Диилврин Парад

Рувики-с
Learning.svg

Б.Н. Ельцинә нертә дегтрин саңгин материал

Arrow-Right.png
Library.png
Эн ниитллд Б.Н. Ельцинә нертә дегтрин саңгинфондын материалмуд ашглгдҗ бәәнә
Тодрхаһар
Выверенная статья
У этого термина существуют и другие значения, см. Парад победы (значения).
Диилврин Парад
Парад Победы на Красной площади 24 июня 1945 г. (22).jpg
Җил-өдрнь 1945 июнь сарин 24
Һазрнь
Координат 55°45′33″ с. ш. 37°37′30″ в. д.GЯO
Хохргчнрнь
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

1945 җилин июнь сарин 24 Москван Улан Цутхлң талвңг деер болсн Советин Улан цергин Парад (бас нег нерәдлһнь Диилврин Парад) — Төрскән харсгч Алдр дәәнд СССР Нутг бәрсн Диилврт болн фашистнрин Германь улс капитуляц авсн йовдлд нерәдсн парад Москва балһсна Улан Цутхлң талвңг деер болсмн[1]. Парадыг һардснь — Советин Улан цергин Маршал Георгий Константинович Жуков, Парадыг залснь — Советин Союзин Маршал Константин Константинович Рокоссовский Эн парадт ачлад Берлина Рейхстаг деер залсн Диилврин тугиг авч ирсн болв чигн, олнд үзүлсн уга[2]. Парадт немшнрин тугмудыг, штандартмуднь хамх цоксмн, дарунь эдн Әрәсән цергин Цутхлң музейд хадһлгдҗана[3].

Диилврин Парадт (1945 җилд) 35 325 улс орлцлсмн: 24 маршал, 249 генерал, 2536 офицер улс, 31 116 сержант болн цергчнр, 1400 цергин көгҗмчнр болн дәәнд орсн 1850 техник[4].

Парадт орх зөв цаасн, 1945 җил

Советин Йосна цагт Диилврин Парад 1965, 1985 болн 1990 җилмүдт мел өөнд нерәдгдәд давулгддг бәәсмн.[5][6][7]. 1995 жиләс авн Әрәсән Цутхлң талвңг деер җил болһн давна[8][9][10][11].

Белдвр болн давуллһн

1945 җилин май сарин 15д год Иосиф Виссарионович Сталин Диилврин Парадыг Москван Улан Цутхлң талвңг деер давулх шиидвр авсмн.

Диилврин Парад

Эн седвәрән Сталин Москван Кремльд болсн байрин нәәрт хурсн миңһн шаху олн улст медүлсмн[12]. Парадт Улан цергин олн чадврта әңгүдиг орулхин төлә ямр белдвр кех кергтә гисн ухан-тоолвриг тогтатха, гиҗ Сталин СССРин Цергчнрин Генеральн штабин ахлачин дарук Сергей Матвеевич Штеменкод даалһвр өгнә[2]. Тер парадт залу зөрмг үзүлсн цергчнриг — салдсмудиг, сержант, старшина, офицер болн и генерал дәәчнриг дуудх шиидвр авсмн[13][14].

Парадын зура

Парадт белдвр кех онц багд Генеральн штабин, Москван Кремлин Комендатурин болн нань чигн улс орна[13]. Онц багиг һардсн Москован цергин округин болн гарнизона залач, генерал-полковник Павел Артемьевич Артемьев парадын зураг тогтах зөвтә билә. 1945 җилин май сарин 10д энэ тогтасн зурад һаран тәвснь — Москван комендант, генерал-лейтенант Кузьма Синилов[15]. Июнин 12д Артемьев тодрха зураг болн Парадын йовудын дарана хойр цаас батлад авна. Терүнд парадын орлцачнрин йовудыг диг-даран тодрха кевәр тоолҗ батлсмн. Тер мет, йовһн цергчнр нег минутин алднд 118—120 ишкм кех зөвтә, мотоцикл-машис болн төгәтә хамг минутын алднд 15 км/ч йовдлта, танкс — 10-12 км/ч, артиллерийин техник — 8 км/ч. Мөрчнр хатрад йовх болсмн. Тер кемд немшин тугмудыг Ленинә Мавзолейин өмн хамхлх зура уга бәәсмн[16].

