Тод бичг

Рувики-с
ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡒᡅᡎ
Prijutnoe1.jpg

Тод бичг (ᡐᡆᡑᡆ ᡋᡅᡒᡅᡎ) — 1648 җилд өөрдин гегәрүләч, уйһрҗн-моңһл бичг сүүр деер цуг моңһл келтнрин төлә зокасн үзг-бичг. Зокагчин эврә хадсн нернь – «Тодрха үзг». Тод бичг зокасна учрнь — цуг моңһлмудын үзг-бичгиг моңһл келтнрин әмд келнд өөрдүлх, бурхна шаҗ делгрүлхин төлә зееләд авсн эндкг болн төвд ном-судрин нер-томьяг амр-килвр болһн бичх, умшхин төлә зокан үүлдв.

Зая-пандитын зокасн үзг-бичг делкән өөрд дотр ик делгрҗ, өөрдин урн-зокалын келнә сүүр болҗ бәәв. Бас халх-моңһлмуд, Иҗлин Китд, Хасг, Енисейин киргиз, Алтан өөрдүд чигн эврә закдл-бичгүдән эн үзг-бичгәр бичснә сурвлҗмуд бәәнә.

Китд улст бәәһә Шиңҗәңгин өөрдүд эн бичгиг ода күртл керглҗ бәәнә. Барун Моңһлд бәәһә өөрдүд өргнәр керглдго болв чигн, ном умшдг, хуучар соньмсдгнь умшҗ, бичҗ чадна. Сүүлин цагт Алтан өөрдүд бас эн үзг-бичгиг сергәхәр зүткҗ бәәнә.

Түүк

Олна медҗәх йосар XVII зууна экнәс өмн өөрдүд күн-амар олн бәәсн болвчн, үг-келнднь зокцсн үзг-бичг уга, түүнә хамт цөөкн биш моңһлмуд ислам шаҗиг шүтсн зерг шилтәнәс болҗ үг-келән мартҗ, оюн-санана талар бүдг-балрха болҗ, уйһр, сартг, хасг, төвд зерг үндстнд баг-багар хәәлн шиңгсн бәәнә. XVII зууна экәр өөрдин улс-төрин зүтклтн Баатр хуң-тәәҗ Очрта тәәҗ болн Авла баатр эдн туршлһ-сурһмҗан дүңнҗ, оюн-санана талар Бурхна шаҗиг шүтх, сойлын талар үг-келн, үзг-бичгән сәәнәр керглх күсл-шаардлһта болҗ. Мөн тер үйд Лхасад 22 җил шевлн сууҗ, ном-эрдм сурч, "Эрдмин дала" цол олсн Зая-пандит хутгт хәрҗ ирәд, Иҗл, Зә, Зүн һар болн халхин нойдудта уулзҗ, теднә санлыг соңсч, бас тер цагин моңһлмудын нойрхгч әңгин заран үсн, көрән шүдн болсн нәәрмдл уга бәәдлиг хүврүлх талар маш буйнта аҗл кеҗ, олнд ик күндлгдҗ, тер түрүләд, худм бичгәр төвд келнәс судр, ном орчулҗ, Бурхна шаҗна йосн-учриг олнд ухарулсн бәәв. Зуг орчулсн судр, номинь умшҗ медх күн туң цөөкн болҗ, тиигәд тер цаәгин өөрдин келн дунд зууна үйин моңһлмудын хуучн бичгин келнәс йилһвр иктә болсн төлә төвд судр, номиг зөв-онвчтаһар орчулҗ, олн-түмнд медүлх тер үйин хату эрмшлиг худм бичгәр хаңһахнь берк болсиг Зая-пандит медәд, худм үзгиг хүврүлх бодлан Зүн Һарин нойдт медүлсн бәәв. Тиимәс Дөрвн Өөрдин чуулһна хошуд нойн Цецн-хан, Авла баатр Зая-пандитд "Омг моңһл улсин хүвтнд килвр болхин төлә олн әдл дүрстә үзгүдиг онц тус бүр хольлцл уга гиигүлн йилһҗ, олхин килвр моңһл үзг яс" гиҗ зәрлг болҗ. Зая-пандитын тууҗ «Сарин герл» гидг дегтрт «Тер зун Баатр хун-тәәҗин деер зусв. Тер җилин үвл Авла тәәҗ Чүүд хамт үвлзв. Тер хулһн җилин үвл “Тодрха үзг” зокан үүлдв» гиҗ бичәтә. Зокагч эврән эн үзг-бичгиг «Тодрха үзг» гиҗ нерлв. Иим нерә учрнь — Уйһурҗн-моңһл бичгиг уйһрас зеелҗ авад, XIII зун җиләс авн XVII зун күртл керглҗ йовсар, келн хүврәд, олн моңһл келнә әвәсиг әдлхн үзгәр темдглснь — күчр-күнд юмн болв. Тиигхлә, өөрдин Зая-пандит олн әдл дүрстә үзгүдиг салһҗ, әвә болһнд эврә үзг хадҗ, шин үзг-бичг зокаһад, «Тодрха үзг» гидг нер хадв. Эн үзг-бичгәр Зая-пандит болн түүнә шевнр Һанҗур болн Данҗурас олн ном-судр, номин бүтәл-үүлдвр, намтр, эмин болн зурхан ном, ут тоодан 200-ас үлү ном орчулв.

