Тод бичг
Тод бичг (ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡒᡅᡎ) — 1648 җилд өөрдин гегәрүләч, гелң Зая-пандит Намкай-Җамцин уйһрҗн-моңһл бичг сүүр деер цуг моңһл келтнрин төлә зокасн үзг-бичг. Зокагчин эврә хадсн нернь – «Тодрха үзг». Тод бичг зокасна учрнь — цуг моңһлмудын үзг-бичгиг моңһл келтнрин әмд келнд өөрдүлх, бурхна шаҗ делгрүлхин төлә зееләд авсн эндкг болн төвд ном-судрин нер-томьяг амр-килвр болһн бичх, умшхин төлә зокан үүлдв.
Зая-пандитын зокасн үзг-бичг делкән өөрд дотр ик делгрҗ, өөрдин урн-зокалын келнә сүүр болҗ бәәв. Бас Зүн һарин нутг бәәх цагт халх-моңһлмуд, Иҗлин хальмгудын дотр чигн эн бичг умшх-бичх амр-килврин төлә өргнәр делгрв. Өөрдин хам-хоша бәәсн олн келн-улс эн бичгиг керглсн бәрмт бәәнә. Китд, Хасг, Енисейин киргиз, Алтан өөрдүд чигн эврә закдл-бичгүдән эн үзг-бичгәр бичснә сурвлҗмуд бәәнә.
Хальмг Таңһчд Тод бичгиг түүкин бәрмтәр үзхлә, 1660 җилмүдәс авн, 1924 җил күртл керглҗ бәәв. 1924 җиләс авн тод бичгиг кирилл үзгәр сольв. Китд улст бәәһә Шиңҗәңгин өөрдүд эн бичгиг ода күртл керглҗ бәәнә. Барун Моңһлд бәәһә өөрдүд өргнәр керглдго болв чигн, ном умшдг, хуучар соньмсдгнь умшҗ, бичҗ чадна. Сүүлин цагт Алтан өөрдүд бас эн үзг-бичгиг сергәхәр зүткҗ бәәнә.
Түүк
Олна медҗәх йосар XVII зууна экнәс өмн өөрдүд күн-амар олн бәәсн болвчн, үг-келнднь зокцсн үзг-бичг уга, түүнә хамт цөөкн биш моңһлмуд ислам шаҗиг шүтсн зерг шилтәнәс болҗ үг-келән мартҗ, оюн-санана талар бүдг-балрха болҗ, уйһр, сартг, хасг, төвд зерг үндстнд баг-багар хәәлн шиңгсн бәәнә. XVII зууна экәр өөрдин улс-төрин зүтклтн Баатр хуң-тәәҗ Очрта тәәҗ болн Авла баатр эдн туршлһ-сурһмҗан дүңнҗ, оюн-санана талар Бурхна шаҗиг шүтх, сойлын талар үг-келн, үзг-бичгән сәәнәр керглх күсл-шаардлһта болҗ. Мөн тер үйд Лхасад 22 җил шевлн сууҗ, ном-эрдм сурч, "Эрдмин дала" цол олсн Зая-пандит хутгт хәрҗ ирәд, Иҗл, Зә, Зүн һар болн халхин нойдудта уулзҗ, теднә санлыг соңсч, бас тер цагин моңһлмудын нойрхгч әңгин заран үсн, көрән шүдн болсн нәәрмдл уга бәәдлиг хүврүлх талар маш буйнта аҗл кеҗ, олнд ик күндлгдҗ, тер түрүләд, худм бичгәр төвд келнәс судр, ном орчулҗ, Бурхна шаҗна йосн-учриг олнд ухарулсн бәәв. Зуг орчулсн судр, номинь умшҗ медх күн туң цөөкн болҗ, тиигәд тер цаәгин өөрдин келн дунд зууна үйин моңһлмудын хуучн бичгин келнәс йилһвр иктә болсн төлә төвд судр, номиг зөв-онвчтаһар орчулҗ, олн-түмнд медүлх тер үйин хату эрмшлиг