Парадын батлсн зураг Сталинд майин 24д үзүлсн цагт, эн зөвшлсн бийнь, тодлсн өдрнь өөрдхүәд, бүкл сар өдр хасад, 1945 җилин май сарин 24 давулх шиидвр авна[17].

Цергин Деед залач зәрлг болсмн: 

1. Диилврт нерәдсн парадт орулхин төлә дәәнәс хамцу полк йилһтн.

2. Хамцу полкт: хойр ротас тогтагдсн 5 батальон бүрдәтн, рот болһнд 100 күн орх (арвад улста 10 әңгүд). 19 залачнр: полкин командир — 1, прлкин командирин дарук — 2 (зергләнә болн сурһулин әңгүдәр), полкин штабин ахлач — 1, батальонмудын командирмуд – 5, ротмудын командирмуд — 10 болн 36 тугчнр дөрвәд офицер-нөкдтә. Хамцу полкд ут тоодан 1059 цергчнр орх, болн 10 сольх улс.

3. Хамцу полкд йовһн 6 ротыг орулх, артиллерин 1 ротыг, танкистнрин 1 ротын, лётчикмудын нег рот болн нег хураңһу ротд кавалеристнр, сапёрмуд болн залһлдачнр).

4. Әңг болһниг дунд цолта офицермуд  залтха, дотрнь болхла эгл цергчнр болн  сержантнр.

5. Парадт орх цергчнриг залу зөрмг үзүлсн, орденар ачлгдсн улсас шүүҗ авх зөвтә.

6. Хамцу полкт болһниг бууһар иигҗ теткх: һурвн халһна ротыг — винтовксар, һурвн  халһна ротыг — автоматмудар, артиллеристнрин ротыг — үүрдг карабинмудар, танкистнрин болн  летчикмудын ротмудыг — пистолетмудар, сапёрмудын, залһлдана болн мөрчнрин ромтудыг — үүрдг карабинмудар болн селмсәр.

7. Парадт цуг фронтын залачнр, авиацин болн танкин цергә залачнр эрк биш ирх зөвтә.

8. Парадт орлцх Хамцу полк Москваһур 1945 жилин июнь сарин 10д ирх зөвтә. Бийтәһән 36 тугмудан авч иртхә, дәкәд болхла немшнрәс булаҗ авсн тугмудан цугтаһнь авч иртхә.

9. Парадын хувц-хунр болн буусыг Москвад бәрүлхмн».Деед штабин ахлач Әәрмин генерал А.И. Антонов. 1945 җилин май сарин 24

Ут тоодан парадт 10 фронтас болн Теңгсин Цергин хамцу полкмудас тогтах шиидвр авсн бәәсмн. Түрүн авгтан Деед штабин тоолврар, полк болһнд 1059 цергчнр болн 10 сольх улс орх бәәсмн. Зуг хөөннь цергчнрин то 1465 күртл өсв. Теднә тоод цергчнрин ик болн дундын сурһулин оютнриг болн Москван гарнизона цергчнриг бас орулсмн. Күн болһниг онц шинҗлҗ шүүҗ авсмн. Түрүн болҗ дәәнд залу зөрмг үзүлсн, дәәнд ачлвр авсн улс. Парадын зергләнд әдл нурһта (176 см), цацу наста (30 наснас дү) улсиг орулсмн[4]. Болв, нертә, ачта дәәчнриг тер кевтнь орулв[18].