Эн зокасн үзг бичгт негн Цаһан толһа биш, һурвн Цаһан толһа бәәнә. Өөрд келнә үг бичх 26 үзгтә нег Цаһан толһа, эндкгин тәрнь-тогтал бичх 50 үзгтә Цаһан толһа зокав. Төвд эндкгин цаһан толһаг өөрдин йосар «Төвд һальг» болн «Эндкгин һальг» гиҗ нерлнә.

Эдкгин һальг төвд һальг хойриг Зая-пандит түрүн болҗ зокасн биш. Түүнә өмн, орсин тооллар 1587 җилд моңһл гелң, ном орчулач Аюш-гууш Моңһлд тәрнь делгртхә гиҗ Али-Һали гидг онц хойр Цаһан толһа зокав. Зая-пандит болхла, тер Али-Һали үзгиг ясад авсн күн болҗ бәәнә.

Эврә зокасн шин моңһл үзг бичгин тускар Зая-пандит эврән:

…Омг моңһл улсин хүвтнд килвр болхин төлә
Олн әдл дүрстә үзг нуһудыг
Онц тус-бүр әңкд хольцл уга гиигүлн йилһҗ,
Олхд килвр моңһл үзг яс ― кемән дурдснд
Хамгиг медгч Шакьямуни, Зоңкавин тус болх болн
Хатн зүрктә, хәрл уга сүзгтнд тус болхин төлә
Хәәртә зәрлгин товч "Үзгин нәәрүлһ" үүниг
Хамсн зөвлҗ, Равҗамба Зая-пандит нәәрүлв, ― гиҗ номлҗ бичсн болдг
.

Тод бичгин компьютерин демҗлһ

Тод бичгин үзг-темдг Unicode-ын моңһл кодын күрәд орсн бәәнә. Өдгә цагт тод үзгин олн дүрстә үзгүдиг демҗх, боса кевәр, зүүнәс барун тал бичх сән демҗлһ уга болв чигн, зәрм сүүлин үйин Microsoft-ын бичх арһд (үлгүрлхлә, Windows Explorer 8) эн керг-үүл шиидгдсн бәәнә. Бас OC Windows Vista 2007-ас эклҗ эн керг-үүл шиидгдсн бәәнә.

2022 җилин март сарин 2-т арвн җилин турш Арслан Оргаевин көгҗүлҗ бәәсн Тод бичгин арвн тигиг (шрифтиг) Хальмг кел өргҗүлх төвин закрл Геннадий Корнеевин сурсн йосар хальмгин өглһин эзн Олег Бартунов хулдҗ авад, олна күртәл болһв. Өдгә цагт тод бичгин тигәр бичхәр седсн күн болһн тер тигиг татад авч, керглҗ чадҗана (нееһәтә, чөләтә програм хаңһамҗ болсн гисн үг).

Тод бичгин үзгүдин нерд

# Code Тод үзг Кириләр Латинар Ахр Нерн Удан Нерн
1 6176 А A А хойр арата
2 6212 Э E Э нег арата, дегә сүүлтә
3 6213 И I И нег арата, киисвр сүүлтә
4 6214 О O О нег арата, дөрвлҗн гестә
5 6216 Ө Ö Ө нег арата, дөрвлҗн гестә, ардан өргстә
6 6215 У U У нег арата, бүтү гестә, унҗу өргстә
7 6217 Ү Ü Ү нег арата, бүтү гестә
8 6184 Н N На нег арата, өмнән цегтә
9 6218 Ң Ñ Аң
10 6221 Х X Ха хойр арата, өмнән хойр цегтә
11 6222 Һ Ğ Һа хойр арата, өмнән төгрг цегтә
12 6219 Б B Ба бүтү толһата
13 6220 П P Пха
14 6192 С S Са сарвһр толһата, нег арата
15 6193 Ш Š Ша сарваһар толһата, ардан хойр цегтә
16 6224 Т T Та шанһ толһата, нег арата
17 6225 Д D Да хавтха толһата
18 6191 Л L Ла өөдән өвртә, нег арата
19 6223 М M Ма матьхр толһата, нег арата
20 6228 Ц C Ца цах толһата, нег арата
21 6226 Ч Č Ча
22 6227 З Z За цацу эргцтә, шуд көлтә
22 6227 Ж J жа цацу эргцтә, шуд көлтә
23 6234 Җ J* Җа
24 6229 Й Y Йа яман хоңшарта, шуд көлтә
25 6233 Г G Га дегә көлтә
26 6232 К K Ка көлн толһата, көндлң өргстә
27 6231 Қ Kh Кха катһр ка
28 6199 Р R Ра хамр доран өргстә, нег арата
29 6230 В W V Ва дегә көлтә
30 6235 Нь Ň Ня һальг
31 6236 Дз Ż Дза һальг
32 6296 Т T Та һальг
33 6297 Ж Ž Жа һальг