худм бичгәр хаңһахнь берк болсиг Зая-пандит медәд, худм үзгиг хүврүлх бодлан Зүн Һарин нойдт медүлсн бәәв. Тиимәс Дөрвн Өөрдин чуулһна хошуд нойн Цецн-хан, Авла баатр Зая-пандитд "Омг моңһл улсин хүвтнд килвр болхин төлә олн әдл дүрстә үзгүдиг онц тус бүр хольлцл уга гиигүлн йилһҗ, олхин килвр моңһл үзг яс" гиҗ зәрлг болҗ. Зая-пандитын тууҗ «Сарин герл» гидг дегтрт «Тер зун Баатр хун-тәәҗин деер зусв. Тер җилин үвл Авла тәәҗ Чүүд хамт үвлзв. Тер хулһн җилин үвл “Тодрха үзг” зокан үүлдв» гиҗ бичәтә. Зокагч эврән эн үзг-бичгиг «Тодрха үзг» гиҗ нерлв. Иим нерә учрнь — Уйһурҗн-моңһл бичгиг уйһрас зеелҗ авад, XIII зун җиләс авн XVII зун күртл керглҗ йовсар, келн хүврәд, олн моңһл келнә әвәсиг әдлхн үзгәр темдглснь — күчр-күнд юмн болв. Тиигхлә, өөрдин Зая-пандит олн әдл дүрстә үзгүдиг салһҗ, әвә болһнд эврә үзг хадҗ, шин үзг-бичг зокаһад, «Тодрха үзг» гидг нер хадв. Эн үзг-бичгәр Зая-пандит болн түүнә шевнр Һанҗур болн Данҗурас олн ном-судр, номин бүтәл-үүлдвр, намтр, эмин болн зурхан ном, ут тоодан 200-ас үлү ном орчулв.
Эн зокасн үзг бичгт негн Цаһан толһа биш, һурвн Цаһан толһа бәәнә. Өөрд келнә үг бичх 26 үзгтә нег Цаһан толһа, төвд келнә үг бичх 35 үзгтә нег Цаһан толһа, эндкгин тәрнь-тогтал бичх 50 үзгтә Цаһан толһа зокав. Төвд эндкгин цаһан толһаг өөрдин йосар «Төвд һальг» болн «Эндкгин һальг» гиҗ нерлнә.
Эдкгин һальг төвд һальг хойриг Зая-пандит түрүн болҗ зокасн биш. Түүнә өмн, орсин тооллар 1587 җилд моңһл гелң, ном орчулач Аюш-гууш Моңһлд тәрнь делгртхә гиҗ Али-Һали гидг онц хойр Цаһан толһа зокав. Зая-пандит болхла, тер Али-Һали үзгиг ясад авсн күн болҗ бәәнә.
Эврә зокасн шин моңһл үзг бичгин тускар Зая-пандит эврән:
…Омг моңһл улсин хүвтнд килвр болхин төлә
Олн әдл дүрстә үзг нуһудыг
Онц тус-бүр әңкд хольцл уга гиигүлн йилһҗ,
Олхд килвр моңһл үзг яс ― кемән дурдснд
Хамгиг медгч Шакьямуни, Зоңкавин тус болх болн
Хатн зүрктә, хәрл уга сүзгтнд тус болхин төлә
Хәәртә зәрлгин товч "Үзгин нәәрүлһ" үүниг
Хамсн зөвлҗ, Равҗамба Зая-пандит нәәрүлв, ― гиҗ номлҗ бичсн болдг
.
Тод бичгин компьютерин демҗлһ
Тод бичгин үзг-темдг Unicode-ын моңһл кодын күрәд орсн бәәнә. Өдгә цагт тод үзгин олн дүрстә үзгүдиг демҗх, боса кевәр, зүүнәс барун тал бичх сән демҗлһ уга болв чигн, зәрм сүүлин үйин Microsoft-ын бичх арһд (үлгүрлхлә, Windows Explorer 8) эн керг-үүл шиидгдсн бәәнә. Бас OC Windows Vista 2007-ас эклҗ эн керг-үүл шиидгдсн бәәнә.
