Керәд (эртин моңһл келтә әәмг)

Рувики-с
Моңһлын хаата улс 1207 җилд.

Керәд (тод. ᡍᡄᠷᡄᡕᡅᡑ; орс. кереиты) — X-XIII-гч зун җилмүдт өдгә цагин Өвр Бәәһл болн Моңһл улсин һазрт бәәршдг бәәсн моңһл келтә әәмгүдин негдл. Өдгә цагт керәдүд моңһл болн түрг келтнр дунд бичкн овгуд болад бәәцхәнә[1].

Угсатна нернә һарлһ

Эртин үйин цагт керәдүд керә гидг шовуг овг-әәмгиннь сүлд болһад шүтҗ бәәсмн. Тегәд эн шовуна нернь теднә улсин нерн болад хүврсмн. Үүнәс нань "керәд" гидг үгин һарлһин туск оңдан олн хүвлвр бәәдг болв чигн, тер хүвлврмүднь иткмҗ уга болдмн[2].

Түүк

Уг-һарлһ

Чиңгс хаана моңһлчудт диилгдәд, түүнә улсин бүрлдлд орсна өмн керәдүд олн овг-әәмгин бөлгүдин негдл бәәсн санҗ. Тер цаг-үйин талдан негдлмүдлә әдл керәдүд моңһл чигн, түрг чигн келтә овг-әәмгүдәс тогтсн холван бәәсн болх. Холванднь талдан келтә гешүд чигн ордг бәәсн маһд уга[3].

Керәдин уг-һарлһин асудл ода күртл неелттә кевәр бәәнә. Керәдин негдлнь Кидань улсин дурсхлмудт "Цзубу" гидг нерәр темдглсн нүүдлч овгудын бөлгәс үүссн боллта. "Цзубу" болхла, Гумилев Л.Н. болн Хөөд Санҗ хойрин үзсәр, моңһл келтә шивэй әәмгин нег салвр. Бас шивэй әәмгт кидань болн Алс Дордын шивэй ордг бәәсмн[4] [5].

Г.О. Авляевын келсәр, керәдүд IX-гч зун җилин хойрдгч хаһст Отуз-Татар эс гиҗ Шивэй дундас һарч ирсмн. Г.О.Авляев долан овгин Керәдин негдлин бүрлдлиг өөрлцәһәр сергән үзүлнә: моңһл келтәнь - керәд, хиркун, альмд (эс гиҗ алвд), дуңхуид; түрг-уйһр келтәнь - җиркин, сакаит; самоди келтәнь - тумат[6]. Гихд иим хувагдлнь юунд үндслсинь Г.О.Авляев цәәлһсн уга[7].

Үүнә зергцә Туматмуд болн Сакаитмудыг олн шинҗләчнр моңһл болдг бәәсмн гиҗ үздг улмҗллта болад җиркинмүдиг Нирун-Моңһл овог җуркн гиҗ үздг мөн[8] [9].

Чиңгс-хаана цагт

Чиңгс хаана цагт керәд улсиг Ваң-хан гидг хан закрдг бәәсмн. Җиңкн нернь – Тоһрул (Тоорьл, Тоһрьл). Ваң болхла цолнь. Нег дәкҗ Темүҗн (Чиңгс хан) Тоһрул хойр китд эзн хаана зәрлгәр татармудыг дәврҗ. Түүнәс көлтә Темүҗнд чаутхури, Тоһрулд ваң гидг цол өггдсмн. Тер цагас авн керәдин закрач бийән Ваң-хан гидг болсмн. Наадк улс чигн терүг иигҗ нерәдәд эклв.

Темүҗн моңһл улсиг хураһад эклхд Ваң-хан түүнд ик тус күргдг бәәсмн. Учрнь – Темүҗнә эцкнь Искә-баатр (Есугай-багатур) Ваң-хаана анд. Зуг дарунь Темүҗн Ваң-хан хойрин холван эвдрәд, тедн хоорндан дәәллдәд эклсмн. Эцстнь Темүҗн диилҗ, керәдүдиг эврә улстан орулв. Зәрм керәдүд Чиңгс хаанас зулад, талдан нутгудар тарсмн. Чиңгс хаана медлд үлдснь наадк моңһл келтнр дунд шиңгрв.

Немәд келхд, Ваң-хаана керәд дотр эврә кешг (гвардия) бәәсмн. Моңһлын Нууц Товчанас үзхлә, эн кешгиг Торһуд-кешг гиҗ дуудна. Эзн Чиңгс хан Ик Моңһл Улсиг бәәһүләд, эврә Торһуд-кешгиг бүрдәв. Түүн дотр керәд баатрмуд олар орснь маһд уга.

Ик Моңһл Улс эвдрснә хөөннь Торһуд-кешг бутрсн уга. Өрк-бүлмүдән дахулад, нег-негнәсн салл уга бәәҗ, Чиңгс хаана кешгин баатрмуд торһуд нутг болв. Ваң-хаана үрн-саднь терүг закрдг болсмн.

1420-ч җилмүдт Ваң-хаана тохмин үлдл Амһулң нойн торһудан дахулад, өөрдин Тоһн-тәәшин нутгт нүүҗ ирсмн. Тер цагас авн торһудчуд, тер тоод керәд чигн, өөрд улст ордг[10].

Эртин Керәд улсин эзд

  • Маргуз I (Марк; 1007-гч җилин алднд насан барсмн)
  • Уба (керәдин хан) (Увар)
  • Маргуз II (1092-гч җилд насан барсмн)
  • Маргуз (ІІІ) Буйрг хан (1125-гч җилин алднд төрсмн—1150-гч җилмүдт насан барсмн)
  • Хурҗакус (Кириакос эс гиҗ Григорий) Буйрг хан (1150-гч җилмүд—1171-гч җил)
  • Ваң хан (Тоорьл; 1130-гч җилд төрәд, 1165—гч җилд хан болад, 1203-гч җилд насан барсмн)
  • Эрк-Хар
  • Нилха-Сангун (Илья), Ваң хаана көвүн (1204)

Холвас

  1. ↑ Хойт С. К. Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста, 2008. 82 с.
  2. ↑ Хойт С. К. Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста, 2008. 82 с.
  3. ↑ Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008.
  4. ↑ Гумилев Л. Н. В поисках вымышленного царства. Трилистник птичьего полета. 5. Разорванное безмолвие (961≈1100)
  5. ↑ Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008.
  6. ↑ [Авляев Г. О. К вопросу о происхождении кереитов.]
  7. ↑ Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008.
  8. ↑ [Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1.]
  9. ↑ [Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. — Элиста: Калмыцкий гос. университет, 2007. — С. 52—54. — 177 с.]
  10. ↑ КЕРӘДИН ТУСКАР
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Керәд_(эртин_моңһл_келтә_әәмг)&oldid=307119" халхас авсн