Магтал
Эн үг олн утхта болдг юмн. Магтал (утх-чинр) гидг халхиг үз.
Магтал (тод. ᡏᠠᡎ᠋ᡐᠠᡃᠯ) — моңһл келтнрин ардын амн-зокал болн утх-зокалын җиҗг төрл, юм магтх шүлгләнә бүтәлмүд[1][2]. Утх-зокалд түүкин ямр негн йовдл эс гиҗ баатрт зөрүлсн байсхлңт шүлг мөн[3].
Тодрхалл
Магталын һарл-үүслиг эрт урд үйин нүүдлчнрин заң-үүл, байр-йосллыг дахлддг дуудас олад үзҗ болна. Магтал болхла, сүмсн, һазр, күн-әмтнд чигн зөрүлсн болдмн. Эн һурвн төрлин магталмудыг (ирү нәәрг, нәәрүлһ, бүтцәрн йилһтә) магталын дед төрл гиҗ үзҗ болх болвчн, моңһл судллын утх-зокал судллд иим хувагдл бәәдг уга[1].
Магтл болхла, үрглҗ монолог[4] болад, һол кесгнь «магтх дүрин седкл-санан, медрмҗ, бодлын илркәллд оршдг». Зокалнь нурһлҗ (мөрн, хан, кеер, уул гих мет) дүрин чимг үгинь даралҗ келх үүлд тулһурлдг. Моңһл бичгин аңхна дурсхл болсн (XIII зун җилин) «Нууц товчанд» бәәдг «Бөкиг магтх» шүлгин ишллин бүтцнь эн дурсхлын магталмудын йирин онцлг болдмн[1]:
«...Бас дәкн байрлулгч/ Бат итклт/ Бахдн бәрлдгч/ Бууршго күчт/ Шалмһа көдлһәнт/ Бүргдин девлтт/ Идр арслң...»
Магталмудыг бас нүүдлчнр дунд бурхна шаҗ делгрүлхд ашиглдг бәәҗ[1]. Бурхна шаҗна дууллд чихл элемент болхла, текстд мел давтгддг зальврлын томъялл. Нурһлҗ - маань[5].
Немәд келхд, магталыг моңһл шүлгчнр керглҗ авсмн[1]. Тодрха келхлә, БНМАУ-ин үйд шүлгчнр эв хамтын нам, Зөвллт-Моңһлын нәәрмдл, эк орна йилһән сән күмсиг күндткн магтх шүлг зокадг бәәҗ[2].
Темдглл
- ↑ 1 2 3 4 5 Эдлеева, 2007, с. 229.
- ↑ 1 2 Михайлов, 1962—1978.
- ↑ Магтаал
- ↑ Эдлеева, 2007, с. 230.
- ↑ Эдлеева, 2007, с. 232.
Ном-зү
- Эдлеева К.А. Композиционные и структурные особенности монгольских гимнов // Известия Российского государственного педагогического университета им. А.И. Герцена. — 2007. — Т. 15, № 39. — С. 228-233.
- Г. И. Михайлов. Магтаал // Краткая литературная энциклопедия. — М.: Сов. Энцикл., 1962—1978. — Т. 4.
Холвас
- Шубина Е.Р. «Магтал двенадцати деяний светлейшего спасителя Будды» Галсанджинбы Дылгырова // Монголика-XIII: Сб. ст.. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 65-70.