раздел Калмыки#История#В составе Российского государства#Исход в Джунгарию (1771 г.)).

Төрскн келнь
хальмг келн
Бичлһн 1897 җ.
[29]
Залу улс
Күүкд улс
Ут тоодан
Орсин хаата улс 99390 91258 190648
тер дунд регионмудар
Европин Әрәсә 89869 82959 172828
Привислинскин губернь 161  — 161
Кавказ 7787 7025 14812
Сивр 104 9 113
Дундын Азий 1469 1265 2734

Әрәсән империн сүл арвн җилин туршт (XX-гч зун җилин эклцд) хальмг улс салу-салу цуг Әрәсән аһуд нүүһәд йовсмн. Ик зуудан 8 улусар (Баһ Дөрвдин, Манцын, Ик Цоохра, Баһ Цоохра, Хар Хусаин, Эрктнә, Яндык-Мочажн, Хошуда), тер һазрин аһуг Әәдрхнә губернин «Хальмг тег» гиҗ нерәддг бәәмн. Түрүн нарт-делкән дәәнә өмн тенд 147000 хальмгуд бәәсмн. Ик зунь Теңгин дәәчнрин муҗд бәәршлҗ йовсмн (Сальскин округд 13 станицд) 1914-гч җилд — 31516 күн) болн Ставрополин губерньд (Большедербетовский улуст 1914 җилд— 8517 күн). Терскин муҗд нүүдлин терскин болн кумыкин хальмгуд ут тоодан 4000 күн йовсмн. Дәкәд цөөкнәр хальмг залу улс хазгудын дунд церглҗ йовсмн: Оренбургин хазгуд дунд (1000 шаху күн), Әәдрхнә хазгуд дунд (900 шаху күн) болн Уралын хазгуд дунд (700 шаху күн)[30].

СССР

Хальмг улс цүллһнд: 1953-гч җилин январь сарин нег шинд СССР-ин субъектмудар бәәсн хальмгуд-«онц бәәршләчнрин» то

  1950-гч җил күртл хальмгудын мөн то тодлдг арһ уга бәәсмн. Тер саамд һурв дәкҗ хальмгудын то хасгдсмн.   Хамгин олар Гражданск дәәнә цагт болн Иҗлин көвәд ирсн өлсклңг Иҗлин көвәд ирсн өлсклңг  (рус.) (хал.. 1897-гч җилд Әрәсән империн күн әмнә зү бичлһнә йовудт 190,6 миңһн хальмгуд тодлҗ авсн бәәҗ, зуг 1926-гч җилин күн әмнә зү бичлһнд 129,3 миңһн хальмг улс үлдҗ. 1921—1924-гч җилмүдт учрсн өлсклңгин цагт Хальмг АССР-т 36 миңһн хальмг улс харһнад үксмн. 1918-гч җиләс авн 1924-гч җил күртл ут тоодан кирцләд 70 миңһнәс үлү хальмгуд үксмн[31]. Һанцхн Теңгин хазгудын цергин муҗд 1913-гч җилд бәәсн 30,2 миңһн күүнәс 1920-гч җилд 10,75 миңһн хальмг күн үлдҗ[32].   СССР-т 1932-33-гч җилмүдт өлсклңгин әәмшг СССР-т 1932-33-гч җилмүдт өлсклңгин әәмшг  (рус.) (хал. ирсн цагт хальмг улс дарани ик зовлң үзәд, олар харһнад үксмн. Зуг тер йовдлыг тодлҗ авсн бәрмтс уга, кедү күн үксн то бас уга болв. Кирцләд 1932—1934 җҗ. харһнад үксн хальмгудын тодлсн тонь 14,4 миңһн күн, гиҗ тоолгдна[33].   Дарани ик һару хальмг келн-улс Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт үзв. Дәәнд мордсн залус, 1943-гч җилд цүүллһгдсн хальмгуд, Широклагт туссн хальмг салдснр йир олар үклә. Цааҗла харһулгдад Сиврүр болн Дунд Азийн аһуд туссн хальмгудын кесгнь ормдан күртлән хаалһдан көлдәд, харһнад үкәд йовсмн. 1939-гч җилд болсн күн әмнә зү бичлһнд РСФСР-т хальмг улсин то 129,8 миңһн күн бәәсмн[34], зуг 1950-гч җилд СССР-н НКВД-н темдгүдглсәр, хальмг «онц бәәршләчнрин» то 77,9 миңһн күн болҗ, тер то дотр цүллһнә цагт төрсн улсиг бас орулҗ[35]   1950-гч җилмүдт хальмгудын то әрә экләд өссмн. Болв, СССР тарсн кемд чигн революцин урдк тоодан хальмгуд күрсн уга.

Бичлһн
1926 җилин[36]		 Бичлһн
1939 җилин]][37]		 Бичлһн
1959 җилин[38]		 Бичлһн
1970 җилин[39]		 Бичлһн
1979 җилин[40]		 Бичлһн
1989 җилин[41]
СССР 129 321
сарт- хальмгуд угаһар[42] (2 793)		 ↗134 402
с сарт-калмаки		 ↘106 066
с сарт-калмаки		 ↗137 194
с сарт-калмаки		 ↗146 631
с сарт-калмаки		 ↗173 821
с сарт-калмаки
тер дунд Союзин республиксар йилһлән
Хальмг АССР 129 200
107 026		 ▬129 809
▬107 315		 ↘100 603
↘64 882		 ↗131 318
↗110 264		 ↗140 103
↗122 167		 ↗165 821
↗146 316
Украина ССР 92 ↗791 ↘321 ↗456 ↗508 ↗635
Белорусин ССР 1 ↗96 ↘70 ↘34 ↗48 ↗102
Молдавин ССР  —  — 7 ↗38 ↘27 ↗41
Хасгин ССР  — ↗564 ↗1 861 ↘878 ↗973 ↗1 127
Киргизин ССР  — ↗ 2 965 ↘2 443 ↗3 887 ↗4 437 ↗5 050
Таджикин ССР  — ↗35 ↗217 ↘123 ↘114 ↘120
Туркменя ССР 2 ↗25 ↗31 ↘29 ↗44 ↗103
Узбекин ССР 18 ↗72 ↗371 ↘239 ↘221 ↗517
Закавказин СФСР 8  —  —  —  — —
Азербайджана ССР  — ↗21 ↗45 ↗73 ↘43 46
Армян ССР  — 4 ↗27 ↘13 ↘15 ↗39
Грузин ССР  — ↗ 20 ↗43 ↗47 ↘11 ↗103
Латвийин ССР  —  — ↗11 ↗24 22 43
Литовин ССР  —  — 7 ↗26 ↗51 ↘46
Эстоня ССР  —  — 9 ▬ 9 ↗ 14 ↗28

Немгч:

1926 җилд күн-әмнә зү бичлһнд хальмг улсин эр-эмин болн балһсн-селәнә йилһлт .                                   
Цуг күн-әмнә зү             Балһсна улс           Селәнә улс          
Залу улс Күүкд улс Ут тоодан Залу улс Күүкд улс Ут тоодан Залу улс Күүкд улс Ут тоодан
СССР 66650 62671 129321 1182 488 1670 65468 62183 127651
тер дунд республикудар                                                                                                                                                                           
РСФСР
тер дунд Хальмг АО 		66570
54767 		62630
52259 		129200
107026 		1151
— 		478
— 		1629
— 		65419
54767 		62152
52259 		127571
107026
Украина ССР 54 38 92 11 8 19 43 30 73
Узбек ССР 16 2 18 14 1 15 2 1 3
Закавказин СФСР 8 — 8 4 — 4 4 — 4
Туркменя ССР 2 — 2 2 — 2 — — —
Белорусин ССР — 1 1 — 1 1 — — —
1939 җилд күн-әмнә зү бичлһнд хальмг улсин эр-эмин болн балһсн-селәнә йилһлт.                                   
Ут тоодан.            Балһсна улс           Селәнә улс          
Залу улс Күүкд улс Ут тоодан Залу улс Күүкд улс Ут тоодан Залу улс Күүкд улс Ут тоодан
СССР 70470 63932 134402 6578 4425 11003 63892 59507 123399
тер дунд республикудар                                                                                                                                                                           
РСФСР
тер дунд Хальмг АО 		67442
54841 		62367
52474 		129809
107315 		5935
3899 		4145
3478 		10080
7377 		61507
50942 		58222
48996 		119729
99938
Украина ССР
Узбек ССР
Закавказин СФСР
Туркменя ССР
Белорусин ССР

Әрәсән Федерац

2010 җилин күн-әмнә зү бичлһнд хальмг улсиг ЮФО-һар болн СКФО-һар болн балһсн-селәһәр % йилһлһн

2002-гч җилд болсн күн-әмнә зү бичлһнд хальмг улсин зәрмнь ик дөрвд, баһ дөрвд, торһуд, хойт, элт, хошуд, бузав болн өөрд гиҗ бийән тодлсмн.

