Лыткин, Георгий Степанович

Лыткин, Георгий Степанович
Лыткин, Георгий Степанович
Һарсн җил-өдр	26 май сарин (7 июнь сарин) 1835
Төрсн һазр	Усть-Сысольск балһсн, Вологда муҗ, Орсин хаата улс
Нас барсн җил-өдр	22 март сарин (4 апрель сарин) 1907 (71 наслсмн)
Нас барсн һазр	Санкт-Петербург, Орсин хаата улс
Мергҗлнь	педагог

Георгий Степанович Лыткин (Коми: Степан Ёгор, нууц нернь - Ёгуш; 1835-1907) — Әрәсән багш, түүк болн һазр-зүүһин һавьята багш; түүкч, угсатна зүүч, Финно-Угорын эрдмтн, Моңһлч, Коми улсин шүлгч, гегәрүлгч.

Намтрнь

Нертә эрдмт-номт Георгий Лыткин 1835 җилин май сарин 26-нд (өддгә цагин тооллар июнь сарин 7) Вологда муҗин Усть-Сысольск балһснд (өдгә цагт Коми улсин Сыктывкар балһсн) Зырян һарлта гер-бүлд төрҗ һарв. Эннь 1848 җилд Усть-Сысольскин әәмгин сурһулиг, дарунь Вологда балһсна гимназиг төгсәв. 1854-1858 җилд Лыткин Санкт-Петербург балһсна ик сурһулин Дорд үзгин келнә факультетд сурч, хүвсхлин бөлгүдт орлцҗ, «Һазр болн эрк чөлән» (Земля и воля) гидг ниигмлгин гешүн болв. 1859 җилд Георгий Лыткин эврә ик сурһулин тиңкмд көдлх нер девшгч болҗ үлдв.

Профессорин зергт белдхин төлә терүг Астрахань, Ставрополь муҗур, Теңгин цергин муҗур хойр җилин хуһцаһар илгәв. Эн хальмгудын бәәдг һазрт көдлмшәр йовҗ бәәхдән дундд зууна үйин хальмгин урн зокалын кед-кедүхн дееҗсиг олҗ, орчулҗ барлад кевлүлв.

1865-1869 җилд Георгий Лыткин Ларинск гимназьд багшлад бәәв^[1]. 1869 җилин август сарин 8-әс нас барх күртлән Санкт-Петербургин 6-гч гимназьд түүкин багш болҗ бәәв^[2].

Эрдм-шинҗллһәнә керг-үүлнь

Эрдмт-номтын шинҗлх ухана керг-үүлин седвнь моңһл судлл, хальмг судлл, финно-угор кел шинҗлл бәәв. Эннь утх зокалын коми келиг тогтахд икл хүв-немр орулв. Лыткин үнн алдртын шаҗна урн зокалыг коми келнд орчулх көдлмшиг кеҗ бәәсн (тер тоод Матфейин Сән Зәңгиг эврә келнд орчулв). Бас Лыткин түрүңк Коми Үзглл бичҗ, Коми келнә түүкиг судлад, Пермин келмүдин хәрцүлсн толь-бичгиг тогтаҗ бичв. Эннь бас урн зокалын эллегин шүлгиг бичәд бәәв.

Эврә мергҗләр Георгий Лыткин «Йирңкә һазр-зү» гидг сурх дегтриг барлҗ һарһв (Санкт-Петербург, 1890-1894).

Хальмгудын түүк судлснь

Георгий Степанович Лыткин деер дурдсар Санкт-Петербург балһсна Ик сурһулин Дорд үзгин факультетын профессор зергд белдх цагт Астрахань, Ставрополь болн Теңгин цергин муҗур, хальмгудын бәәдг һазрур хойр җилин хуһцаһар илгәгдҗ, хальмгудын келн, сойл, шаҗн, угсатна зү, түүк болн урн зокалыг судлҗ бәәв. Эн айллын ашгт эрт урд цагин хальмгудын урн зокалын дурсхлмудыг орчулсн орчуллһар, эврә бичсн үүдәврмүдәр чигн номт хальмг тууҗ-түүкин судлачнрин дунд онц орм эзлҗ бәәнә^[3].

