Манц һол

Рувики-с
Манц һол
Тодрхаллт
Утнь 420 км
Бассейн 35 400 км²
Усна һарлт 16[1] м³/с (Весёловское усна тогтал)
Водоток
Исток Калаус
 • Высота 27 шаху м
 • Бәәх ормин темдгүд 45°42′26″ с. ш. 44°03′03″ в. д.GЯO
Устье Тең
 • Бәәх ормнь Ростовин муҗин Багаевскин района Манычская станиц
 • Бәәх ормин темдгүд 47°14′56″ с. ш. 40°15′14″ в. д.GЯO
Расположение
Водная система Тең → Азовин теңгс
Орн-нутга
Регионы Хальмг Таңһч, Сарпулин край, Ростовин муҗ
ГВР-ин темдг 05010500712107000016279[2]
ГКГН-ин номер 0052997
Манц һол (Южный федеральный округ)
Голубая точка — исток
исток
Синяя точка
устье
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Манц һол (Деед үзгин Манц һол; орс. Ма́ныч (За́падный Ма́ныч) — Хальмг Таңһчин, Сарпулин крайин болн Ростовин муҗин һазрмудар һооҗдг, Тең һолын зүн цутхл. Эклцнь[3] Калаус һолас Манц болн Дорд Манцин салһлтдт бәәнә. Европин болн Азийн хоорнд бәәх һолар йовҗах меҗән бас нег темдг.

Утдан — 420[4] км, кирцләд[5] ус тосдг нуурмлгин аһу — 35,4 миңһн км², терүнәс 2,1 миңһн км² нуурмуд эзлнә[6], нурһлҗ давста[7]. Манц һол Калауста хамдан 856 дууна, усна боодгин аһунь — 48,45 миңһн км²[8].

Цасн хәәлснәс дүүрнә. Усна эрдстнь — 2—8 г/л[7]. Манц һолур Ховң һолас орҗ ирдг усн Невинномысскин цутхлар болн Ик Егорлыкин зүн цувгар һооҗҗ орна[6]. Һолын усар тәрәнә һазрмуд услна[6] һолас заһс бәрнә[7]. Һолын белчрәс авн 179 дуунад кермс йовдг хаалһ бәәнә[7].

Весёловскин усна тогталын көвәд Юловский селәнә өөр Юловская зогсал бәәсмн, терүнә көрснд радиоуглеродын насна кирцән 15 290-с авн 24 480 җил күрсмн[9].

Нерәдлһнь маңһд. маныч — «һашун»[10].

Һазр-зүүһин тодрхаллт

Манцин нуурмлг

Һолын нуурмлгин аһун кемҗән — 35 360 км². Ар үзгт Деед Манц, Сал һол хойриг салһҗах Сальск-Манцин эргд тулгдна. Барун талк усна нуурмлгнь уутьхн ут, өргндән 35—50 км. Өмн үзгин усна нуурмлгнь Сарпулин өндрт күрнә (өндрнь 200 м), деед үзгәр — Азов-Манцин усна хаһлвр[1]

Теңгин нуурмлг

Усна сүлҗән дала биш. Өмн үзгәс Ик болн Дунд Егорлыкас болн Калаусас усн ирнә. Эргндк һолмуд цуһар цасн хәәлсн усар теткгднә, дәкәд дора һолмудын болн зуна цагин хурин усар немгднә. Эргндк һазрар бас давста уста нуурмуд бәәнә. Эклцәсн Манц Халцха Царң дәврҗ һооҗна: Лысый Лиман[11], Манц усна тогтал, Ман нур (Пролетарскин усна тогталд орна)[12][13], Манц нур (Пролетарскин усна тогталд орна)[14][15], Весёловское усна тогтал[16], Шахаевский болн Западенский царңгуд[17], Усть-Манычское усна тогтал[6][7].

Һолын огчм

Деед үзгин Манц һолын огчм денҗ янзта. Хамгин икәр негдгч болн хойрдгч денҗс өсҗ, 10—30 м болн 20—40 м. Цань һурвдгч денҗ тодлгдна, тернь барун көвәһәр үзгднә. Темдгүднь — 30—60 м[1]. Һолын огчм кезәңк Манцин хол нег таласнь, Кумо-Манцин хотхр талдан таласнь темдглнә.

Кумо-Манычин хотхр Иҗл һолын барун өндр көвәд, ар үзгәр Эргени өндрт болн өмн үзгт Сарпулин өндрин хоорнд бәәсн кезәңк хоолар Хар теңгстә залһлдҗ йовсмн. Кезәңк Манцин хоолын ут кирцәнь 500 км шаху бәәсмн. Хойр теңгс Манц һолар залһлдад, зәрмдән тасрад бәәсмн. Терүнәс иштә Манцин кецнь әдл биш — энд олар улмта һазрмуд бәәнә, царңгуд, арлыгуд болн хоолмуд бас бәәнә.