Бичлһн
2002 җилин[43]
Бичлһн
2010 җилин[44][45]
Әрәсән Федерац
тер дунд Хальмг Таңһч		 ↗173 996
↗155 938		 ↗183 372
↗162 740
тер дунд Әрәсән Федерацин Федеральн округмудар
Төвк федеральн округ 2803
Ар-Деедин федеральн округ 902
Өмн үзгин федеральн округ 167 055
Приволжскин федеральн округ 882
Уралын федеральн округ 684
Сиврин федеральн округ 1304
Хол-Дорд захин федеральн округ 366

2010-гч җилин күн-әмнә зү бичлһнд хальмгудын то Әрәсән балһсдар болн районмудар

(заагдсн муниципалин бүрдәцст хальмг улсин то 5%-с даву болна):

Хальмгудын то Әрәсән балһсдар болн районмудар
муниципальн район, балһсна округ Әрәсән Федерацин субъект хальмгудын %
Көтчнрин МР Хальмг Таңһч 87,9
Үстин МР Хальмг Таңһч 77,4
Ик-Буурлын МР Хальмг Таңһч 68,7
Элст балһсна округ Хальмг Таңһч 66,5
Яшкулин МР Хальмг Таңһч 66,4
Октябрьскин район Ик Буурлын Октябрин МР Хальмг Таңһч 65,3
Целин МР Хальмг Таңһч 59
Хар Һазрин МР Хальмг Таңһч 56,6
Лаганин МР Хальмг Таңһч 54,7
Баһ Дөрвдин МР Хальмг Таңһч 53,4
Сарпан МР Хальмг Таңһч 31,3
Приютненск МР Хальмг Таңһч 31,2
Городовиков МР Хальмг Таңһч 25,1
Лиманский МР Әәдрхнә муҗ 9,7
Яшалтын МР Хальмг Таңһч 9,7

Киргизь

Киргизин орн-нутгт онц күн әмн бәәнә, тедн өөрд улсин үлдл киргиз улс болна, тедн — «сарт-хальмгуд» гиҗ нерәдгднә[46]. Зәрмдән эдниг хальмгуд гиҗ нерәднә. Ут тоодан кедү сарт-хальмгуд бәәхнь күн әмнә зү бичлһнд иигҗ тодлгдсмн[47]:

  • 1989 — 5050 күн.
  • 1999 — 5824 күн.
  • 2009 — 4188 күн.

Сарт-хальмгудын ик зунь Киргизин Иссык-Куль муҗд бәәнә, 1999-гч җилд тенд 5314 хальмг улс бәәсмн (тер дунд 952 күн балһснд болн 4362 селәнә улс орсмн), зуг 2009-гч җил күртл 3801 күн үлдҗ (тер дунд 709 балһснд бәәх улс болн 3092 селәнд бәәх хальмг улс)[48].   2009-гч җилд Иссык-Куль муҗд сарт-хальмгуд иигҗ бәәршлҗ бәәсмн[49]:

  • Каракол — 679 күн, эс гиҗ цуг улсин 1,0 %, тедн дунд:

— Каракол балһсд— 544 күн, эс гиҗ балһсна цуг улсин 0,9 % ; — Пристань-Пржевальск селәнд 135 күн, эс гиҗ селәнә цуг улсин 4,6 %;

  • Ак-Суйскин район — 2805 күн, эс гиҗ цуг района улсин 4,4 %;
  • Тюпскин район — 171 күн, эс гиҗ района цуг улсин 0,3 %.

 

США болн Европ

XX-гч зун җилд зәрм хальмгуд Орсин хаата һазрас болн хөөннь СССР-ас һазадын ордудур һарсмн. Хальмгудын хамгин ик диаспор США-д бәәнә (2000 шаху күн)[17] болн Францд (1000 шаху күн)[16].   США-д хальмг улс Нью-Джерси штатин Хауэлл, Нью-Брансуик балһсдт болн Пенсильванин штатин Филадельфия балһснд бәәршлнә. Ода күртл хоорндан бузав, торһуд болн дөрвд гиҗ йилһрнә. Хальмгуд хоорндан эврә хотл балһсн гиҗ Хауэлл балһсиг тоолна — эн Элст балһсна анда болна, нег һудмҗнь «Калмыцкая» нерәдлһтә (анг. Kalmuk road). Ода цагин хальмг эмигрантмуд — Нью-Йорк, Вашингтон, Калифорния, Флорида штатмудар бәәршлнә, юңгад гихлә ик балһсдар көдлмш түргнәр олгдна, болн нань чигн учрар[17].  

Тууҗ

Һол ниитлл: Хальмгин тууҗ

XVI-гч — XVII-гч зун җилмүдт Зүнһарин болн теднә хам-хоша бәәсн Дотр моңһлын өөрд улс һурв әңглсмн: негнь Көк нур тал нүүсмн, хойрдгч әңгнь ормдан үлдәд, Зүнһарин хаана Нутг тогтасмн, һурвдгч әңгнь — Орсин хаана һазрур йовна[8][10]. Эн ниитллд хальмгудын һурвдгч әңгин тускар келгдҗәнә. Хойр әңгәсн салад Орсин хаана һазрур ирәд, «хальмг» нерәдлһтә болсмн (наадк әңгсин тууҗла таньлдтн: Ойраты, Джунгарское ханство и Хошутское ханство).  

Орсин орн-нутгт бәәлһн

 

XVI—XVII җҗ. Зүнһарас ирлһн

Хальмг улс XVI зун җилд Г. Лучинскин картд

XVI-гч зун җилин чилгчәр — XVII-гч зун җилин эклцд хальмг улс Зүнһарас болн Хасг нутгин Дорд захас Әрәсән Сиврин ар-дорд зах тал — Иҗл һолын дора захд болн Каспийин Ар захд ирҗ буусмн. Тенд хальмгудын нүүдлин аһу иим меҗәд орна: Өмн үзгт — Терг һол күртл, Ар үзгт — Самара һол күртл, Деед үзгт — Тең һол күртл, Дорд үзгт — Яик һол күртл (хөөннь хальмгудын нүүдлин аһу хасгдад бәәҗ, ода цагин Хальмг Таңһчин меҗәд ирсмн[50][16].

Тартарийин бәәрн улс. Николас Витсен. Чашкурта хальмг

Хальмг хаадын Зүнһарас нүүсн учрнь — нүүдлин аһу хасгдад, мал өскдг арһ тасрад, хаадуд хоорндан цүүглдәд бәәсн йовдл болн орн-нутгин төршлин му бәәдл болсмн. Тиим бәәдл эс таасгдсн хаадуд хамг улсан дахулад һарх шиидвр авсмн, тиигәд өөрднрин зәрм багмуд салсмн (хальмгуд, ик зуудан торһуд, дөрвд, хошуд болн нань чигн улс).  

Орсин хаата улсин нутгт орлһн (XVII в.)

Әрәсән тууҗд нүүҗ ирсн өөрднрин тускар XVI зун җил өрәлдсн цагт зәңг һарна. Хальмг улс, гиҗ нерәдәд, түрүн зәңг 1574-гч җилин май сарин 30-д IV-гч Иван хаана һарһсн зәрлгт Строгановихнәд хам-хоша бәәх келн-улста хулд-гүүлгәнә кергүд давултха, гиҗ, тер дунд хальмг улста. Хальмг улс болхла ар-барун үзг тал нүүһәд йовҗ орс улста харһад, хәрлцәд йовсмн. Түрүләд Сиврин орс улсин һардачнрла хәрлцә батлад, дарунь Хальмгин элчтнр Орсин хаана улста харһдг болсмн.   Тер цагт Хальмгин тәәш улс Орсин хаанд орх седвәрән өгсн бийнь, тер ухаһан кесг дәкҗ хәрү цокад йовсмн[50]. Нүүдлин улсин тиим долвклһна тускар XIX-гч зун җилин шинҗләч Ф. А. Бюлер иигҗ бичсмн:  

«… нүүдлин улс иткмҗин андһарт дала чинр тусхахш. Терүг мел бийсиннь күслдән күрхин төлә өгәд, кергтә цагт батлсн үгән дарунь эвднә…»[50][51].

  1608-гч җилин февраль сарин 14-д хальмгудыг Москвад Орсин хан Василий Шуйский  (рус.) (хал. тосад харһлт давулсмн[52]. Хальмгудын (дөрвдин болн торһудын) тәәшнрин нерн деерәс — дөрвд улсин Далай-Баатр хан болн торһуд улсин Хо-Урлюк хан ирлдәд, көвүдтәһән болн ачнртаһан Орсин хаана ханьд орад, урднь орс улста ноолдад бәрәнд орсн хальмгудыг сулдхтха, гисн седвәрән илгәнә. Сиврин аһуд Орсин хаана улст сән церг уга бәәҗ, тер учрар тенд бәәршлҗ бәәсн келн-улста таарлдад бәәсмн. Тиигәд 1609-гч җилин август сарин 20-д тарскин воеводад Хальмг хаадын улсиг бийиннь ханьд орулад, андһарт орулх даалһвр өгнә. Хальмгудт Сиврин һазрар сул бәәҗ, хулд-гүлгәнә керг даулх зөв өгнә, тәәшнринь болн теднә элчнринь Москваһур орҗ ирх зөв өгнә, хаалһднь мөрмүднь соляд, теҗәл өгх заквр өгнә. Хальмг улс Орс хаана ханьд орсн дигтә цагнь күцц тодлгдад уга. Зәрм тууҗчнр 1657-гч җил заана[16]. Наадкснь 1722-гч җилиг тодлна, юнгад гихлә тер җилд Аюка хан эврәннь ормдан отхн Церн-Дондк орулхар Орсин I Пётр хаанас зөв сурсмн. Зуг тер орм эзлх бәәсн ууһн Чакдрҗав көвүнь өңгрснәс иштә, ачнран зааглад, ууһн көвүһән ормдан орулхар седсмн[53]  

Хальмгин хаата улс (XVII зун җилин өрәләс авн — XVIII зун җил өрәлдтл)