Лыткин номтын хамгин үн-чинр иктә бисн үүдәврнь — «Материалы для истории ойратов» (Өөрдин түүкин матриалмуд) болна. Эн дегтриг Георгий Степанович Лыткин хальмгудын һазрт, Хошудын улсин Амта Бурһста гидг сүүрд сууҗ, хальмг хуучиг меддг көгшдин келсн үгәр тогтаҗ бичсн болдг. Эн дегтриг бичхд Лыткин бийән тууҗ-түүкин нәрн судлач, угсатна зүүч, урн-зокал болн амн үгин зокалыг шинҗлҗ йовҗах күн гиҗ олнд медүлҗ ирв. «Өөрдин түүкин материалмуд» түүрвәчин темдглл болн цәәлһврлә хамдан «Астраханские губернские ведомости» (Астрахань муҗин медән) гидг нертә өдрин соньнд барглдҗ һарсн бәәҗ (эннь 1860 җилин «Астрахань муҗин медәнә» №45-46, 1861 җилин №7, 8, 13, 15, 16, 18, 20, 22, 26-29 барлгдҗ һарв)^[3].

Хальмгудыг судлсн хойдргч ик чинртә үүдәврнь «Аюки — хан калмыцкий» (Хальмгудын хан Аюка) гидг нертә үүдәвр болна. Эннь Лыткин номтын Әрәсән эрдм-шинҗлһәнә болн урн зокалын зүтклтнрин XIX зун җилин 50-гч җилмүдин сүүлчәр ниитлсн «Энциклопедический словарь» (Невтркә толь-бичг) гидг дегтрт белдҗ һарһсн ниитлл болна. Эн товч ниитллд түүрвәч XVII зун җилин сүүлчин — XVIII зун җилин хальмгин хаата улсин улс-төрин ээдрәтә нөкцл-бәәдлиг үнн зөв илчлҗ, Хальмгин Аюка хаана өңглг дүриг тодрха үзүлҗ бәәв. Эн ниитлл «Невтркә толин» v-гч ботьд һарв^[4].

Георгий Лыткин номтын хальмгудын тууҗ-түүк судлҗ шинҗлсн эн хойр үүдәвр ик соньн болад, эврә онц материалмудар, хуучиг меддг көгшдин барлсн медәһәр хальмг урн зокалын болн тууҗ-түүкин дурсхмудын дотр онц орм эзлҗ бәәнә.

Темдглл

↑ Пятидесятилетие С.-Петербургской Ларинской гимназии. 1836—1886. — Санкт-Петербург: тип. М. М. Стасюлевича, 1886. — С. 51. (неопр.) Дата обращения: 23 Үкр сарин 2021. Архивировано 23 Үкр сарин 2021 года.
↑ Историческая записка, изданная ко дню пятидесятилетия С.-Петербургской шестой гимназии
↑ ¹ ² Лунный свет. Калмыцкие историко-литературные памятники. Пер. с калм. ред., сост. А.В. Бадмаев. Элиста, Калм. кн. изд-во, 2003. С. 390
↑ Энциклопедический словарь, составленный русскими учеными и литераторами. (Отделение 1-е). Т. v (Антр — АӨ). Санкт-Петербург, 1862. С. 734-738

[1] Пятидесятилетие С.-Петербургской Ларинской гимназии. 1836—1886. — Санкт-Петербург: тип. М. М. Стасюлевича, 1886. — С. 51. (неопр.) Дата обращения: 23 Үкр сарин 2021. Архивировано 23 Үкр сарин 2021 года.

[2] Историческая записка, изданная ко дню пятидесятилетия С.-Петербургской шестой гимназии

[Лыткин-3] ¹ ² Лунный свет. Калмыцкие историко-литературные памятники. Пер. с калм. ред., сост. А.В. Бадмаев. Элиста, Калм. кн. изд-во, 2003. С. 390

[4] Энциклопедический словарь, составленный русскими учеными и литераторами. (Отделение 1-е). Т. v (Антр — АӨ). Санкт-Петербург, 1862. С. 734-738

[1]

[2]

[3]

[4]