Медәллин эдин засг (үндсни төсв)

«Медәллин эдин засг» үндсни төсв
«Медәллин эдин засг» үндсни төсвд нерәдсн Правительствин хург (2023)
Эклснә җил-өдрнь	2024 җил
Дууссна җил-өдрнь	2030 җил
Учрнь	Әрәсән йирңкәлгч Владимир Путина даалһврар
Хохргчнрнь
Һарунь	700 җува арслң
Сайтнь	национальныепроекты.рф

«Медәллин эдин засг» (орс. «Эконо́мика да́нных») — Әрәсән йирңкәлгч Владимир Путина даалһврар бүрдәгдсн үндсни төсв. Түрүн болҗ эн төсвин тускар 2023-гч җилд «Тоолвр болн холван. Квантин делкә» гидг чуулһнд келгдсмн. Терүг Циифрин, холвана болн олна хәрлцәнә Министерств, Әрәсән эдин девшлтин Министерств, Әрәсән хазна Министерств болн «Цифрин эд» АНО ашглҗана.

Тодлсн зураһар, эн үндсни төсвин дамҗар Әрәсән орн-нутгт кегүлсн оюн сегәниг болн компьютерин квантын болвсрулх эрдмиг өргҗүлх болҗана. Терүнәс нань цифрин чинртә болвсрулх эрдмиг ашглҗ олн-әмтнә бәәдл-җирһлд тус күргх шиидвртә. Үндсни төсвиг йовулхин төлә 2030-гч җил күртл 700 җува арлңг мөңгн йилһгдҗәнә млрд.

Квантын чинртә ик ишкдл

Владимир Путин «Медәллин эдин засг» үндсни төсвиг олн-әмтнә җирһлиг ясх, гиҗ тоолжана (2023)

2023-гч җилд «Тоолвр болн холван. Квантин делкә» нерлһтә чуулһнд Владимир Путин «Медәллин эдин засг» үндсни төсвиг зәңглв. Терүнә чинрнь СССРин цага 20-гч зун җилин һучдгч-дөчдгч җилмүдт болсн «салглана ик ишкдлтә» әдл йовдл учрх, гиҗ нәәлҗәнә: тер мет орн-нутгин технологин, экономикин, эрдм-сурһулин болн заллтын халхсар сәәрх болҗана. Йирңкәлгч келсәр, эн төсвин ашар орн-нутгин кергүд циифрин чинрт орулх деерән, энүгәр дамҗад «шин эд» тогтагдх болҗана, тер мет олн-әмтнә бәәдл-җирһл сәәрх болҗана:

Энүнд циифрин эв-арһсар орн-нутгин эд, оюн сегәнә зөөриг болн болвсрулх эрдмин, квантын чинртә төсвмүдиг өөдлүлх деерән… Эн тоотиг хамднь нег күслтәһәр күцәһәд, олн-әмтнә бәәдл-җирһлд орулҗ, эдлх кергтә.

Үндсни төсвиг давулхин төлә Йирңкәлгч тодрха күсл тәвҗәнә:

• медәллиг цуглулдг эв-арһсиг шинрүлх (өөдән арһта шин квантын сенсор кев-янз һарһҗ авх кергтә. Тедн спутникин болн һазр деер бәәх залһсин арһар үзүлҗәх тоотсиг тодрхаһар тодлдг болх зөвтә, дәкәд эрүл-мендин халхар керглхд — гемиг ик эртәснь үзҗ илдкгдг болх зөвтә);
• медәллин тоотсиг түргн кевәр йовулдг кев-янзиг шинрүлх (робототехникд, залач угаһар йовдг көлгнд, балһсдин уульнцсар тәвдг автоматизацин тоотсд кергтә болх);
• медәллиг тодлдг болн хадһлдг тоотс бүрдәх (үүлнә давцң, медәллиг тодлдг цутхлңгуд шаңһа керг-үүлдврмүдт болн бүрдәцсин көдлмшт кергтә болх);
• квантын болн фотона болвсрулх эрдмин дамҗар компьютермуд һарһх;
• медәллин тогтлцаг харслһна тоосиг шинрүлх (квантын хәрлцәнә болн квантын нуувчин);
• үднсни бәрмҗән тогталһн болн медәллин бичг бәрмтсиг таньдг кев-янзс кеҗ авлһн;
• медәллиг цуглулҗ шинҗлдг эв-арһс кеҗ тогтах (тер дунд кегдмл оюн сегәнә эв-арһс болн эврә нутгтан бүрдәсн компьютерин көтлврмүд);
• нуувчин оньс хадһлдг эв-арһс тогталһн (Әрәсән болн һазадын ордудт көдлдг көтчнрт керглҗ болх зөвтә).