Һол ниитлл: Хальмг хаана нутг

Иҗлин көвәд бәәршлҗ йовсн хальмгудын эзлҗ бәәсн һазриг Хо-Урлюк хаана тууҗла залһҗ, тууҗчнр Хальмгин хаана улс гиҗ тодлсмн. Хальмг хаадуд болн хөөннь тәәшнр Иҗлин көвәд болн Каспийин эргндк һазрар нүүһәд йовсн Ик ногай улсиг бийдән орулҗ авсмн, наадкснь, баһ ногай улсиг болхла Крым болн Кавказур тууҗ. Ногай болн орс улста түлклдәд бәәҗ хальмг улс хасгудта, киргиз болн кабардин улста цүүглдәд йовсмн[16].   Хальмгин мөрчнрин дәәчнр Орсин хаана цергтә негдәд, Орсин хаана империн ханьд кесг дәәнд орцсмн — Ар үзгин Алдр дәәнд Ар үзгин Алдр дәәнд  (рус.) (хал., 3-миңһн хальмг дәәчнрин баг Полтавин бәрлдәнд орлцсмн, Орсин-Турцин хоорнд цуг дәәнд орлцсмн (1672 җилд — Азов балһснур орсин болн хальмгудын дәарлһн, 1711 җилд — Аюка-хана 20 000 хальмг дәәчнр П. М. Апраксина Кубанск походт (1711) орлцсмн, 1735—1739 җилмүдт — хальмгин Дондук-Омбо хан эврә дәәчнртәһән болн фельдмаршал П. П. Лассин дәәчнртә хамдан Кубань тал дәврәд, Азов болн Темрюк балһсд авсн цагт, дәкәд болхла Крымин хаата цүүглдсн цагт. Орсин-Польшан дәәнд (1654—1667), Орсин-шведин дәәнд (1741—1743), Долан җилин дәәнд (1756—1763), Персин дәврлһнд (1722—1723). Орсин хаана ханьд орсн бийнь, зәрмдән орс-хальмг улс хоорнд цүүглдән учрдг бәәсмн. Тер мет, 1734-гч җилд Дондук-Омбо дәәчнртәһән Баһ Орсин һазрур дәврсмн, дәкәд болхла Теңгин болн Кубанин көвәһәр Орсин хаана цергчнртә учрсн бәродәсд орад йовсмн.   Хальмгин йозуртнрин тохмас Орсин болн кабардан адыг улсин уңг-тохм авсн зәрм өрк-бүлмүд бәәнә — Калмыковихн, Дондуковихн. Хальмгин хаата улс 1633-с авн 1771-гч җил күртл бәәһәд, хөөннь Екатерина II хатн хальмгудын ик зунь Зүнһар тал зулсна дару терүг хааҗ[16].  

Зүнһар тал нуллһн (1771 җ.)

1771 җилд Иҗлин көвәһәр бәәршлҗ йовсн хальмгудас ик зунь торһуд улс Орсин хаата һазрас Цин хаана һазрур нүүсмн[54][55][56][57][58]. Һол учрнь — китдин маньчжурин улс Иҗлин хальмгудыг төршлин халхар олзлх шиидртә бәәҗ[59].   Торһудын нүүлһнд хальмгуд дундас торһуд болн хошуд улсин нойдуд эртәснь белдвр кесмн(1767—1770). Эдниг хальмг улсин шар шаҗна ламнр дөңгнәд, ормасн көндрҗ һархт дигтә сән җил, сар, өдриг номар хәләҗ өгнә. Дондук-Даши (1741—1761) болн Увш (1761—1771) залҗасн кемд Орсин хаана толһачнр хальмгудар эврән залх арһ хәәнә. 1760 җилмүдт орсин улс хальмгудын һазр эзләд, хальмгудыг даҗрад, бәәсмн. 1767—1768 хоорндк үвләр олар цасн орад, догшн киитн болснас, малын ик һару болад, хальмг әмтн түрү үзнә. 1768 җилд Орсин хаана зааврар хальмгудт сулар өдмг хулддган уурснас көлтә, хальмгуд харһнна. Дәкәд Орс-Түрг хоорндк дәәнд (1768—1774) хальмгудыг олар орулхин төлә Иҗлин зүн көвәд йовдгнь таслна. Орсин хаана һарһсн закасин хөөн һазрин то цөөкрдәд, малын идшл чиләд хальмгудын әмдрл зөвәр муурад ирсмн. Хальмгудын зуульчллһна һазриг хасад, төгәлң меҗәһнь (орс. Царицынская сторожевая линия) темдглчкснә хөөн Теңгин хальмг хазгуд өрк-бүлмүдәрн нүүҗ ирлдәд, әмтнд бәәршлх һазр күртлго, цүүглдән татгдад бәәв. Тер цагт хальмгуд хәрү Китдин Цинь империн Зүңһар талан хәрх сана зүүнә[60], тер саамд Цин империн ханьд бәәсмн[61].

Дөрвд улсин нойд болхла дәәчнртәһән бәәршлҗ йовсн һазртан, Тең болн Иҗл һолмудын хоорнд, Ар Кавказин хаҗуд үлднә. Юңгад гихлә теднд Тең болн Иҗл һолмудын хоорнд, Ар Кавказин хаҗуд нүүҗәх һазр таасгдад, Маньчжурин болн Цин имперь тал нүүх седкл таасгдсн уга бәәҗ. Эднлә хамдан Иҗлин көвәд болн Яик (Уралын) көвәд торһуд болн хошуд улс үлдҗ.   Наадкс хальмг улсин ик зунь (нурһлҗ торһуд болн хошуд улс) торһудын болн хошудын нойдуд — Бурхн шаҗна зурхачнрта баһ наста Увш хаана уха соляд — җил-өдр үзүләд, ик хаалһд мордх шиидвр авна. состав Маньчжурской империи Цин. Зүңһар тал нүүсн цагт, 140—170 миңһн хальмгудас әрә 70 миңһнь ормдан күрсмн, гисн герчлт бәәнә[62][54][55][63]. Наадкснь хаалһдан харһнад, еэкөлдәд үксмн, дәкәд болхла нүүҗ йовх хальмгудур киргиз-кайсацкин (хасгудын) улс эс гиҗ Төв Азийн улс дәврәд, кесгнь бәрәнд авад, кесгнь алсмн[54][61].   Увш-хаана улс нүүҗ одсна хөөн үлдсн хальмгудин то зөвәр баһрад одсна учрар 1771 җилин октябрь сарла Екатерина II хатн закврарн Хальмгин хаана нутгиг хаасмн. Дарунь 1800-гч җилд император Павел I, дөрвд улсин тәәш Чучей Тундутовин үрврәр, Әрәсән һазрт бәәх дөрвд болн торһуд улсин төлә Хальмг хаана нутгиг хәрү сергәнә. Зуг, Павл I императориг алсна хөөн төршлин төр сольгдад, 1803-гч җилд Александр I император Хальмг хаана нутгиг хәрү тоньлһҗ.  

Кирстә хальмгуд (XVIII—XIX вв.)

Хальмг. Иоганн Готлибин чимлгллһн, 1781 җ.

Әрәсән правительствин төршләр хальмгудыг кирст орулх керг 1724-гч җилин ноябрь сарин 15-т эклҗ кегдсмн. Хальмг тәәҗ Баксадай-Дорҗ кирст орсмн. Баксадай-Дорҗиг (шин нернь — Пётр Тайшин) хан Пётр I кирст орулад, нойна цол зүүһәд, цуг кирстә хальмгуд деер залсмн.   Пётр Тайшин сәәһән хәәснә хөөн, 1737-гч җилин июнь сарин 20-д Анна Иоанновна хатн терүнә авальднь цол зүүнә — кирст орсн тәәҗ хатн Анна Тайшинад. Орсин хан-хатн Анна Иоанновна бәрүлсн цаасар, тәәҗ Тайшинан ханьд кирстә хальмгудын төлә шин Иҗлин Ставрополь (ода Толлятти) кермтә балһс бүрдәһәд, Орсин хаата улсин һазриг нүүдлин улсас харстха, гиҗ батлсмн. Кермтә балһсиг 1738-гч җилин хаврар экләд тосхад, намрин эклцәр, сентябрь сарла эргндк селәдәр 2200 хальмгудыг нүүлһҗ орулсмн. 1739-гч җилд Ставрополин хальмгудын эврә диг-дарата церг тогтагдна. Цаг ирвәс, энд орс әмтн олар ирәд бууһад бәәҗ, хальмг әмтн болхла нүүһәд дасчксн учрар нег ормдан бәәдго, Ставрополин эргндк һазрар нүүһәд йовҗ.   1842-гч җилд Николай I зәрлгәр хальмгудыг Оренбургин теегүр һарһҗ. Ода Тольятти балһснд нег һудмҗнь Калмыцкая нерәдлһтә.

Әрәсән империн ханьд (XVIII зун җилин чилгчәр — XX зун җилин эклцәр)

Һазаһас ирсн зургуд
XIX—XX зун җилмүдт Әәдрхнә болн Ставрополин губерняр бәәршлҗ йовсн хальмгудын улусмуд темдглсн карт.

1771-гч җилд Хальмг хаана Нутг тоньлгдсна дару аһу һазрнь Әәдрхнә губернийд орад, хальмг улсиг 8, дарунь 9 улусар йилһҗ. Улус болһн эврә тәәҗтә, терүн деер Орсин хаана күн — пристав бәәсмн[16]. 1800-гч җилд Орсин Павел I импнратор Хальмг хаана нутгиг хәрү сергәнә, зуг һурвн җил давад — 1803-гч җилд Орсин император Александр I саак тоньлһҗ.

Хальмг мөртә церг Орсин хаана цергтә хамдан Орсин-шведын дәәнд (1788—1790), Парнцс улста 1807-гч җилд болн Төрскән харсгч 1812-гч җилин дәәнд орлцсмн. Хальмгудын дәәчнрин тогтацс — Әәдрхнә губернин Баһ Дөрвдин улусин хальмгудас тогтасн Тундута Җамб тәәҗин Әәдрхнә Түрүн хальмг полк; Түмнә Сербд-Җавин Әәдрхнә хошуд болн торһуд улсас тогтасн Әәдрхнә Хойрдгч хальмг полк болн генерал Матвей Иванович Платовин корпусин ханьд орсн Ставрополин хальмг полк Бородинон бәрлдәнд орлцсмн, Орсин цергин олн-зүсн дәврлһнд болн Парижд болсн дииләчнрин парадт орлцсмн.

Хальмгуд США-һур болн Европин нутгсар нүүлһн

XX зун җилд зәрм хальмгуд Әрәсәһәс болн СССР-ас һазадын ордудар нүүһәд, «Барун үзгин нутгуд» тал йовсмн. США-д болн Европин нутгудт бәәх хальмгудын диаспормуд «һурвн дольгана» учрар тогтагдсмн: 1) Октябрьскин революцин цагт хорһгдсн улсин үйнр болн Әрәсән Гражданск дәәнә (1917—1922/1923) цагт зулсн улсин үйнр, ик зууһар Теңгин хазгудын үйнр. Эн хальмгуд (теднә үрдүднь) советин йосна цагт Әрәсәд бәәршлсн уга болснд, зәрмнь ик омг авна, тер мет теднә ухан-сананд СССР-ин йосн эврә чинр күргсн уга болҗана[64]; 2) СССР-ин цагт Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт (1941—1945); 3) 1990-гч җилмүдин эмигрантмуд[17].