Белдврин кергүд

Нег сарин туршт күцәх кергүд олн болв. Парадын орлцачнриг Москвад авч ирәд, бәәлһәд, парадын йовдлын дараныг өдр болһн диглх кергтә болв. Цугтаднь парадт орх хувц-хунр, унтх-амрх өлгә-дер, нань чигн кергтә хамг тоот өгх керг. Парад болх ормд эмчнр кергтә болв. Олн цергчнриг, кергтә аца авч ирх көлгн, бичмр тоот, зург болн видео цокх улс кергтә болв[19]. Май сарин чилгчәр тавад батальонста багмуд Москваһур ирчксмн[20]. Июнин 10д балһснд бәәх цергчнрин бәәршлдг казарммуд белн болсмн: Чернышёвск, Крутицк казарммуд, Алёшинск, Николаевск казарммуд, Октябрьск болн Лефортовск казарммуд, Лефортовск казарммудт болн Долгопрудный балһсна Хлебниково ормд, Болшево (Королёвд) болн Лихоборыд[21][22].

Генерал Артемьев Парадын зураг батлҗ авад, белдврин йовудыг бас тодлҗ, зааҗ өгсмн[23]. М. В. Фрунзен нертә аэродром деер Парадын зерглән йовудын белдвр давулсмн[24]. Белдвр өдр болһн зурһад-долад частан болад бәәсмн. Парадын орлцачнр тер цагт ик күнд көдлмш күцәсмн, эднлә хамдан офицермуд, генералмуд болн маршалмуд бас белдврт орлцсмн[21]. Июнин 12т аэродром деер белдврт цуг орлцачнр хувц-хурнта, буута белдврин зерглән йовуд давулсмн. Дарунь сүл ик белдвр йовлһна хөөн артиллерийск, бронетанкин болн механизированн цергүдтә белдвр йовлһн Улан Цутхлң талвңг деер долан хонг давсна хөөн болсмн[25].

Парадын заллт

Парадыг тосх зөвиг Георгий Константинович Жуковд деед залач өгсмн, цергчнриг халх зөвиг — маршал Константин Константинович Рокоссовский авсмн[26].

Яһад Сталин бийнь парадыг эс тоссмн, гихлә, мөр унҗ чаддго болснас, гисн тоолвр бас 1945 җилин июнь сарин 15д Сталин С. М. Будённыйд җиңгнүләд, бийдән нег сән мөр сурна. Июнин 16д эн Хамовникд одад, Улан цергин мөрнә манежд белдсн мөрн деер 3 минутын алднд довтлсна хөөн, терүнәс унсн бәәҗ[15]. Эн йовдлын тускар Георгий Жуковин «Воспоминания и размышления» гидг энүнә җирһлин хаалһиннь туск дегтрт бичәтә бәәнә. (Түрүн һарсн дегтрнь эн йовдл угаһар һарсмн[27].) Тер өдр, 1945 жилин июнин 16д[15].

Жуковд болн энүнә адъютант, генерал-майор Петр Зеленскийд Терск тохмта «Кумир» болн «Целебс» хойр бор мөр белдҗ өгсмн. Жуков болхла эврәннь тодлврмудтан цаһан зүстә Араб цевр тохмта мөр зааҗана[25]. Дәкәд нег тоолврар, «Кумир» — Ахалтекин тохмта цаһан аҗрһ, гиҗ бичәтә. Терүг аюл уга бәәдлин Наркоматын мөрмүд дундас шүүҗ авсмн, гиҗ келгдҗәнә. Маршал Рокоссовский болн энүнә адъютант подполковник Михаил Клыков «Полюс» болн «Орлик» нертә Будённын хойр кер мөрд унҗ парадт орсмн. Штеменко заасар, Жуков, Рокоссовский хойр — «медрлтә, сән чадврта мөрчнр болснас, белдвр керг уга болв»[28][23]. Бүкл сардан гилтә маршалмуд мөрмүдән унад белдврт орсмн, мөрднь тер саамд парадын шууганд дасад, үргдгән уурсмн[29][30]. Белдврин йовудт парадин орлцачнриг кинод болн театрт авч одад, сергмҗтә кевәр цагнь давулсмн. Зерглән йовлһнд 1400 көгҗмчнртә хураңһу оркестр бас белдвр кесмн. Ут турштан Диилврин парад 2 час, 9 минут, 10 секунд болх зөвтә бәәсмн, энүнд 40 миңһн күн орлцх бәәсмн[31][23].