2022 җилин март сарин 2-т арвн җилин турш Арслан Оргаевин көгҗүлҗ бәәсн Тод бичгин арвн тигиг (шрифтиг) Хальмг кел өргҗүлх төвин закрл Геннадий Корнеевин сурсн йосар хальмгин өглһин эзн Олег Бартунов хулдҗ авад, олна күртәл болһв. Өдгә цагт тод бичгин тигәр бичхәр седсн күн болһн тер тигиг татад авч, керглҗ чадҗана (нееһәтә, чөләтә програм хаңһамҗ болсн гисн үг).
Тод бичгин үзгүдин нерд
| # | Code | Тод үзг | Кириләр | Латинар | Ахр Нерн | Удан Нерн | |
| 1 | 6176 | ᠠ | А | A | А | хойр арата | |
| 2 | 6212 | ᡄ | Э | E | Э | нег арата, дегә сүүлтә | |
| 3 | 6213 | ᡅ | И | I | И | нег арата, киисвр сүүлтә | |
| 4 | 6214 | ᡆ | О | O | О | нег арата, дөрвлҗн гестә | |
| 5 | 6216 | ᡈ | Ө | Ö | Ө | нег арата, дөрвлҗн гестә, ардан өргстә | |
| 6 | 6215 | ᡇ | У | U | У | нег арата, бүтү гестә, унҗу өргстә | |
| 7 | 6217 | ᡉ | Ү | Ü | Ү | нег арата, бүтү гестә | |
| 8 | 6184 | ᠨ | Н | N | На | нег арата, өмнән цегтә | |
| 9 | 6218 | ᡊ | Ң | Ñ | Аң | ||
| 10 | 6221 | ᡍ | Х | X | Ха | хойр арата, өмнән хойр цегтә | |
| 11 | 6222 | ᡎ | Һ | Ğ | Һа | хойр арата, өмнән төгрг цегтә | |
| 12 | 6219 | ᡋ | Б | B | Ба | бүтү толһата | |
| 13 | 6220 | ᡌ | П | P | Пха | ||
| 14 | 6192 | ᠰ | С | S | Са | сарвһр толһата, нег арата | |
| 15 | 6193 | ᠱ | Ш | Š | Ша | сарваһар толһата, ардан хойр цегтә | |
| 16 | 6224 | ᡐ | Т | T | Та | шанһ толһата, нег арата | |
| 17 | 6225 | ᡑ | Д | D | Да | хавтха толһата | |
| 18 | 6191 | ᠯ | Л | L | Ла | өөдән өвртә, нег арата | |
| 19 | 6223 | ᡏ | М | M | Ма | матьхр толһата, нег арата | |
| 20 | 6228 | ᡔ | Ц | C | Ца | цах толһата, нег арата | |
| 21 | 6226 | ᡒ | Ч | Č | Ча | ||
| 22 | 6227 | ᠴ | З | Z | За | цацу эргцтә, шуд көлтә | |
| 22 | 6227 | ᡓ | Ж | J | жа | цацу эргцтә, шуд көлтә | |
| 23 | 6234 | ᡚ | Җ | J* | Җа | ||
| 24 | 6229 | ᡕ | Й | Y | Йа | яман хоңшарта, шуд көлтә | |
| 25 | 6233 | ᡙ | Г | G | Га | дегә көлтә | |
| 26 | 6232 | ᡘ | К | K | Ка | көлн толһата, көндлң өргстә | |
| 27 | 6231 | ᡗ | Қ | Kh | Кха | катһр ка | |
| 28 | 6199 | ᠷ | Р | R | Ра | хамр доран өргстә, нег арата | |
| 29 | 6230 | ᡖ | В | W V | Ва | дегә көлтә | |
| 30 | 6235 | ᡛ | Нь | Ň | Ня | һальг | |
| 31 | 6236 | ᡜ | Дз | Ż | Дза | һальг | |
| 32 | 6296 | ᢘ | Т | T | Та | һальг | |
| 33 | 6297 | ᢙ | Ж | Ž | Жа | һальг |
Бичлһн
Кирилл тодо хойр бичигәр бичисын үгүмүд цацу биши волна. Цаарандань үлгүрүнь хәләтән.