«Түрүн дольгана» хальмгуд Әрәсән имперяс Сербиюр, Болгарюр йовсн цагт, зәрмнь Франц орн-нутгт, Румыньд болн Чехийд буусмн. Цаһан эмиграцин цагт эдн һанцхн паспортта бәәсмн[17]Зәрм эмигрантмуд (түрүн орһсн улсас) кесг кел меднә: хальмг, орс, англь, болгар, сербин, болн немш. Тедн дунд зурһан келтә улс харһна[65].

1945-гч җилд Советскин Әәрм Балкан тал дәврсн цагт хальмг «түрүн дольгана» болн тедн деер ирсн «хойрдгч дольгана» эмигрантмуд олар Германюр орһсмн. Мюнхена хаҗуд бәәсн антигитлеровск коалицин нәәҗнрин ханьд бәәсн хальмг улс, 17 орн-нутгур орхар седәд, теднәс зөв авлго, 1951-гч җилд США тал орс эмигрантмудын дөңгәр һарна[17].

США-һур һарсн учрнь — Кореяд болсн дән (1950—1953), терүг США бүрдәһәд, моңһл яста улсиг эврәннь аһуд орулдган уурсн бәәҗ. Зуг орсин При помощи представительницы граф рода А. Л. Толстойин тохмта күүкн барин халхсд хальмгудыг харсад, дөңнх кергтә гисн чинртә ниитллмүд бичәд, США-н Деед Зарһас зөв авсмн. Толстовин көрң хальмгудыг Америкур орулхар зүткәд, Ремелевин өрк-бүл США-н иргнлчиг авх зөвиг Америкин Деед Зарһд авсмн[17]. США-н Деед Зарһ хальмг улсиг Азийн уңгта болв чигн, 350 җилдән Европин аһуд бәәҗ йовсмн, гисн товчлһ кеҗ. Тер учрар, теднә хальмгудын этногенез венгрин болн финн улста ирлцәтә, гиҗ товчлад, өдгә европейцнрин тоод орулад, Америкин иргнчлһ авх зөв өгв[17].

Хамгин олн улста хальмгудын диаспор США-д (2000 шаху күн) болн Францд (1000 шаху күн) бәәсмн[17].

СССР (1917—1992 җҗ.), Әрәсән Федерац (1992 җиләс авн)

Февральскин, Октябрьскин революц болн гражданск дән Әрәсәд (1917—1922/1923 җҗ.)

Февральскин революцин хөөн Әрәсән йосиг Цаг зуур правительств эзлнә, тер 1917-гч җилин июль сарин 1 шинд Әәдрхнә хальмгуд бәәршлҗ йовсн һазриг (Әәдрхнә губернин «Хальмг тег») Элст хотл балһснта «Хальмг олн әмтнә Теегин муҗд» зүврәх шиидвр батлсмн.

Большевикудын 1918-гч җилин февраль сарла давулсн хүврлһнә цагт хальмгуд хойр әңгләд тарна: нег захнь большевикудын тал һарна, наадкснь (нурһлҗ Теңгин хазгудын цкргин бузавнр) Цаһан цергиг дахна. Хазгудын офицер И. Д. Попов хальмгудас баг тогтаһад, һардна («П. Х. Поповин Теегин дәврлһнд» орлцна). Терүнә баг Теңгин дәәчнрин цергт орад, Гражданск дән төгсәд, тернь диилгдснә дару П. Н. Врангелин цергин үлдсн дәәчнртә эмиграцд мордсмн (Прагад хальмг эмигрантмуд буйнч седклин «Хальмг таңһчин түүк» — Знамя калмыцкого народа Ниицәнд орсн герчлвр бәәнә)[16].

Бас тер саамд Семён Михайлович Будённын мөрчнрин полкин эскадрона командир хальмг Городовиковин Ока 1920-гч җилин зунар 2-гч Мөрчнрин Әәрмиг һардҗ йовсмн.

Дәәнә урдк цаг (1920—1941 җҗ.)

Һол ниитлл: Хальмг АО  (рус.) (хал. и Хальмг АССР
1937—1943 җилмүдт Хальмгин туг болх билтә бәәдл
Хальмг АССР (1935—1943)

1920-гч җилмүдин эклцәр большевикуд «Хальмг улсин Теегин муҗиг» эзләд, ноябрь сарин 4-д ВЦИК-ин болн РСФСР-ин олна комиссармудын Хүүвин Шиидврәр Хальмг Автономн муҗ тогтагдсмн (бас нерлһнь — Хальмг күч-көлсчнрин Автономн муҗ) (1928 җил күртл хотл балһснь Әәдрхн бәәсмн, дарунь — Элст балһсн). 1928-гч җиләс авн автономн муҗ Нижневолжскин зах улсин ханьд орҗ бәәсмн, 1934-гч җиләс авн — Сталинградын зах һазрин ханьд. 1922—1925 җҗ. Теңгин хальмгудыг нүүлһсмн.

1935-гч җилин октябрь сарин 20-д Хальмг Автономн муҗ Сталинградын зах улсас һарад, Хальмг АССР-т хүврсмн[16].

Дәәнә урдк цагт Советин йосна күслнь хальмг улсиг сергәҗ босхад, нүүдлин бәәдләс зааград, һазр деер тогтнҗ бәәршләд, эдшлин туст — СССР-ин коллективизацд орулх шиидвр бәәсмн, сойлын халхар — сурһуль дасхлһн болн шаҗнас һарһлһн[66].
Нүүдлин бәәдләс зааград, һазр деер тогтнҗ бәәршлһн — урднь нүүдлин эдл-ахусин 56 % 1932-гч җилин алднд нег ормд бәәдг болад, 1936-гч җилд цуг хальмгуд нүүдгән уурад, теегтән буусмн. Тер саамд шаңһ эдниг коллективизацд орулад, баячудын зөөриг булаҗ авад, колхозмудт өгсмн[66].
Шаҗнас һарһлһн — түрүләд Бурхна номиг муудхад, ламнрт алвна мөңг немәд, хальмгудын Шаҗн лам багш Балдна Чимидыг цоласнь һарһад, 1937-гч җилд гүргүдән орсмн — хурлмуд нураһад, шаҗна шүтәнә тоотсиг тоньллһсмн.

Төрскән харсгч Алдр дән болн дәәнә хөөтк цаг

Төрскән харсгч Алдр дәәнд
Советск Союзин Баатрин нер зүүсн
хальмгуд[67]
Hero of the USSR Gold Star.png
Пехота Бадмаев Эренцен Лиджиевич
Пехота Басанов Батор Манджиевич
Пехота Городовиков Басан Бадьминович
Инженеры Санджиров Николай Мартынович
Кавалерия Городовиков Ока Иванович
Кавалерия Деликов Эрдни Теледжиевич
Артиллерия Манджиев Лиджи Исмаилович
Партизаны и подпольщики Сельгиков Михаил Арыкович
Кавалерия Хечиев Бембя Манджиевич

Төрскән харсгч Алдр дәәнд хальмг улс орлцсна тууҗиг СССР-т болн Әрәсән Федерацт нег саамд нуудг бәәсмн. Учрнь «хальмгудын төр» бәәсмн — зәрм хальмгуд фашистнрин немшнр тал һарсн йовдл. Болв, Төрскән харсгч Алдр дәәнә тууҗд хальмгудын тер му йовдлас нань аһу ик залу зөрмг үзүлсн йовдлмуд олн. Хальмг улсин ик зунь Улан цергт мордад, Төрскән харсад ик ачлвр авсмн (Хальмг олн дәәчнр Төрскән харсгч Алдр дәәнә дала өөдән ачлврмуд авсмн, теднә дунд 9 күн Советин Союзин Баатрин нер зүүсмн[68]).

1942-гч җилд немшнр Хальмг АССР-ин теегт орҗ ирәд, зәрм ормиг оккупацд авсмн.

Хальмгудыг цүллһн

Һол ниитлл: Хальмгудыг цүллһн

1943-гч җилд Хальмг АССР-иг немшнрәс сулдхсна хөөн Хальмг АССР-ин шаңһа нернь сергәсн уга. 1943-гч җилин декабрь сарла СССР-ин Деед Хүүвин Президиумин шиидврәр Хальмг АССР-иг тоньллһад, һазрнь Әәдрхнә муҗд залһҗ орулад, Элст балһсиг Степной гиҗ нерәдәд, хальмг улсиг Сиврин, Дунд Азийн, Хасгин, Узбекистана[69], Алтйин һазрур туусмн[70].

1956-гч җилин март сарин 17-д хальмгудыг цеврлсмн.

XX-гч зун җилин чилгчәр — XXI-гч зун җилин эклцәр

Һол ниитлл: Хальмг Таңһч
Хальмг Таңһчин туг 1958—1992 җҗ.
Калмыцкая АССР (1958—1990 гг.)
Хальмг ССР (1990—1992 җҗ.)
Хальмг Таңһчин туг в 1992—1993 гг.
Республика Калмыкия — Хальмг Таңһч (1992—1994 җҗ.)
Хальмг Таңһчин туг 1993 җиләс авн
Хальмг Таңһч (1994 җиләс авн)

1957-гч җилд Хальмг Автономин муҗ Ставрополин крайин ханьд хәрү тогтагдсмн, зуг урдк цагин һазрнь күцц хәрү ирсн уга. Цүллһнд әмд үлдсн хальмг улс тенд һарсн үрмүдән дахулад хәрҗ ирәд, урднь бәәсн ормдан буусмн. 1958-гч җилд Хальмг АССР тогтагдсмн[16].