Пролетарскин хаҗуд бәәх Манцин цувг

Огчмин көндлңг бәәдл хәләхлә, дорд үзгәс деед үзг тал: Дорд үзгин Манцин огчм; Зунда-Толһан усна хаһлвр Эргенин болн Сарпулин өндртә ниилнә; Деед үзгин Манц; Манц нуурин хотхр; Салын хавчур, уутьруллһн, Салын далңгин өндртә ирлцнә; Дора Манцин хотхр[18].

Һолын огчм нурһлҗ царцу кецтә көрстә, зәрм ормар давста болн давсна хагта көрстә[1].

Ур-аһар

Җилин аһарин киитин-халуна дундур кемҗән 8,9 °C (огчмин ар-зүн талд) 10,2 °C (өмн-барун талд). Ут тоодан җилин эргцд ундг хур-чигин кемҗән огчмин барун талд 315 мм-с авн, Сарпулин өндрт 623 мм күрнә. Манц һолын деер захд хагсу аһарта. Энд җилин эргцд хур-чиг 300 мм унна, зуг зунын халунд, хагсу салькнд дарунь ширгнә. Җилин дулан цагт 62-71 % хур-чиг орна. Һазрин көрснд хар һазрин кецнь нурһлҗ бәәнә. Өмн-барун захнт царцу кецтә көрстә. Манц һолын огчм бүклдән теегт бәәнә. Дорд үзгәр Каспийин эргндк көндәтә харһҗана[8].

Усна бәәдл

Деер заасн цуг тоотсас иштә зунар орсн хур-чигин усн һолыг дала теткҗәхш. Хамгин элвгәр хаврин хәәлсн усар тетклгднә (февраль-май сармудт). Зунын болн намрин цагт орсн ик хурин хөөн хая царңгуд тогтна.

Бүртклһнә кергүд кегдснә өмн Деед үзгин Манц һол 15 хоорндан нәрхн һооҗурар залһата бичкн нуурмудас тогтдг бәәсмн. Теднә усн эрдстә бәәсмн. Зунын халунд тедн хагсад, Деед үзгин Манц һол бичкн уста цөөкн царңгудас тогтддг бәәсмн[1]. Кесг җилдән тоолсн усна тогтацмуд (1932—1934 җилмүд күртл) Пролетарск балһсн (Ростовин муҗ) 4,64 м³/с (һооҗҗ һарчах усн 0,146 км³/җилд; һооҗҗ һарчах усна кец 0,12 л/(с×км²); һооҗҗ һарчах усна аһу 3,8 мм)[8].

Ода цагин җилин эргцин усна һооҗур нурһлҗ Ховң болн Тең һолмудас ирнә. Дәкәд әмтн тогтасн бичкн усна тогтацмудас бас усн ирнә. Һолын усна тогтац зөвәр хүврсмн. 1930-гч җилмүдт Белчр-Манцин огчмд, Весёловскин болн Пролетарск усна тогталмудын огчмд олн усна тогталмудын экләд тосхснас иштә болн Невинномысскин цувг (утдан 44 км) Ховң һолас Ик Егорлыкт орҗах усн давснас цеврлгдәд, улм эләдәд бәәсмн[1]. Һолын усна кемҗән бас Тең һолын уснас болн Калаус һолын уснас теткгдҗәнә[19]. Җил болһн Ховң болн Тең һолмудас Манц һолур 1,75-1,92 км³/усн орна[8].

Весёловскин усна тогталд — 16 м³/сек[1].

Хамгин ик усна һарлтын тооцлһн м³/сек, Весёловскин усна боодг[1]
Гидрохимий

Усна эрдстнь зүн үзгәс барун талагшан Дорд үзгин Манцин төвин әңгд хамгин ик кемҗән күрч өснә (17—30 г/л). Эрдстнь элвгтә усн цуг Манцт бәәнә, цөөкн цевр усн орҗ ирдг ормар эрдстнь баһрна. 1948-гч җилд Невинномысскин цувгар, Егорлыкин һолын уста Ховң һолас ус орулсна хөөн Манц һолын усна эрдстн бас баһрв.

Манц һолын усна эрдстниг хойрдгч денҗин көрснд цуглрсн давснас эләдүлнә. Дәкәд хурин болн хәәлсн усн һооҗад орсн цагт көрснәс давс дахулад орулна[1].

Урһмлмуд болн аң-аһрусд

Манц һолын усна эрдстнәс иштә энүнд урһмлмуд баһ болна. Энд-тенд бәәх арлыгмуд ховр олн-зүсн ноһанта, буудян зүүтә урһмлмудта болна.

Манц һолын огчмин усна тогталд үүрән ясдг шовуд олар бәәршлнә. Энд олар уснд өөмдг шовуд бәәнә, тедн дунд хатяр бәәдлтә улан өрчтә тошнур, оошг хорд шовун, отхта хорд шовун, хар толһата инәмтхә. Евразин девскр һазрт эн ормд хамгин олар һалуд бәәдг орм болна: цаһан маңната һалун, улан өрчтә тошнур, бор һалун. Февраль сарас авн май сар күртл шовудын хаврин нүүдл давна.