Парадт орлцачнрин хувц-хунр

Парадт орх цергчнрт хувц-хунр уйх зөвиг Москван «Большевичка» эдл-аху авсмн[32]. Москван болн балһсна муҗин көдләчнр майин чилгчәс авн июнин 20 күртл 15 миңһн цергчнрт хувц уяд белдсмн[10]. Цеңкр зүстә мундирмудиг Диилврин парадт түрүн болҗ уйсмн, тер цагас авн Парадын офицермудын хувцн иим зүстә болдг болв[21]. Парадт офицермуд болн генералмуд өмсх хувцнь, күн болһнд салу уйгдсмн. Маршал Рокоссовскийин адьютант тодлсар, маршалмудин хувциг Генеральн штабин ателье уйсмн. Мөрчнрт болн командирмудт урдаснь шөрәс өгсмн[33].

Селм, утх хамгиг Ленинә нертә Златоусин бууһин эдл-ахуд белдсмн. Энүнд 20 ачлврин селммүд, 44 кортик-утх кеҗ[33]. Маршал Иван Христофорович Баграмян эн Алдр парадт дамасск төмрәс кесн дәәнә цагт армян улс белглсн селмтә йовхар седсмн, зуг парадт цугтан әдл бәәдлтә йовх зака батлснас иштә, чадсн уга[34].

Диилврин Туг

1945 жилин июнин 20д Берлинас Москваһур Диилврин Туг авч ирсмн. Түрүн шиидврәр, энүг рейхстаг деер залсн цергчнр парадт авч һарх болсмн[18][22]. Улан цергин Цутхлң музейин тугин хадһлач А. Дементьевин тодлврар, тугч Степан Андреевич Неустроев болн энүнә көтчнр Михаил Алексеевич Егоров, Мелитон Варламович Кантария, Алексей Прокофьевич Берест һурвн — зергләнә йовлһнд эднү үзүләд, олн зергләнд эс таарсна төләд, парадт орулсн уга. Дәкәд болхла Неустроев дәәнд хойр көлән шавтасн бәәҗ.

Диилврин тугин өмнк бәәдлнь

Жуков цуг эн тугчнриг хәләһәчнрин дунд суулһх шиидвр авна. Талдан улст тугиг бәрүлхәр седсн уга. Тугиг музейд орулсмн. Эн тугиг Улан Цутхлң талвңг деер түрүн болҗ 1965 җилин парадт Константин Яковлевич Самсонов көтчнр Егоров, Кантария хойрта авч һарсмн[21][30].

Штандартмуд болн тугмуд

Парадт орх штандартмуд болн тугмудиг майор, инженер С. Максимов толһалҗасн тосхачнрин багд даалһсмн. Тугин түрүнк бәәдлиг кесгтән ухалад белдсиг Сталин таасн уга. Дарунь таасгдсн тугиг кех даалһвриг Ик театрин уячнрт өглә, эдн 10 өдрин эргцд тугмуд уяд һарһсмн. Тернь нааднд керглгддг хамг то белддг цехин ахлач В. Терзибашьян болн төмр эв-янзин цехин ахлач Н. Чистяков бәәсмн. Шин зурсн зураһар, цаһан толһата модн ишин деернь улан одн залрҗ. Ишиг давхрлҗ шовһр төмр шөвг кегдҗ. Тугин ишт улан килңг кенчр торһад, алтн утцар фронтын нерәдлһнь бичәтә болсмн. Хойр захарнь алтн цацгуд дүүҗләтә. Тим тугиг ахлачнь зөвшлҗ дарунь кесмн. Зуг эдн 10 кило шаху күнд болснас, Москван шорно-седельн фабрикт эдниг бәрхд дигтә болх портупей кесмн. Ик театрин уячнр 360 полкмудын тугмудт ордена темдгтә бүчмүд уйсмн. Тедн полк болһна залу-зөрмгиг темдглҗ медүлх зөвтә болсмн[35][14]. Большинство знамен были гвардейскими[11].