1990-гч җилд Хальмг АССР-ин Деед Хүүв СССР-ин шин тогтацд бүрдәгдсн РСФСР-ин ханьд Хальмг АССР-ин эврә эркин туск Декларациг батлсмн. Хальмг АССР 1992-гч җиләс авн Республика Калмыкия — Хальмг Таңһч болад[16], Әрәсән Федерацин Конституцин дараһар Әрәсән Федерацин субъект болсмн.

1994-гч җилин апрель сарин тавнд «Ик цааҗин бичг» (Хальмг Таңһчин Конституц) («Степное Уложение» (Конституция Республики Калмыкия)) батлгдв, терүгәр Республика Калмыкия — Хальмг Таңһч Республика Калмыкия нерәдлһтә болсмн[16].

Сойл

См. также: Калмыкия § Культура


Бәәршлһн

Хальмг хотна зура Тавернье Жан-Батист, 1712 җ.

XX-гч зун җилин эклц иртл, хальмгуд элгн-садарн хотн-хотнар баглрад бәәршлдг бәәсмн[71]. Эдн тергн деер ачад, нүүдг ишкә төгрг гермүдт бәәһәд, тал дунднь малан орулад, тендән хургуд давулдг бәәсмн. XIX зун җилд хавтха гермүд тосхдг болсмн. Зуг ик зунь ишкә гермүдт бәәсмн. Терүнә модн эрснь 6-12 эвкгддг саралҗнас тогтна, тедн деернь бәәх төгрг харачд тулата. Үүднь хойр давхр болна. Мөрәс зүн талкнь залу улсин зах болҗ тоолгдна, терүнд мөрнә зи, арсн, орн бәәнә; барун талднь күүкд улсин зах хот чандг тоотста болна. Игкә герин тал дунд һулмт бәәдг, тенд гиичнрән тосдг бәәсмн. Йоралднь ишкә делгдг бәәсмн. Дәкәд нег ишкә гериг тергн деер тәвдг бәәсмн. Һазр деер дөрвлҗн гермүд түрүн авгтан землянкс тосхдг бәәсмн. XIX-гч зун җилд орс улсин бәәдлтә гермүд тосхдг болсмн, моднас болн чолунас.

Хальмг хувцн

Хальмг залу күүнә хувцн — ут ханцта, төгрг цаһан захта киилг болн көк зүстә, эс гиҗ ут эрәтә шалвр[72]. Деернь бүшмд болн цемгн шалвр өмсдг бәәсмн. Бүшмүдиг арснас кесн бүсәр бүслдмн. Бүс эрәһәр кеерүлгдәд, цаһан мөңгн толһата болдг, зүн талнь хүүтә утх дүүҗләтә болдг. Залу күүнә толһа деер арсн махла, ора деерән улан залата болна. Тер темдг хальмг улсиг наадк моңһл яста келн әмтнәс йилһдг болна, тер учрар хам-хоша бәәсн улс хальмгудыг «улан залатнр» гиҗ нерәддг бәәсмн. Көлднь улан, хар шовһр хоңһшарта арсн һосн бәәдг, дотрнь болхла үвләр ишкә оралһта, зунар кенчр цуглата өмсдг бәәсмн. Күүкд улсин хувцн олн зүсн. Дотрнь ут ханцта, төгрг ик захта цаһан киилг, дорань көк зүстә шалвр. 12-13 наста күүкд киилг деерән бүтү, уутьхн камзлг өмсәд, сө чигн тәәлдг арһ уга бәәсмн. Сиитцн, шеемг ут бииз, белкүсндән төмр толһата бүстә. Дәкәд берз — өргн бүшмүд, белкүсәрн бүс уга болна. Күүкдин толһа деер хату иштә берет өмсдг, хәрд мордсн күүкд улс үсән хойр әңгләд гүрәд, шиврлгд бултулад, дорань күнд токуг өлгдг бәәсмн. Күүкд улс көлдән арсн һос өмсдг. Күүкд улс олн-зүсн кеерүлтә болдг — сиик, товчлур, хавчр хамг алтн, цаһан мөңгн, ясн, модн, эрдньд чолунас кегднә. Залу улс кеерүл кеҗ зүн чикндән сиик, һарин хурһндан билцг болн баһлцгтан мирд-буһуг өмсдг бәәсмн

Эврә хувцта хальмгуд. 1862 җ.
Биичнр

Үндсни наадд болн тәмрин янзс

Һол ниитлл: Хальмг ноолдан  (рус.) (хал.

Хальмг улсин дунд ик кезәнәс авн олн улс орлцдг наадд бәәсмн. Терүнд баһчудан орулад, нүүдлин бәәдлд кергтә чидл-чиирг, чадвр-дамшлт дасхдг бәәсмн[60].

Хальмг ноолдан, Орн-нутгин Орсин музей, СПб

Чидл сөрхин төлә хальмгуд хоорндан ноолда давулдг бәәсмн, тер ноолдан бөк бәрлдән гидг нерлһтә. Бөк бәрлдәг олн-зүсн олна болн шаҗна байрин өдрмүдт нерәдсн нааддын йовудт давулдг бәәсмн. Чидләчнр әңг-әңгәрн баглрад, ик нәәрт давулгдсн дөрлдәнд орлцдг бәәсмн[60].

Ик байртаһар хальмгуд мөрнә урлданд орлцдг, урлдаг хәләдг бәәсмн. Ямр болв чигн нәр — олна байрин өдрт, шаҗна байрт, өрк-бүлин байрт, хүрмд мөрнә урлдан давулдг болна. Терүнд 10—20 мөрчнр нег зергләнд ордг бәәсмн. Мөрнә урлдан 10-с авн 25 дууна һазр күртл давулгддг бәәсмн.

Тогтун наадд дундас хальмгуд дөөв болн шатр наадг бәәсмн. В. Бергман 1802—1803 җилмүдт хальмг тег эргәд йовад, хальмг улсин бәәдл-җирһлиг шинҗләд, дөөв болн шатр наадд

«сәәчүд болн хувргудас нань эгл хальмг улс амрхнар наадцхана»[60].

Хальмг улс хоорнд хамгин тааста гисн наадн — шаһа наадн бәәсмн.

Утх-зокъял

Хальмгин утх-зокъял хойр әңгтә: хуучна, эс гиҗ өөрд-хальмгудын (Октябрьск революц күртл) болн шин хальмг цагин. Эрт цагтан худам моңһл бичгтә залһлдата. Хальмг хаата улсин нутг тогтагдад, хальмг улсин эврә Тод бичг бүрдәгдсн цагт хальмгин утх-зокъял моңһл утх-зокъялас салад, эврә хаалһдан орна. Терүнә чинрнь Бурхн шаҗна, төвдин болн хальмг олн әмтнә амн үгин билгин үлмәд орад делгрлт авна.

Хальмг бичг

Хамгин туурсн хальмгин утх-зокъялын үүдәврмүд: «Дөрвн өөрд моңһлыг дарсн тууҗ», «Хальмг хаадудын ахр тууҗ», «Дөрвн өөрднрин тууҗ (Габан Шараб)», «Сарин герл: Зая-Пандитын тууҗ», «Дөрвн өөрднрин тууҗ (Батр-Увг Түмн)», «Хар келн бичг».

Фольклор

См. также: Кемәлһн  (рус.) (хал. и Харал  (рус.) (хал.

Хальмг улсин амн үгин билгин зөөр байн болн олн зүсн. Туульс, домгуд, түүкс, үлгүрмүд, тәәлвртә туульс, йөрәлмүд болн эпическ дуд. Онц орм эзлҗәхнь — хальмг улсин баатрльг дуулвр «Җаңһр»[73].

Хальмг улсин амн үгин зөөрин дәкәд нег эрднь — һурвнтс болна.

Хот-хол

Һол ниитлл: Хальмг улсин хот-хол  (рус.) (хал.

Хальмг улсин хот-хол нүүдлин бәәдлин цагт тогтагдсн учрар ховр болна. Хот үснә болн махна зүүтә болна (хөөнә болн үкрин махн).

Ниигмин бәәдл

Хальмг олн әмтнә йирин бәәдлд нойдуд, зәәсңг улс залдг, Бурхн Багшин номин шаҗнд шүтәд, ламнр, гелңгүдтә болдг бәәсмн. Уңг-тохмарн баглрад хотн-хотнар бәәһәд, ах улсан күүндләд, сәәчүдин хүүв тогтаһад, теднә шиидвртә бәәдг болна. Сәәчүд салу эврә өрк-бүләрн бәәнә.


Өрк-бүл

Баһчуд өрк-бүл өндәлһхин төлә урдаснь эк-эцкнрнь үг авлцдг бәәсмн. Көвүн күүкн хойрас сурдго. Күүкиг хәр хотнд мордулдг йоста. Күргнә элгн-садн олн белг, өмскүлтә күүкнә эк-эцкт зәңг орулдг болна. Түрүн болҗ гелңгд күүкн — көвүн хойрин төрсн цаг-җил үзүләд, Хальмг литәр җилмүднь хоорндан харш уга болҗахнь медәд авна. Үлгүрлхд, күүкн Туула җилд төрсн болхла, күргнь Лу җилтә болхла сән, зуг хәрү болхла: күүн Лу җилтә, күргн Туула җилтә болхла му, «Лу туулаг барх», гиҗ тоолгдна, эс гиҗ залу күн герин эзн болшго, гергнә дор орх, гиҗ йорлдг бәәсмн. Өрк өндәлһҗәх баһчудт салу ишкә гериг күргнә эк-эцк тосхадг йоста. Күүкнә эк-эцк өлг-эд өгдг, ишкә гер дотр кергтә тоот белддг бәәсмн. Зәрмдән нуувчинәр күүкиг хулхалад, хүрмд орх мөңгнә һаруг хасдг бәәҗ. Хадмуд хәәсн улс күүкнә герт һурв дәкҗ ирдг бәәсмн. Тер авъяс «сав» нерәдлһтә: «түрүн сав», «һурвн сав», « тавн сав» гиҗ бәәсмн. Баһчудын өрк-бүл кишгтә болхин төлә зурхачд өдр үзүлдг болна.

Хальмг хүрм. 1880 җ.