Бичлһн

Кирилл тодо хойр бичигәр бичисын үгүмүд цацу биши волна. Цаарандань үлгүрүнь хәләтән.

Кирилл Тод Кирил Тод Кирил Тод Кирил Тод Кирил Тод Кирил Тод
Ах Аха Шүлг Шүлүг Ноха Нохой Аньх Аниху Хөн Хонин Бух Буха
Сө Сөө Толь Толи Алвн Албан Сән Сайин Бәәх Байиху Насн Насун
Олн Олон Лавта Лабтай Көгҗм Көгҗим Гегән Гэгээн Негн Нигэн Хойр Хойор
Һурвн Һурбан Дөрвн Дөрбөн Тавн Табун Орс Орос Гидг Гэдэг Моңһл Моңһол

Юникод

Character
(decimal)
DecimalCharacter
(hex)
HexName
6144᠀1800MONGOLIAN BIRGA
6145᠁1801MONGOLIAN ELLIPSIS
6146᠂1802MONGOLIAN COMMA
6147᠃1803MONGOLIAN FULL STOP
6148᠄1804MONGOLIAN COLON
6149᠅1805 MONGOLIAN FOUR DOTS
6150᠆1806MONGOLIAN TODO SOFT HYPHEN
6154᠊180AMONGOLIAN NIRUGU
6155᠋180BMONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR ONE
6156᠌180CMONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR TWO
6157᠍180DMONGOLIAN FREE VARIATION SELECTOR THREE
6158᠎180EMONGOLIAN VOWEL SEPARATOR
6160᠐1810MONGOLIAN DIGIT ZERO
6161᠑1811MONGOLIAN DIGITT ONE
6162᠒1812MONGOLIAN DIGIT TWO
6163᠓1813 MONGOLIAN DIGIT THREE
6164᠔1814 MONGOLIAN DIGIT FOUR
6165᠕1815 MONGOLIAN DIGIT FIVE
6166᠖1816 MONGOLIAN DIGIT SIX
6167᠗1817 MONGOLIAN DIGIT SEVEN
6168᠘1818 MONGOLIAN DIGIT EIGHT
6169᠙1819 MONGOLIAN DIGIT NINE
6176ᠠ1820MONGOLIAN LETTER A
6177ᠡ1821MONGOLIAN LETTER E
6178ᠢ1822MONGOLIAN LETTER I
6179ᠣ1823MONGOLIAN LETTER O
6180ᠤ1824MONGOLIAN LETTER U
6181ᠥ1825MONGOLIAN LETTER OE
6182ᠦ1826MONGOLIAN LETTER UE
6183ᠧ1827MONGOLIAN LETTER EE
6184ᠨ1828MONGOLIAN LETTER NA
6185ᠩ1829MONGOLIAN LETTER ANG
6186ᠪ182AMONGOLIAN LETTER BA
6187ᠫ182BMONGOLIAN LETTER PA
6188ᠬ182CMONGOLIAN LETTER QA
6189ᠭ182DMONGOLIAN LETTER GA
6190ᠮ182EMONGOLIAN LETTER MA
6191ᠯ182FMONGOLIAN LETTER LA
6192ᠰ1830MONGOLIAN LETTER SA
6193ᠱ1831MONGOLIAN LETTER SHA
6194ᠲ1832MONGOLIAN LETTER TA
6195ᠳ1833MONGOLIAN LETTER DA
6196ᠴ1834MONGOLIAN LETTER CHA
6197ᠵ1835MONGOLIAN LETTER JA
6198ᠶ1836MONGOLIAN LETTER YA
6199ᠷ1837MONGOLIAN LETTER RA
6200ᠸ1838MONGOLIAN LETTER WA
6201ᠹ1839MONGOLIAN LETTER FA
6202ᠺ183AMONGOLIAN LETTER KA
6203ᠻ183BMONGOLIAN LETTER KHA
6204ᠼ183CMONGOLIAN LETTER TSA
6205ᠽ183DMONGOLIAN LETTER ZA
6206ᠾ183EMONGOLIAN LETTER HAA
6207ᠿ183FMONGOLIAN LETTER ZRA
6208ᡀ1840MONGOLIAN LETTER LHA
6209ᡁ1841MONGOLIAN LETTER ZHI