Манц нур орн-нутгуд хоордк чинртә уста-улмта һазр болад, Рамсарскин конвенцин ханьд бәәнә. Нуурин онц бәәдлиг, энд бәәх хатяр урһмлмудын, шовудын болн аң-аһрусдын тоог хадһлҗ өскхин төлә 1995-гч җилд Ростовин хөрүлтә һазр бүрдәгдсмн. 1996-гч җилд «Хар Һазр» биосферин хөрүлтә һазрт хальмгин талас[1]. Манц нуурин арлыгмудын дунд Ростовин әңгәс Водный (Южный) арлыгт зерлг адун бәәршлнә.

Азов — Каспий усна хаалһ

Азовин теңгсәс — Каспийскин теңгсүр усна хаалһ тогталһна шиидвр кезәңк тууҗта. XVIII зун җилд академик Пётр Паллас хойр теңгсиг Дорд үзгин болн Деед үзгин Манц һолмудар залһх ухаг медүлсмн. 

1932-гч җилд СССР-ин Совнарком Азовин теңгсәс — Каспийскин теңгсүр усна хаалһ тогталһна шиидвр батлҗ авсмн. 1934—1937 җилмүдт усна залһлһна хаалһин түрүн төсв тогтасмн. Эн Кумо-Манцин хотхрар давна. Тер саамд түрүн көдлмш кегдсмн[20].

1936-гч җилд Белчр-Манцин, 1941-гч җилд болхла — Веселовскин болн Пролетарскин усна боодгуд тогтагдад, бас тиим нерәдлһтә усна тогталмуд болсмн. Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт Азов — Каспий усна хаалһин тосхлт зогссмн. Дәәнә хөөн Хальмгин һазрар эн хаалһиг тосхлһнас цәәдхсмн. Терүнә ормд Тең Иҗл хойриг залһх шиидвр һарсмн. 1952-гч җилд Иҗл-Теңгин кермсин цувг эдлврт орулгдсмн. 1940-гч җилмүдин чилгчәр усна тогталмудын тоод Манц нур немгдсмн. Шлюзта кермсин цувг утдан 329 дууна бәәсмн. Хамгин халун зунар бичкн уста Манц нур хагсад бәәснәс иштә (1886, 1936 җилмүдт), Ховң һолас болн Цимлянскин усна тогталас цувгмуд татад, ус немсмн. Манцин усна хаалһ ода чигн эдлврт бәәнә, зуг бәәрн кергүдәр, бичкн аца зөөнә.

Темдглл

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Схема комплексного использования и охраны водных объектов бассейна реки Дон. Книга 1. Общая характеристика бассейна. Архивировано из оригинала 26 Мөчн сарин 2015 года.
  2. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 7. Донской район / под ред. Д. Д. Мордухай-Болтовского. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 267 с.
  3. ↑ До постройки дамбы в середине XX века.
  4. ↑ Река Маныч (Западный Маныч) : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
  5. ↑ Калаусас Манцур орх усна то
  6. ↑ 1 2 3 4 Западный Маныч // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Западный Маныч // Словарь современных географических названий / Русское географическое общество. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
  8. ↑ 1 2 3 4 «Вода России» — Маныч (рус.). water-rf.ru. Дата обращения: 4 Үкр сарин 2025. Архивировано 17 Така сарин 2020 года.
  9. ↑ «Влияние экстремальных природно-климатических трансформаций на процессы культурной адаптации в палеолите Каспийского бассейна». paleogeo.org. Дата обращения: 4 Үкр сарин 2025. Архивировано из оригинала 21 Мөчн сарин 2017 года.
  10. ↑ Твёрдый А. В. Маныч // Кавказ в именах, названиях, легендах: опыт топонимического словаря. — Краснодар : Платонов И., 2008. — С. 219. — ISBN 978-5-89564-044-9.
  11. ↑ Лист карты L-38-XXI Арзгир. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  12. ↑ Лист карты L-38-XX Дивное. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  13. ↑ Лист карты L-38-XIV Ремонтное. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  14. ↑ Лист карты L-38-XIII Яшалта. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  15. ↑ Лист карты L-37-XVIII Сальск. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  16. ↑ Лист карты L-37-XII Пролетарск. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  17. ↑ Лист карты L-37-XI Зерноград. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  18. ↑ Отражение морфологии Манычской долины в реконструкции Маныч-Керченского пролива позднего Антропогена. Дата обращения: 4 Үкр сарин 2025. Архивировано из оригинала 23 Һаха сарин 2016 года.
  19. ↑ Базелюк Александр Анатольевич, «Базелюк А. А. Антропогенное изменение гидрографической сети Кумо-Манычской впадины. Дата обращения: 16 Үкр сарин 2025.», Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата географических наук. Ростов-на-Дону, 2007.
  20. ↑ Новый водный путь из Европы в Азию будет в два раза короче: доклад академика Станислава Левачева. Дата обращения: 4 Үкр сарин 2025. Архивировано из оригинала 12 Така сарин 2009 года.
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Манц_һол&oldid=319603" халхас авсн