Шаҗна авъясмуд

Шаҗна авъясмуд Бурхн Багшин номта болн хар шаҗнта залһлдата. Кезәнә хальмгуд өңгрсн улсан кеер көндә теегт хайчкдг бәәсмн. XIX-гч зун җилин чилгчәр Орсин засгин некврәр һазрт дардг болсмн. Сәәчүдин, нойдудын, ламнрин цогциг һалд өглг бәәсмн, зуг терүнә төлә йир дала йослл давулдг бәәсмн[74].


Нермүд

Һол ниитлл: Хальмг нерд  (рус.) (хал.

Хальмг улс үрдүдтән хальмг нердүдәс нань самһард, төвд нерд өгдг бәәсмн, тер йовдл Төвдин һазрас ирсн шар шаҗна номта ирсмн. Өдгә цагин хальмгуд орс болн Европин талдан келн әмтнә нермүд бас өгнә[75].

Хальмг күүнә нерн семантикин номин (лингвистикин) халхас[75]:

  1. Җаңһр баатрльг дуулврин Баатрмудын нерд — Санл, Мергн, Җаңhр (Джангар), Хоңhр (Хонгор), Миңгиян, Савр;
  2. Һазр-ормин нерәдлһәс (топоним) — Элистина, Иджил, Алцхута, Колор;
  3. Тооһин эс гиҗ зүснә нерәдлһәс — Цаһан («белый»), Ноһан («зелёный»), Улан («красный»), Зурһан («шесть»), Тавн («пять»);
  4. Күүнә сән чинрин темдгүд — Сәәхлә («красивая»), Дуута («звонкий»), Бат («крепкий»);
  5. Җирһлин темдгүд — Байн («богатство»), Җирһл («счастье», «жизнь»), Байр («радость»), Алтн («золото»);

Төвд болн самһард улсин нерд семантикин номин (лингвистикин) халхас[75]:

  1. Сансрин тоотсин нерәдлһс — Аңһрк (Марс), Бембә (Сатурн), Адьян (Солнце);
  2. Бурхн Багшин номин темдгүд — Санҗ («просветлённый»), Буйнта («добродетель»); Очр («Ваджра», алмаз);
  3. Күүнә чик санан-седкл, бәәдл — Җав («защита»), Церн («долгая жизнь»);

Тууҗин нег үйд хальмгуд мирдин нерәдлһәр нер өгдг болсмн[75]:

  1. Аң-аһрусдын нерәдлһтә — Чон («волк»), Элә («коршун»), Ноха («собака»), Аюка («медвежонок»);
  2. Урһмлмудын нерәдлһтә — Цецгә («цветок»);
  3. «Му-хар» чидләс харсхин төлә хәр келтнрин нердиг оңдарулад өгдг болсмн — Вазьки (Василийяс), Микула (Николайяс), Ягур (Егорас). Зәрм өвкин нерд харслһна нердәс тогтсмн: Нохаев, Чонов, Чонаев.

Дәкәд хальмг улс дунд давхр нерд (Яндыко-Мочажн улуст, Хошуда улуст, Эрктнә улуст) — Санҗ-Һәрә (Хошуда улуст Санҗ-Ара), Эрднь-Хал, Церн-Дорҗ. Ода давхр нерд эцкин болн өвк-эцкин нердт үлдҗ. Дәкәд хадмлад келдг нерд бәәсмн, ирсн берәчүд авалиннь элгн-садна нердиг һоодан келдг зөв уга бәәсмн, тиигәд, хадмлад нерәддг йослл бәәсмн (Бадм — Ядм, Дорҗ — Ерҗ), тер мет «шин» нерд тогтагддг бәәсмн[75].

Орсин хаата нутгт орсн цагтан (XVII зун җилд) хальмгуд эцкин нериг эврә нерндән дууддг болсмн (фамилия) — Эрдниев (Эрднь), Бадмаев (Бадм), Кичиков (Кичг). Үлгүрлхд, Нимә нертә күн Дорджиев фамильта болхла, терүнә эцкнь — Дорҗ нертә болҗ, Нимән үрдүднь болхла Нимеевы гидг фамильта болдг бәәсмн. Улс бәәтлән фамиль болсн эцкин нернь тохмдан авад, «өвк эцкин» болад, эцкин нернь «отчество» болад ирсмн[75].

Лит, цаглвр

Хальмг улс Азийн келн-улсин ик зунь мет, цаглвран сарин эргцәр диглдг бәәсмн, ХХ зун җил эклсн цагт тиим литәр бәәдг бәәҗ. Терүг моңһл болн өөрд улс дунд түрүн болҗ XIII-гч зун җилд Хубилай хан батлҗ нутгтан орулсмн.

Җилин цаг хальмг литәр Сарин нерәдлһ болн аң-аһурсна нерәдлһнь Кирцләд григорианскин литәр]]
Хавр
«лу» (лу)
Февраль
Үвл — Хавр
«моhа» (змея)
Март
«мөрн» (лошадь)
Апрель
Зун
«хөн» (овца)
Май
Хавр — Зун
«мөчн» (обезьяна)
Июнь
«така» (курица)
Июль
Осень
«ноха» (собака)
Август
Зун — Намр
«hаха» (свинья)
Сентябрь
«хулhн» (мышь)
Октябрь
Зима
«үкр» (корова)
Ноябрь
Намр — Үвл
«бар» (тигр)
Декабрь
«туула» (заяц)
Январь


Келн болн бичг

Һол ниитлл: Хальмг келн и Хальмг бичг  (рус.) (хал.

Бичг

Һол ниитлл: Тод бичг

Өөрднрин болн хальмгудын Тод бичг («ясное письмо») 1640-гч җилмүдт моңһл худам бичгин уул деер Зая Пандит Оһторһун Дала үүдәсмн. Уйһурҗн-моңһл бичгт олн әвәсиг әдлхн үзгәр темдглсәр, XVII зун җилин дунд үйд моңһлчудт умшх, медхд амр биш болв. Зүнһарин, Хальмгин болн Хошуда хаата улс хоорнд хәрлцән Тод бичгәр күцәдг бәәсмн. Орсин болн Китдин архивмудт Хальмгин болн Зүнһарин хаадуд Орсин хаадудта болн Әрәсән, Китдин императормудта хәрлцлҗ бичсн бичгуд Тод бичгәр бичснь хадһлгдҗ бәәнә. Зая-пандитын зокасн «Тодрха үзг» болхла, әвә болһниг онц үзгәр темдглсн учрар «тордха» гидг нертә болв. «Тодрха үзг» зокасн хөөн төвд келнәс XVII—XIX зун җилмүдт өөрд-моңһл келнд 200 һар ном, судр, тәрнь, бүтәл, тууҗ, эмнлһнә ном, зурха, үүлдвр болн нань чигн өөрд-моңһлчудт тус иктә дегтрмүдиг орчулв. Теднә дунд түрүн болҗ «Ик Цааҗин Бичг» — Чиңгс-хаана «Яса» (хальмгар «Йосн») 1640-гч җилд өөрд-моңһлын тәәҗнрин чуллһнд батлҗ авсн йосна бичг бәрмлтин уул деер немртә болн шинрүлтә тогтасн бәәҗ. Хальмгин хуучн бичгәр хасгудын сәәчүд (хаадуд болн султанмуд) болн нань чигн Зүнһарин, Хальмгин болн Көк Нуурин үлмәд бәәсн келн әмтн бас хоорндан бичг бичдг бәәҗ.

Хасгин Абылай-хан Китдин Цяньлун императорд өөрд-хальмг бичгәр илгәсн бичг

1920—1940-гч җилмүдт СССР-т орс келн уга келн-улсин туст шинрлтс батлгдсмн, тедн дунд хальмгуд чигн тусна. 1924—1925-гч җилмүдт Тод бичгин цаһан толһан ормд кириллицын цаһан толһан диг-даранд хальмг келиг буулһсмн. 1930-гч җилд болхла латиницд буулһсмн. 1938-гч җиләс авн ода күртл хальмг келнд кириллицын бичгин диг-даран олзлгдна (орс келнә цаһан толһан дотр цөөкн хальмг үзгүд немгдгдлә). Китдин өөрднр болхла Тод бичгин хадһлад ода чигн олзлад йовна, дәкәд эдн моңһлын худам бичг бас олзлна.

Шаҗн

Хальмг улс нурһлҗ Бурхна шаҗна номд шүтнә. XVI—XVIII-гч зун җилмүдт хальмгуд дунд энткг-төвдин номас нань Мөңк Көк Теңгрт («Вечное Синее Небо») шүтәд йовсмн, дәкәд һазр-усна, дөрвн үзгин, урһмлын, уулын заян-сәкүснд мөргдг йоста бәәсмн. Һалдан, усндан дееҗ бәәрдг йослл бәәсмн. Әрүн кевәр Аав-Ээҗин сәкүснд шүтәд, хөөннь Бурхн шаҗна орсн болдг. Кезәнә болхла бө улсд иткәд йовдг бәәҗ. Орс-немш зуульч П. С. Паллас 1760-гч җилмүдин чилгчәр Хальмг тег төгәләд йовсн цагтан, хальмгудын дунд «бө улс залу чигн, гергчүд чигн („бө“ болн „удһн“) бәәнә», гиҗ бичҗ[76].

Кезәңк тогтлцана диг-дарана тускар Хальмгин утх-зокъялд тодрхаһар бичәтә. Ода цагт болхла тер тогтлцаг хальмг улсин байрин йовудт үзҗ болна, тер дунд — Цаһан сарла, үвләс менд һарад хаврин дулан цаг тосхлһнд (февраль сарла темдглнә).

США-д бәәх хальмгудын диаспор ода Бурхн Багшин номин дөрвн киидтә, теднә негнь Филадельфийд бәәнә (1973-гч җилд тосхгдсмн), һурвнь — Хауэллд, Нью-Джерси штатд (китд болһниг йилһән багмуд босхсмн — бузавнр, торһуд болн дөрвд улс). Филадельфийин киидд бурхна шаҗна ниицән үүлднә (англ. Kalmyk Buddhist Society)(анг. Kalmyk Buddhist Society)[17].