6210ᡂ1842MONGOLIAN LETTER CHI
6211ᡃ1843MONGOLIAN LETTER LONG VOWEL SIGN
6212ᡄ1844MONGOLIAN LETTER TODO E
6213ᡅ1845MONGOLIAN LETTER TODO I
6214ᡆ1846MONGOLIAN LETTER TODO O
6215ᡇ1847MONGOLIAN LETTER TODO U
6216ᡈ1848MONGOLIAN LETTER TODO OE
6217ᡉ1849MONGOLIAN LETTER TODO UE
6218ᡊ184AMONGOLIAN LETTER TODO ANG
6219ᡋ184BMONGOLIAN LETTER TODO BA
6220ᡌ184CMONGOLIAN LETTER TODO PA
6221ᡍ184DMONGOLIAN LETTER TODO QA
6222ᡎ184EMONGOLIAN LETTER TODO GA
6223ᡏ184FMONGOLIAN LETTER TODO MA
6224ᡐ1850MONGOLIAN LETTER TODO TA
6225ᡑ1851MONGOLIAN LETTER TODO DA
6226ᡒ1852MONGOLIAN LETTER TODO CHA
6227ᡓ1853MONGOLIAN LETTER TODO JA
6228ᡔ1854MONGOLIAN LETTER TODO TSA
6229ᡕ1855MONGOLIAN LETTER TODO YA
6230ᡖ1856MONGOLIAN LETTER TODO WA
6231ᡗ1857MONGOLIAN LETTER TODO KA
6232ᡘ1858MONGOLIAN LETTER TODO GAA
6233ᡙ1859MONGOLIAN LETTER TODO HAA
6234ᡚ185AMONGOLIAN LETTER TODO JIA
6235ᡛ185BMONGOLIAN LETTER TODO NIA
6236ᡜ185CMONGOLIAN LETTER TODO DZA
6272ᢀ1880MONGOLIAN LETTER ALI GALI ANUSVARA ONE
6273ᢁ1881MONGOLIAN LETTER ALI GALI VISARGA ONE
6274ᢂ1882MONGOLIAN LETTER ALI GALI DAMARU
6275ᢃ1883MONGOLIAN LETTER ALI GALI UBADAMA
6276ᢄ1884MONGOLIAN LETTER ALI GALI INVERTED UBADAMA
6277ᢅ1885MONGOLIAN LETTER ALI GALI BALUDA
6278ᢆ1886MONGOLIAN LETTER ALI GALI THREE BALUDA
6279ᢇ1887MONGOLIAN LETTER ALI GALI A
6280ᢈ1888MONGOLIAN LETTER ALI GALI I
6281ᢉ1889MONGOLIAN LETTER ALI GALI KA
6282ᢊ188AMONGOLIAN LETTER ALI GALI NGA
6283ᢋ188BMONGOLIAN LETTER ALI GALI CA
6284ᢌ188CMONGOLIAN LETTER ALI GALI TTA
6285ᢍ188DMONGOLIAN LETTER ALI GALI TTHA
6286ᢎ188EMONGOLIAN LETTER ALI GALI DDA
6287ᢏ188FMONGOLIAN LETTER ALI GALI NNA
6288ᢐ1890MONGOLIAN LETTER ALI GALI TA
6289ᢑ1891MONGOLIAN LETTER ALI GALI DA
6290ᢒ1892MONGOLIAN LETTER ALI GALI PA
6291ᢓ1893MONGOLIAN LETTER ALI GALI PHA
6292ᢔ1894MONGOLIAN LETTER ALI GALI SSA
6293ᢕ1895MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZHA
6294ᢖ1896MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZA
6295ᢗ1897MONGOLIAN LETTER ALI GALI AH
6296ᢘ1898MONGOLIAN LETTER ALI GALI TA
6297ᢙ1899MONGOLIAN LETTER ALI GALI ZHA
6310ᢦ18A6MONGOLIAN LETTER ALI GALI HALF U
6311ᢧ18A7MONGOLIAN LETTER ALI GALI HALF YA
ᢗᢩ6313ᢩ18A9MONGOLIAN LETTER ALI GALI DAGALGA (combined with ali gali A ())

Шаблон:Белдлһн