| Кирилл | Тод | Кирил | Тод | Кирил | Тод | Кирил | Тод | Кирил | Тод | Кирил | Тод |
| Ах | Аха | Шүлг | Шүлүг | Ноха | Нохой | Аньх | Аниху | Хөн | Хонин | Бух | Буха |
| Сө | Сөө | Толь | Толи | Алвн | Албан | Сән | Сайин | Бәәх | Байиху | Насн | Насун |
| Олн | Олон | Лавта | Лабтай | Көгҗм | Көгҗим | Гегән | Гэгээн | Негн | Нигэн | Хойр | Хойор |
| Һурвн | Һурбан | Дөрвн | Дөрбөн | Тавн | Табун | Орс | Орос | Гидг | Гэдэг | Моңһл | Моңһол |
| Character (decimal) | Decimal | Character (hex) | Hex | Name |
|---|---|---|---|---|
| ᠀ | 6144 | ᠀ | 1800 | MONGOLIAN BIRGA |
| ᠁ | 6145 | ᠁ | 1801 | MONGOLIAN ELLIPSIS |
| ᠂ | 6146 | ᠂ | 1802 | MONGOLIAN COMMA |
| ᠃ | 6147 | ᠃ | 1803 | MONGOLIAN FULL STOP |
| ᠄ | 6148 | ᠄ | 1804 | MONGOLIAN COLON |
| ᠅ | 6149 | ᠅ | 1805 | MONGOLIAN FOUR DOTS |
| ᠆ | 6150 | ᠆ | 1806 | MONGOLIAN TODO SOFT HYPHEN |
| ᠊ | 6154 | ᠊ | 180A | MONGOLIAN NIRUGU |
| ᠋ | 6155 | ᠋ | 180B | MONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR ONE |
| ᠌ | 6156 | ᠌ | 180C | MONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR TWO |
| ᠍ | 6157 | ᠍ | 180D | MONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR THREE |
| | 6158 | ᠎ | 180E | MONGOLIAN VOWEL SEPARATOR |
| ᠐ | 6160 | ᠐ | 1810 | MONGOLIAN DIGIT ZERO |
| ᠑ | 6161 | ᠑ | 1811 | MONGOLIAN DIGITT ONE |
| ᠒ | 6162 | ᠒ | 1812 | MONGOLIAN DIGIT TWO |
| ᠓ | 6163 | ᠓ | 1813 | MONGOLIAN DIGIT THREE |
| ᠔ | 6164 | ᠔ | 1814 | MONGOLIAN DIGIT FOUR |
| ᠕ | 6165 | ᠕ | 1815 | MONGOLIAN DIGIT FIVE |
| ᠖ | 6166 | ᠖ | 1816 | MONGOLIAN DIGIT SIX |
| ᠗ | 6167 | ᠗ | 1817 | MONGOLIAN DIGIT SEVEN |
| ᠘ | 6168 | ᠘ | 1818 | MONGOLIAN DIGIT EIGHT |
| ᠙ | 6169 | ᠙ | 1819 | MONGOLIAN DIGIT NINE |
| ᠠ | 6176 | ᠠ | 1820 | MONGOLIAN LETTER A |
| ᠡ | 6177 | ᠡ | 1821 | MONGOLIAN LETTER E |
| ᠢ | 6178 | ᠢ | 1822 | MONGOLIAN LETTER I |
| ᠣ | 6179 | ᠣ | 1823 | MONGOLIAN LETTER O |
| ᠤ | 6180 | ᠤ | 1824 | MONGOLIAN LETTER U |
| ᠥ | 6181 | ᠥ | 1825 | MONGOLIAN LETTER OE |
| ᠦ | 6182 | ᠦ | 1826 | MONGOLIAN LETTER UE |
| ᠧ | 6183 | ᠧ | 1827 | MONGOLIAN LETTER EE |
| ᠨ | 6184 | ᠨ | 1828 | MONGOLIAN LETTER NA |
| ᠩ | 6185 | ᠩ | 1829 | MONGOLIAN LETTER ANG |
| ᠪ | 6186 | ᠪ | 182A | MONGOLIAN LETTER BA |
| ᠫ | 6187 | ᠫ | 182B | MONGOLIAN LETTER PA |
| ᠬ | 6188 | ᠬ | 182C | MONGOLIAN LETTER QA |
| ᠭ | 6189 | ᠭ | 182D | MONGOLIAN LETTER GA |
| ᠮ | 6190 | ᠮ | 182E | MONGOLIAN LETTER MA |
