Келмүдин сергәлт
Келмүдин сергәлт (орс. Возрождение языков, ревитализация, оживление, восстановление) — келнә идвкҗлин нег эв-арһ, үүл-йовцнь хойр зүүлд хуваҗ болна:
- бүрн уга болсн келиг (талданар келхлә, негн чигн келгч уга үлдсн келиг) сергәҗ, наад захнь цөн тоота улст әмд, күүндәнә келн болһн хүврүлх;
- әмд болв чигн ик ховргдсн келнә уга болх үүл-йовциг удашрулҗ, келлгчнрин то цөөрх уга, хәрн улм-улм тедниг немдҗ, эцстнь келиг хадһлхин төлә онцха күч-чидл һарһх шаардлһ угаһар төвшүн бәәдлд күргдг.
Эн керг-үүлд керглх эв-арһс тал-талдан болҗ бәәдг. Үлгүрлхлә, төрәс сергәгдсн келиг алвн йосар зарлад эс гиҗ сурһульд эрк биш заах (дарунь мөн келәр заах) невтрүлҗ болна. Зуг, келән сергәх орлдлһиг икңкдән соньрхгчнрин бөлгүд кеһәд, зәрмдән ховр кергт дарунь улсин ахлачнр демҗҗ ордг.
Түрүңк зүүлин хамгин алдрта болад амҗлтта үлгүрнь болхла, иврит келн; эннь хойр миңһн җилин өмн үкҗ, һанц дегтрин бичгин кевәр хадһлгдҗ үлдсн келнәс бүрн сергҗ, бүкл бүтн улсин алвн йосна келн, кедү сай күүнә төрскн келн болҗ серггдв. Оңдан үлгүрмүд амҗлт муута болна, эннь Корн келн болн Мэн келн[1]. Эрт келиг амн күүндврт ашглх орлдлһ бас медгдҗ бәәсн болв чигн, дүрмәр болхла, тедн хуучн англь, прусс, эндкгин келәр келдг тогтврта бөлгиг бий болһх зөрлһ уга бәәдг.
Хойрдгч зүүлин үлгүрт ордгнь: Ирландин келн (Гэлин сергәлт), Гэл, Манҗу, Америкин индейцнрин зәрм келмүд (илңһуя Маках келн) орна.
Түрүңк зүүлин болн зәрмдән хойрдгч зүүлин келмүдиг сергәхд урдк келнә системнь үг дуудлһин талар сольгдад (келиг тал-талдан әвә-зүүһин системтә төрскн келтә әмтн шиңгәҗ авдг), тер мет үгин саңгин талар чигн (олн үг хадһлгдад уга эс гиҗ урд-өмн эс бәәсн үгмүд) сольгддг. Үгин бүтцнь (Морфологнь) олн синтаксистнь сольлт баһ ордг.
Келнә сергәлтнь мөн үндстнә сойлын бий даасн бәәдл эс гиҗ шин үндстн бий болһхин төлә әмтнә темцлтә икңкдән үрглҗ холвата бәәдг (Иврит келнлә әдл кевәр)[2].
Иврит келиг сергәхд өдгә цагин үгмүдин саңгиг аль нег арһар невтрүлх кергтә болв. Үүнә төлә шин үгмүдиг һарһх йоста болв. Каурна кел (Австралин абориген улсин нег келн) дәкн сергәхд эдл янзта керг-һарч ирв. Эн кергиг шиидхин толә дарани арһсиг ашглдг: үгмүдин семантикин өргҗлт (өдгә бәәһә үгд немр утхиг өгх: үлгүрлхлә, Каурна келәр kaaru («цусн») чаһриг медүлхд ашглдг, warri («салькн») гидгнь аһарин көргәгчиг эс гиҗ аһарҗулгчиг медүлҗ бәәнә); үгмүдин нииллт (Каурна келнә «компьютер» (mukarntu) гисн үг толһан эк эс гиҗ тәрк (mukamuka) болн «цәклһән» (karntu) гисн үгмүдәс һарч үүскгдв); урву үг үүскх (Каурна келнә kapi гидг үгнь («тәмк») kapinthi («бөөлц хутхх») гисн үгәс үүсв)[3][4].
Келнә сергәлтин хамгин амҗлтта үлгүр болхла, иврит келиг сергәснәс оңдан Австралин абориген Барнгарла келн болон Гавай келиг сергәсн йовдл болна[5].
Келиг сергәхин төлә, илңһуя гер-бүлин хәрлцәнь төрскн келәрн бәәхән уурсн болхла, «келнә үр» арһиг ашглдг.
Ном-зү
- Замятин К., Пасанен А., Саарикиви Я. Как и зачем сохранять языки России. Хельсинки, Vammalan Kirjapaino Oy, Vammala 2012, ISBN 978-952-93-0408-0 (PDF), 181 стр.
- Цукерман, Гилад (Zuckermann, Ghil’ad) & Walsh, Michael, Ancestors Are Happy!': Revivalistics in the Service of Indigenous Wellbeing", Foundation for Endangered Languages XVIII: 113—119, 2014.
- Цукерман, Гилад (Zuckermann, Ghil’ad), Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond, Oxford University Press, 2020. Шаблон:ISBN / Шаблон:ISBN
Темдглл
- ↑ jewishagency Архивная копия от 26 Һаха сарин 2018 на Wayback Machine Возрождение языка
- ↑ Эпоха возрождения. Дата обращения: 28 Мөрн сарин 2022. Архивировано 24 Мөрн сарин 2022 года.
- ↑ Из тишины веков: как и зачем возрождают мертвые языки. Дата обращения: 28 Мөрн сарин 2022. Архивировано 28 Мөрн сарин 2022 года.
- ↑ Как и зачем возрождают мертвые языки сегодня. Дата обращения: 28 Мөрн сарин 2022. Архивировано 28 Мөрн сарин 2022 года.
- ↑ Для сохранения языка необходимо желание носителей. Дата обращения: 28 Мөрн сарин 2022. Архивировано 24 Хөн сарин 2022 года.