Йирин йосн

Һол ниитлл: Ик Цааҗин Бичг  (рус.) (хал.

1640-гч җилд өөрнрин залачнр цуг моңһл улсин чуулһн давулад, терүнд Тод бичгәр «Ик цааҗин бичг» (Степное уложение) батлҗ авсмн. Терүнд йосна, ниигмин, өрк-бүлин йосна һол кев-җурм тогтагдсмн, цуг өөрднрин бәәх һазрмудар тархагдад, Бурхн шаҗна Гелуг номиг һол шаҗна төрт орулҗ авсмн. Тер чуллһнд Яикин болн Иҗлин көвәһәс авн Дор, Деед Моңһлын болн Зүнһарин цуг өөрднрин болн халха-моңһлчудын хаадын болн тәәҗнрин элчтнр ирҗ орлцсмн. Бурхн шаҗна төриг өөрд-хальмгин Шар шаҗна зүтклтн, номт, гегәрүлгч Оһтрһун Дала Зая-Пандит цәәлһҗ орлцсмн. Өөрд-моңһлчудын ханьд өргн ик һазрмуд орсмн: Зүнһарас нань Или һолын эргндк һазр, зам-хоша һазрмуднь бас. Тиигәд Батур-хунтәәҗиг Хакасин улс, Хасг улсин һурвн жуз (Өмн болн Деед үзгин Хасг Нутг), Дорд үзгин Туркестан, Дундын болн Цутхлң Азий, Моңһл болн Хальмг хаана Нутг (Өмн үзгин Сивр, Ар Хасгин нутг, Өдгә Әрәсән өмн үзг, Ар Кавказ) болн Көкнуурин (Хошудин) хаана Нутг (Төвд, Ар Китд болн Ар Энткг). Хальмг келн әмтнә тер цагт тогтагдсн йосна туск диг-дарана шинҗллтиг түрүн болҗ адвокат Н. В. Баснин күцәҗ тодлсмн[77].

Эдл-аху

Хальмг улс кезәнәс авн мал асрад йовсмн. Тер учрар нүүдлин бәәдлд орсмн. Асрдг дөрвн зүсн малнь — хөд, хальмг тохмта мөрд, улан зүстә үкрмүд болн темән мал орна. Хальмгуд җилин эргцд малан дахад теегәр нүүһәд йовдг бәәсмн. XIX-гч зун җиләс авн малын үвлин теҗәл белддг болсмн. Нүүдлин бәәдләсн зааград һазр деер бәәдг болснас (Әрәсән хальмгуд болн Деед үзгин хальмгуд тогтнад һазр деер буусмн, наадк хальмгуд нүүдгән уурлго йовсмн) һахас асрдг болҗ. Иҗлин болн Каспийин эргнд бәәсн хальмгуд заһс бәрдг болсмн. Хальмгуд ик зуудан гөрәс, дәкәд чон, арат, туула болн нань чигн аң-аһрусдиг аңһучлад йовсмн. Урһмлд дала чинр зүүдго бәәсмн, зуг һазр деер бәәдг болхларн тәрә тәрдг болсмн. Буудя тәрдг бәәҗ — хар буудя, цаһан буудя, зарм болн нань чигн; дәкәд болхла — олсн, тәмк, һарудын, малын, бахчан тоот суулҗ урһадг болҗ. XX-гч зун җилд хальмгуд тутрһ урһадг болсмн. Түргнәр дархлңһн делгрсмн — арсн, ишкә, модн, төмр кегдлмүд, бәрмлтс, уйлһн, хатхмр зег. XX—XXI-гч зун җилмүдт Хальмг Таңһчд гертән мал асрдг улс цөөкрҗ: 2010-гч җилд болсн күн-әмнә зү тооллһнд 20 бөдүн (15-с авн 72 наснд күрсн) хальмгуд, 13 орс улс, 6 чечен улс, 4 даргин улс дунд неҗәд күн мал бәрдг болҗ һарч[78].

Галерей

Хальмгудин бәәршлиг тодлсн Европин һазрин түрүн картсин негн:

  • «Cosmographia» атласин карт. 1544 җил, Себастьян Мюнстер.

    «Cosmographia» атласин карт. 1544 җил, Себастьян Мюнстер.

  • Алдр Маңһд һазрин картын тасрха (Иҗл Урал хойрин хоорнд улан зүсәр Хальмгин хаата улсин нутг йилһәтә бәәнә). Guillaume de L’Isle. 1706 җил

    Алдр Маңһд һазрин картын тасрха (Иҗл Урал хойрин хоорнд улан зүсәр Хальмгин хаата улсин нутг йилһәтә бәәнә). Guillaume de L’Isle. 1706 җил

  • Пётр I хаана цагин Әрәсән империн болн хам-хоша бәәсн нутгудын картын тасрха (ноһан зүсәр Зүнһарин хаата улсин һазр йилһәтә). Бәрәнд орсн Шведын офицермуд тогтасн карт, кирцәлһәд, 1709 җил.

    Пётр I хаана цагин Әрәсән империн болн хам-хоша бәәсн нутгудын картын тасрха (ноһан зүсәр Зүнһарин хаата улсин һазр йилһәтә). Бәрәнд орсн Шведын офицермуд тогтасн карт, кирцәлһәд, 1709 җил.