| ᠯ | 6191 | ᠯ | 182F | MONGOLIAN LETTER LA |
| ᠰ | 6192 | ᠰ | 1830 | MONGOLIAN LETTER SA |
| ᠱ | 6193 | ᠱ | 1831 | MONGOLIAN LETTER SHA |
| ᠲ | 6194 | ᠲ | 1832 | MONGOLIAN LETTER TA |
| ᠳ | 6195 | ᠳ | 1833 | MONGOLIAN LETTER DA |
| ᠴ | 6196 | ᠴ | 1834 | MONGOLIAN LETTER CHA |
| ᠵ | 6197 | ᠵ | 1835 | MONGOLIAN LETTER JA |
| ᠶ | 6198 | ᠶ | 1836 | MONGOLIAN LETTER YA |
| ᠷ | 6199 | ᠷ | 1837 | MONGOLIAN LETTER RA |
| ᠸ | 6200 | ᠸ | 1838 | MONGOLIAN LETTER WA |
| ᠹ | 6201 | ᠹ | 1839 | MONGOLIAN LETTER FA |
| ᠺ | 6202 | ᠺ | 183A | MONGOLIAN LETTER KA |
| ᠻ | 6203 | ᠻ | 183B | MONGOLIAN LETTER KHA |
| ᠼ | 6204 | ᠼ | 183C | MONGOLIAN LETTER TSA |
| ᠽ | 6205 | ᠽ | 183D | MONGOLIAN LETTER ZA |
| ᠾ | 6206 | ᠾ | 183E | MONGOLIAN LETTER HAA |
| ᠿ | 6207 | ᠿ | 183F | MONGOLIAN LETTER ZRA |
| ᡀ | 6208 | ᡀ | 1840 | MONGOLIAN LETTER LHA |
| ᡁ | 6209 | ᡁ | 1841 | MONGOLIAN LETTER ZHI |
| ᡂ | 6210 | ᡂ | 1842 | MONGOLIAN LETTER CHI |
| ᡃ | 6211 | ᡃ | 1843 | MONGOLIAN LETTER LONG VOWEL SIGN |
| ᡄ | 6212 | ᡄ | 1844 | MONGOLIAN LETTER TODO E |
| ᡅ | 6213 | ᡅ | 1845 | MONGOLIAN LETTER TODO I |
| ᡆ | 6214 | ᡆ | 1846 | MONGOLIAN LETTER TODO O |
| ᡇ | 6215 | ᡇ | 1847 | MONGOLIAN LETTER TODO U |
| ᡈ | 6216 | ᡈ | 1848 | MONGOLIAN LETTER TODO OE |
| ᡉ | 6217 | ᡉ | 1849 | MONGOLIAN LETTER TODO UE |
| ᡊ | 6218 | ᡊ | 184A | MONGOLIAN LETTER TODO ANG |
| ᡋ | 6219 | ᡋ | 184B | MONGOLIAN LETTER TODO BA |
| ᡌ | 6220 | ᡌ | 184C | MONGOLIAN LETTER TODO PA |
| ᡍ | 6221 | ᡍ | 184D | MONGOLIAN LETTER TODO QA |
| ᡎ | 6222 | ᡎ | 184E | MONGOLIAN LETTER TODO GA |
| ᡏ | 6223 | ᡏ | 184F | MONGOLIAN LETTER TODO MA |
| ᡐ | 6224 | ᡐ | 1850 | MONGOLIAN LETTER TODO TA |
| ᡑ | 6225 | ᡑ | 1851 | MONGOLIAN LETTER TODO DA |
| ᡒ | 6226 | ᡒ | 1852 | MONGOLIAN LETTER TODO CHA |
| ᡓ | 6227 | ᡓ | 1853 | MONGOLIAN LETTER TODO JA |
| ᡔ | 6228 | ᡔ | 1854 | MONGOLIAN LETTER TODO TSA |
| ᡕ | 6229 | ᡕ | 1855 | MONGOLIAN LETTER TODO YA |
| ᡖ | 6230 | ᡖ | 1856 | MONGOLIAN LETTER TODO WA |
| ᡗ | 6231 | ᡗ | 1857 | MONGOLIAN LETTER TODO KA |
| ᡘ | 6232 | ᡘ | 1858 | MONGOLIAN LETTER TODO GAA |
| ᡙ | 6233 | ᡙ | 1859 | MONGOLIAN LETTER TODO HAA |
| ᡚ | 6234 | ᡚ | 185A | MONGOLIAN LETTER TODO JIA |
| ᡛ | 6235 | ᡛ | 185B | MONGOLIAN LETTER TODO NIA |
| ᡜ | 6236 | ᡜ | 185C | MONGOLIAN LETTER TODO DZA |
| ᢀ | 6272 | ᢀ | 1880 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI ANUSVARA ONE |