Деед штабин зааврар 1-гч Белоруссин болн 1-гч Украинә фронтмуд немшнрәс булаҗ авсн 900 шаху тугмуд болн штандартмуд Берлинас болн Дрезденас авч ирсмн. Кесгнь 1945 җилин май сарла Смерш багмуд авч ирсмн, зәрмнь музеяс авч ирсмн[3]. Цуг тугмудиг 181-гч халһна полкин болн 291-гч халһна дивизин ахлач полковник А. К. Коркишко Лефортовин казармд тосҗ авсмн. Диилврин Парадт орулх 26 полкмудын, 138 батальонмудын болн 36 дивизионмудын 200 тугиг ахлачнрин онц баг шүүҗ авсмн[36]. Немшнрәс булаҗ авсн тугмуд дунд 20 хуучн туг харһҗ, тедн дунд 19-гч зун җилин прусск хаана цергин һурвн туг йовснь, алңг татв. Ода тедн Цергин Цутхлң музейд хадһлгдҗана[3].

Ачлврмуд

Парадт белвр кегдҗәсн кемд энүнә орлцачнрт ачлврмуд бәрүлсмн. Май сарин 24д СССРин Деед Президиумин толһачин дарук Николай Михайлович Шверник «Победа» орденар Георгий Жуковиг, Иван Коневиг, Родион Малиновскиг, Константин Рокоссовскиг болн Фёдор Толбухиныг ачлсмн[37]. Июнь сарин 12д Михаил Иванович Калинин «Медаль „Золотая Звезда“ (СССР)» Советск Союзин Баатр Георгий Жуковд, Иван Коневд, Константин Рокоссовскийд, Иван Баграмянд болн Андрей Ерёменкод бәрүлҗ өгсмн. Зәрмснь урднь тиим өөдән ачлврта бәәсмн. Парадт орлцх дәәчнрт хамгин түрүнд 1945 җилин май сарин 9д шиңкән учрасн "Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» өгсмн. Медаль болһнд улан зүстә цаас өгсмн. Тер саамд хуучрсн, эс гиҗ кемтрхә ачлврмудыг шин орденмудын темдгүдтәһәр сольҗ өгсмн[2].