Темдглл

  1. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года.
  2. ↑ 1 2 3 Итоги ВПН 2010. Дата обращения: 29 Бар сарин 2025.
  3. ↑ Приложения к итогам ВПН 2010 года в городе Москве. Приложение 5. Национальный состав населения по административным округам города Москвы. Дата обращения: 11 Бар сарин 2025. (недоступная ссылка)
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 перепись 2010. gks.ru. Дата обращения: 11 Бар сарин 2025.
  5. ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009. Дата обращения: 29 Бар сарин 2025. Архивировано 1 Хөн сарин 2012 года. (Национальный состав населения. Дата обращения: 29 Бар сарин 2025. Архивная копия от 11 Хөн сарин 2011 на Wayback Machine)
  6. ↑ По переписи 1989 года в Казахстане было 1 127 калмыков (№ 433—434. Дата обращения: 29 Бар сарин 2025.
  7. ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001. Дата обращения: 29 Бар сарин 2025.
  8. ↑ 1 2 3 Гл. ред. А. М. Прохоров. Калмыки. Большая советская энциклопедия. Советская энциклопедия (1973). Дата обращения: 11 Бар сарин 2025.
  9. ↑ 1 2 Хальмг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  10. ↑ 1 2 Ойраты // [ http://bse.sci-lib.com/article083874.html  Большая советская энциклопедия] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — 629 тыс. экз.
  11. ↑ Нефедьев Н. Подробные сведения о волжских калмыках, собранные на месте Архивная копия от 11 Туула сарин 2012 на Wayback Machine. — СПб.: тип. Карла Крайя, 1834. С. 125—132.
  12. ↑ Balinova, N., Post, H., Kushniarevich, A. et al. Y-chromosomal analysis of clan structure of Kalmyks, the only European Mongol people, and their relationship to Oirat-Mongols of Inner Asia. Eur J Hum Genet 27, 1466—1474 (2019). https://doi.org/10.1038/s41431-019-0399-0
  13. ↑ Подробнее о калмыцких субэтносах см: Хойт С. К. Последние данные по локализации и численности ойрат // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. С. 136—157.
  14. ↑ Нанзатов Б.З., Содномпилова М.М. Сарт-калмаки в современном Кыргызстане // Культурное наследие народов Центральной Азии. Вып. 3: сб. ст. — 2012. — С. 28—49.
  15. ↑ Эрдниев, 1985.
  16. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Жуковская, 1998.
  17. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Четырова, 2007.
  18. ↑ Историческая география России: новые подходы. — Институт Российской истории, 2004. — С. 110. — 208 с. — ISBN 9785805501341.
  19. ↑ Сухарева О. А. Бухара XIX — начало XX в: позднефеодальный город и его население. — Наука, Главная ред. восточной лит-ры, 1966. — С. 135—137. — 327 с.
  20. ↑ Губаева С. С. Этнический состав населения Ферганы в конце XIX — начале XX в: по данным топонимии. — Ташкент: Фан, 1983. — С. 35, 70. — 103 с.
  21. ↑ Файзрахманов Г. Л. История сибирских татар: с древнейших времен до начала XX века. — ФЭН, 2002. — С. 236. — 486 с.
  22. ↑ Атаныязов С. Словарь туркменских этнонимов / Азымов П., Аннанепесов М. — Ылым, 1988. — С. 39. — 179 с.
  23. ↑ Виноградов А. Г. Население России и СССР с древнейших времен до наших дней: Демография. — WP IPGEB.
  24. ↑ 1 2 Чертыков М. А. Киргизы-буддисты // Центр Льва Гумилёва. — 2011.
  25. ↑ Труды Евразийского общества генетической генеалогии. Генетическая история народов Евразии. — Litres, 2017. — С. 198. — ISBN 9785040141371.
  26. ↑ Кенесарина Н. А. О деятельности Кенесары Хана по царским документам. — "Наш мир", 2001. — С. 181. — 254 с.
  27. ↑ Бекмаханов Е. Б. Присоединение Казахстана к России. — Изд-во Академии наук СССР, 1957. — С. 62. — 339 с.
  28. ↑ Корниенко А. В. Загадки истории. Лжеправители. — Directmedia, 2014. — С. 168. — 379 с. — ISBN 9789660356672.
  29. ↑ Демоскоп Weekly. по источнику: Первая Всеобщая Бичлһн населения Российской Империи 1897 г. Под ред. Н. А. Тройницкого. т. II. Общий свод по Империи результатов разработки данных Первой Всеобщей переписи населения, произведённой 28 января 1897 года. С.-Петербург, 1905. Таблица XIII. Распределение населения по родному языку.
  30. ↑ Очиров У. Б. Калмыцкие национальные части в составе белого движения в период гражданской войны. — 2004.
  31. ↑ Бадмаева Е. Н. Борьба с массовым голодом и его последствиями в Калмыкии 1921—1924 гг. Автореф… дисс. канд. ист. наук. Элиста., 2001
  32. ↑ Новая книга «Калмыки в составе донского казачества». kalmykianews.ru (16 Така сарин 2016). Дата обращения: 22 Бар сарин 2025. ]
  33. ↑ Бадмаева Е. Н. Голод в Нижнем Поволжье 1921 и 1933 гг. // Текст научной статьи по специальности «История и археология».. — 2010.
  34. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей.
  35. ↑ Я. Ф. Бугай. Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»: Документы, факты, комментарии. — М.: Дружба народов, 1992. — 286,[2] с. — ISBN 5-285-00049-1.
  36. ↑ Демоскоп Weekly. по источнику: Население по полу, народности // Всесоюзная Бичлһн населения. — ЦСУ Союза ССР. — М., 1928-29. — С. 34—51 (Т. 9), 9—13 (Т. 10), 8—17 (Т. 11), 6—16 (Т. 14), 8—13 (Т. 15), 8—12 (Т. 16), 8—25 (Т. 17).
  37. ↑ Демоскоп Weekly. по источнику: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед. хр. 966—1001 (Разработочная таблица ф. 15А. Национальный состав населения по СССР, республикам, областям, районам).
  38. ↑ Демоскоп Weekly. по источнику: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед. хр. 1566а −1566д (Таблица 3,4 Распределение населения по национальности и родному языку).
  39. ↑ Демоскоп Weekly. по источнику: РГАЭ РФ, фонд 1562, опись 336, ед. хр.3998-4185 (Таблица 7с. Распределение населения по национальности, родному и второму языку.)
  40. ↑ Демоскоп Weekly. по источнику: РГАЭ РФ (быв. ЦГАНХ СССР), фонд 1562, опись 336, ед. хр. 6174-6238 (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку).
  41. ↑ Демоскоп Weekly. по источнику: Рабочий архив Госкомстата России. (Таблица 9с. Распределение населения по национальности и родному языку).
  42. ↑ Сарт-хальмгуд 1926 җилин күн-әмнә зү бичлһнд салу тоолгдсмн, хөөннь болсн бичлһнд хамднь тоолдг болсмн. 1959 җилд келн-улсмудын тольд темдглсәр, сарт-хальмгуд салу келн-улс гиҗ тоолгддг бәәсмн, зуг күн-әмнә зү бичлһнд сарт- хальмгудыг цуг хальмгудын тоод орулҗ тоолсмн.
  43. ↑ name="autogenerated2"
  44. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  45. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  46. ↑ Сарт-калмаки в современном Кыргызстане
  47. ↑ Кыргыз Таңһчд 2009-гч җилд болсн кү әмнә зү бичлһн. Даңгин бәәдг келн-улсин то
  48. ↑ Географические характеристики распределения населения наиболее многочисленных национальностей по территории.
  49. ↑ Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Иссык-Кульская область. Распределение наиболее многочисленных национальностей по территории.
  50. ↑ 1 2 3 Вишнякова И. В.К вопросу о бегстве волжских калмыков в Джунгарию в 1771 году на Wayback Machine (от 25 Така сарин 2012) // Алтайский государственный университет.
  51. ↑ Бюлер Ф. А. Кочующие и оседложивущие в Астраханской губернии инородцы // Отечественные записки. 1846. Т. 47. № 7. С. 25.
  52. ↑ Как воины грозной орды Чингисхана вошли в состав России
  53. ↑ Колесник В. И. «Русская» политика как фактор возникновения калмыцкой государственности в XVII в. //Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2004. № 1 (15). С. 32-42.
  54. ↑ 1 2 3 Иакинф Бичурин. Историческое обозрение ойратов или калмыков (рус.). «Восточная литература». Дата обращения: 22 Бар сарин 2025.
  55. ↑ 1 2 Е. Л. Беспрозванных. Китайские Документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство // Вестник ВолГУ. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения. — Волгоградский государственный университет, 2003. — Вып. 8. — С. 82–91.
  56. ↑ Участие казахов в «Пыльном походе» (рус.). web.archive.org. Дата обращения: 22 Бар сарин 2025.
  57. ↑ «Пыльный поход» — финал двухсотлетней войны (рус.). «Тарих». Дата обращения: 22 Бар сарин 2025.
  58. ↑ Шаңды жорық (каз.). Қазақстан Энциклопедиясы. Дата обращения: 30 Бар сарин 2025.
  59. ↑ Пальмов Н. Приволжские калмыки (Этнографический очерк). Общие сведения по истории, быту, экономике, материальной культуре и современному состоянию приволжских калмыков (рус.). web.archive.org. Дата обращения: 30 Бар сарин 2025.
  60. ↑ 1 2 3 4 Эрдниев У. Э. История Калмыкии: народные игры и спорт. kalmyki.narod.ru. Элиста: Калм. кн. изд-во. (1985. - 282 с., ил.). Дата обращения: 22 Бар сарин 2025.
  61. ↑ 1 2 Мурат Уали, Марал Томпиев. «Казахская реконкиста». Часть VI. Последнее великое кочевье. web.archive.org. Дата обращения: 22 Бар сарин 2025.
  62. ↑ Торгутский побег: цена возвращения на историческую родину (рус.). Warhead.su (2 Үкр сарин 2019). Дата обращения: 22 Бар сарин 2025.
  63. ↑ Калмыкия — осколок Орды в российской короне (рус.). diletant.media. Дата обращения: 22 Бар сарин 2025.
  64. ↑ (Четырова Л. Б. Калмыцкая одиссея в XX веке.)
  65. ↑ (Четырова Л. Б. Калмыцкая одиссея в XX веке.)
  66. ↑ 1 2 Орехов И. И. 50 лет Советской власти в Калмыкии // Учёные записки КНИИЯЛИ. Вып. 8. Серия истории. — Элиста, 1969.
  67. ↑ Герои страны. Архивировано 23 Ноха сарин 2011 года.
  68. ↑ «Красная звезда», 28 марта 1967 года
  69. ↑ Народы Узбекистана. Калмыки | Shosh.uz
  70. ↑ Хойт Санжи «Обзор ойратской истории» на Wayback Machine (от 16 март сарин 2017) Глава IV «XX век».
  71. ↑ Хальмг улсин гер, хот-хол.
  72. ↑ Внешность, одежда калмыков.
  73. ↑ Народные обычаи и традиции в эпосе «Джангар» - Калмыкия-online.ру (неопр.). kalmykia-online.ru (20 Бар сарин 2015). Дата обращения: 22 Бар сарин 2025.
  74. ↑ Обычаи калмыков. geographyofrussia.com. Дата обращения: 11 Бар сарин 2025.
  75. ↑ 1 2 3 4 5 6 В. П. Дарбакова Калмыки // Системы личных имён у народов мира / Под редакцией: Крюков М. В., Джарылгасиновой Р. Ш., Никонов В. А., Решетов А. М.. — М.: Наука, 1989. — 194 с.
  76. ↑ Бакаева Э. П.. Исследования по истории буддизма в Калмыкии на современном этапе // Вестник КИГИ РАН. — 2014. — № 3.
  77. ↑ Баснин Николай Васильевич. О древнем калмыцком уложении. (Очерк старинного судопроизводства у калмыков). (Читано Н. В. Басниным в годичном заседании Московского юридического общества 17.02.1876 г.). М., 1876.
  78. ↑ Намруева Л. В. Влияние производственной ниши на изменение этничности современных калмыков (русский, английский) // Вестник калмыцкого института гуманитарных исследований РАН. — 2014. — С. 113.

Утх-зокъял

  • Жуковская Н. Л. Калмыки // Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. Редкол.: О. Ю. Артемова, С. А. Арутюнов, А. Н. Кожановский, В. М. Макаревич (зам. гл. ред.), В. А. Попов, П. И. Пучков (зам. гл. ред.), Г. Ю. Ситнянский. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — 928 с. — ISBN 5-85270-155-6.
  • Бичурин Н. Я. (Иакинф). Волжские калмыки // Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991.
  • Balinova, N., Post, H., Kushniarevich, A. et al. Y-chromosomal analysis of clan structure of Kalmyks, the only European Mongol people, and their relationship to Oirat-Mongols of Inner Asia. Eur J Hum Genet 27, 1466—1474 (2019). https://doi.org/10.1038/s41431-019-0399-0
  • Калмыки. — М.: Изд-во Института этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН, Изд-во Калмыцкого ин-та гуманитарных исследований РАН, Наука, 2010. — (Народы и культуры).
  • Калмыки // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010.
  • Хальмг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Калмыки // Этноатлас Красноярского края. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. Архивная копия от 29 Үкр сарин 2014 на Wayback Machine
  • Митиров А. Г. Ойраты — Калмыки: Века и поколения. — Элиста: Калм. книжное изд-во, 1988.
  • Пальмов Н. Н. Материалы по истории калмыцкого народа за период пребывания в пределах России. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 2007.
  • Хойт С. К. Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII—XIX вв // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. — 2008. — № 1. — С. 220—243.
  • Хойт С. К. Калмыки в работах антропологов первой половины XX в // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. — 2012. — № 3. — С. 215—245.
  • Хойт С. К. Иноэтничные включения в группах европейских ойрат (калмыков) по данным родословных // Сборник трудов молодых учёных, аспирантов и студентов Калмыцкого государственного университета / отв. ред. В. О. Имеев. — Элиста : Изд-во Калм. гос. ун-та, 2008. — С. 42—45. — 136 с.
  • Хойт С. К. Проблема метисации в калмыцком обществе // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов : сборник научных трудов / отв. ред. П. М. Кольцов. — Элиста : Изд-во Калм. гос. ун-та, 2008. — Вып. 2. — С. 184—195. — 202 с. — ISBN 978-5-91458-041-1.
  • Эрдниев У. Э. Калмыки: Историко-этнографические очерки. — 3-е изд., перераб. и доп. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1985. — 282 с.

Холвас

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хальмг&oldid=314759" халхас авсн