| ᢁ | 6273 | ᢁ | 1881 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI VISARGA ONE |
| ᢂ | 6274 | ᢂ | 1882 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI DAMARU |
| ᢃ | 6275 | ᢃ | 1883 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI UBADAMA |
| ᢄ | 6276 | ᢄ | 1884 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI INVERTED UBADAMA |
| ᢅ | 6277 | ᢅ | 1885 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI BALUDA |
| ᢆ | 6278 | ᢆ | 1886 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI THREE BALUDA |
| ᢇ | 6279 | ᢇ | 1887 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI A |
| ᢈ | 6280 | ᢈ | 1888 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI I |
| ᢉ | 6281 | ᢉ | 1889 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI KA |
| ᢊ | 6282 | ᢊ | 188A | MONGOLIAN LETTER ALI GALI NGA |
| ᢋ | 6283 | ᢋ | 188B | MONGOLIAN LETTER ALI GALI CA |
| ᢌ | 6284 | ᢌ | 188C | MONGOLIAN LETTER ALI GALI TTA |
| ᢍ | 6285 | ᢍ | 188D | MONGOLIAN LETTER ALI GALI TTHA |
| ᢎ | 6286 | ᢎ | 188E | MONGOLIAN LETTER ALI GALI DDA |
| ᢏ | 6287 | ᢏ | 188F | MONGOLIAN LETTER ALI GALI NNA |
| ᢐ | 6288 | ᢐ | 1890 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI TA |
| ᢑ | 6289 | ᢑ | 1891 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI DA |
| ᢒ | 6290 | ᢒ | 1892 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI PA |
| ᢓ | 6291 | ᢓ | 1893 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI PHA |
| ᢔ | 6292 | ᢔ | 1894 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI SSA |
| ᢕ | 6293 | ᢕ | 1895 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZHA |
| ᢖ | 6294 | ᢖ | 1896 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZA |
| ᢗ | 6295 | ᢗ | 1897 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI AH |
| ᢘ | 6296 | ᢘ | 1898 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI TA |
| ᢙ | 6297 | ᢙ | 1899 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZHA |
| ᢦ | 6310 | ᢦ | 18A6 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI HALF U |
| ᢧ | 6311 | ᢧ | 18A7 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI HALF YA |
| ᢗᢩ | 6313 | ᢩ | 18A9 | MONGOLIAN LETTER ALI GALI DAGALGA (combined with ali gali A (ᢗ)) |
.svg){kind=small} | Эн — белдврин ниитлл. Энүг болн нань чигн бәәх ниитллмүдиг деерәснь немәд, РУВИКИД нөкд болтн. |
- Хальмг — моңһл келтә өөрд бөлгин келн-улс.