Темдглл

  1. ↑ Логотип YouTube Исторический Парад Победы 24 июня 1945 года. Полная версия
  2. ↑ 1 2 3 Парад Победы 24 июня 1945 года — триумф народа-победителя. Министерство обороны Российской Федерации. Дата обращения: 12 Туула сарин 2022. Архивировано 4 Туула сарин 2022 года.
  3. ↑ 1 2 3 Виктор БАРАНЕЦ. Фашистские знамёна у стен Кремля бросали, как старые веники (рус.). kp.ru (7 Хөн сарин 2015). Дата обращения: 13 Бар сарин 2021. Архивировано 24 Туула сарин 2022 года.
  4. ↑ 1 2 Парад Победы 24 июня 1945 года. Еncyclopedia.mil.ru. Министерство обороны Российской Федерации. Дата обращения: 22 Мөрн сарин 2024.
  5. ↑ Логотип YouTube Парад в Москве 9 мая 1965 года. The Moscow Victory day parade 1965 / History Lab. Footage [HD 1080p]
  6. ↑ Логотип YouTube Парад на Красной площади в Москве, посвященный 40-летию Победы (1985)
  7. ↑ Логотип YouTube Военный парад на Красной площади в честь 45-летия Победы в Великой Отечественной войне (1990)
  8. ↑ История парадов Победы на Красной площади  - ТАСС, TACC. Дата обращения: 22 Мөрн сарин 2024.
  9. ↑ Логотип YouTube Төрскән харсгч Алдр Диилврин 50 жилин өөнд нерәдсн Диилврин Парад(1995 җил)
  10. ↑ 1 2 Андрей Сидорчик. 122 минуты славы. 10 фактов о Параде Победы 1945 года. Аргументы и Факты (24 Мөчн сарин 2015). Архивировано 12 Үкр сарин 2018 года.
  11. ↑ 1 2 Парад Победы в Москве на Красной площади 24 июня 1945 года. РИА Новости (24 Мөчн сарин 2013). Архивировано 21 Ноха сарин 2019 года.
  12. ↑ Б.Г. Арбеков. Москва - Кенигсберг - Парад Победы. — Тверь: Творческое объединение "Книжный клуб", 2010. — 231 с. — ISBN 978-5-903830-23-7.
  13. ↑ 1 2 Жуков, 2010, с. 418.
  14. ↑ 1 2 Абулова, 2010, с. 9.
  15. ↑ 1 2 3 Сергей Девятов, Юрий Борисёнок, Ольга Кайкова. Как Сталин "попал под лошадь". Родина (24 Мөчн сарин 2023).
  16. ↑ ФСБ обнародовала архивные документы, связанные с Парадом Победы 1945 года  - ТАСС, TACC. Дата обращения: 22 Мөрн сарин 2024.
  17. ↑ Парад Победы в Москве на Красной площади 24 июня 1945 года, РИА Новости (24 Мөчн сарин 2013). Дата обращения: 22 Мөрн сарин 2024.
  18. ↑ 1 2 Позднякова, Мария. Особый Парад. Как Сталин падал из седла, а ружья забивали солидолом, AiF. Дата обращения: 22 Мөрн сарин 2024.
  19. ↑ Ещенко, 2000, с. 25.
  20. ↑ Ещенко, 2000, с. 13.
  21. ↑ 1 2 3 4 Олег Горюнов. 70 лет спустя: неизвестные подробности первого Парада Победы. ТК «Звезда» (9 Хөн сарин 2015). Архивировано 23 Мөчн сарин 2017 года.
  22. ↑ 1 2 Варенников, 2005, с. 472.
  23. ↑ 1 2 3 Абулова, 2010, с. 10.
  24. ↑ Исторический марш: как проходил парад Победы в июне 1945-го. Официальный портал Мэра и Правительства Москвы (24 Така сарин 2020).
  25. ↑ 1 2 Жуков, 2010, с. 420.
  26. ↑ ПРИКАЗ Верховного Главнокомандующего от 22 июня 1945 года. Музей ЦСДФ. Дата обращения: 22 Мөрн сарин 2024.
  27. ↑ Жуков, 2010, с. 419—420.
  28. ↑ Штеменко, 1984, с. 252.
  29. ↑ Кардашов, 1984, с. 429.
  30. ↑ 1 2 Леонид Репин. Знамя, водружённое над рейхстагом, по Красной площади не пронесли. Комсомольская правда (10 Мөчн сарин 2010). Дата обращения: 28 Бар сарин 2018. Архивировано 9 Һаха сарин 2019 года.
  31. ↑ Левтов, 2005, с. 129.
  32. ↑ Главархив публикует документы о Параде Победы 24 июня 1945 года. Официальный портал Мэра и Правительства Москвы (24 Мөчн сарин 2022).
  33. ↑ 1 2 Златоустовские клинки на параде Победы. Русский топ (9 Хөн сарин 2020).
  34. ↑ Иван Баграмян. Так шли мы к победе. — Вече, 2015. — 576 с. — ISBN 978-5-4444-3046-0.
  35. ↑ Дементьев, 2005, с. 15.
  36. ↑ Список трофейных знамён, отобранных на парад, утверждённый полковником Передельским 21.06.1945 г. (документы Центрального архива Минобороны России). Документы интернет-портала Минобороны России РФ. Дата обращения: 14 Бар сарин 2021. Архивировано 14 Бар сарин 2021 года.
  37. ↑ Кардашов, 1984, с. 427.

Литератур

Холвас

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Диилврин_Парад&oldid=319651" халхас авсн