Үндсни төсвиг хамгин түрүнд шаңһа мөңгәр теткх болҗана. Mobile Research Group-ин шинҗләч Эльдар Муртазин темдглсәр, цифрин халхар Әрәсән өслт Нарт-Делкән орн-нутгудин түрүн тавн ормд орҗана (2024-гч җилин тоолсар), тиигчкәд, үндсни төсвиг тогтахларн, талдан орн-нутгудта урлдҗ зүтклгон, эврәннь бус-нутгст «цифрин халхар һооруллһна» керг күцәҗ йовна:

Үндсни төсвиг күцәхд йилһлҗ өгчәх мөңгәр нег әңгднь түргн шинрлт кеҗ болҗана. Күслнь мел ил: эн девшлтин төлә кергтә болҗана. Ода Москван циифрин чинртә тоотс бус-нутгсин бәәдләс деер болҗана. Әрәсәг һазадын ордудта дүңцүлхлә, ард үлдҗ йовхшвдн.

Болвсрулх эрдмин бий даалт

Әрәсән квантын цутхлңгин һардачин негнь, Руслан Юнусов, йирңкәлгч Владимир Путин болн «Росатомин» һардач Алексей Лихачёв (2023)зүн таласнь

Үндсни төсвиг күцәхин төлә инженермудын болн номтнрин өмн тәвсн күслмүдин тускар эврәннь ухан — тоолврарн «Росатомин» һардач Алексей Лихачёв хувалцсмн. Энүнә тоолврар, квантын чинртә компьютер бүрдәх керг советин йосна цагт түрүн ядерн бомб бүрдәснлә әдл, юңгад гихлә урднь уга юм бүрдәһәд, орн-нутгиннь бий даалтыг өргҗүлҗәх керг:

Чамаг Правительств дуудҗ авад, һурвн-дөрвн җилин болзгт урднь орчлң деер уга юмиг Правительствин болн Номин Академин оньгт бән бәәҗ ке гисн амр биш. Тер саамд атомин әңгиг шиңкән бүрдәгсн цагтнь ахлҗ йовсн Лаврентий Павлович Берия ухандм орна, тер учрар нерән һуталго советин йосна цага, Әрәсән өдгә цага атомин өөдән чинртә үүлдлтиг алдл уга, сән аштаһар күцәх кергтә, гиҗ сангдна.

Әрәсән квантын компьютер онц лабораторьт «Росатомин» ханьд бүрдәгдсмн. Бүрдәһәчнь физикин номт Илья Семериков Алексей Лихачёвин келсиг эврәһәрн шоглад цәәлһәд, хамдан көдлҗәх Илья Заливако, Саша Борисенкота һурвулн — эврә дурар «Шарашкд» бийән хаасн улсвдн, гиҗ келҗ. Тернь бас йорта болҗана, урднь Туполев, Королёв, Термен көдлҗ йовад авиатосхлһна, көдлгүр тосхлһна болн ракет тосхлһна кергт ик тәвц орулсн үлгүр тодлгдна. 2023-гч җилд болсн Болвсрулх эрдмсин иргчин чуулһнд Илья Семериков ионн квантын процессориг бүрдәсн цагтан гертән бәәснәс болхнь лабораторьт удан бәәдг биләв, гиҗ тодлв:

Илья Семериков лабораторьтан хонуд бәәдвдн, гиҗ Владимир Путинд келв (2023)

Тер цагас авн, һурвн җилин алднд бидн лабораторьтан бәәдвдн — амрлһна өдрмүд болну, сарң өдр болну. ФИАН арвн негнлә хаагддгнь сән болв, эс гиҗ бидн тенд чигн хонад бәәх биләвдн.

Квантын түрүн компьютер бүрдәхин өмн Илья Семериков түрүләд хамдан көдлх номтнрин онц баг цуглулҗ авла. Арвн җилдән энд багиг тогталав, гиҗ 2023-гч җилд эн келсн билә. Дәкәд арвн җилдән күслән күцәхд кергтә болх, гиҗ инженер тоолврарн хувалцла:

Көдлмшин йовудт маднд байрта кем учрна, тернь болхла квантын компьютер бийнь туста кергүд күцәдг болҗана. Эс тодлгддг тоотс келго, тодрха чинртә кергүд күцәҗәнә. Тернь йир сән чинртә. Мана санаһар болхла олн-әмтнд кергтә, туста квантын компьютер кех зөвтәвдн.

Циифрин эдин зеткр

«Медәллин эдиг засгх» үндсни төсвин йовудт эдин девшлтин Министерствд болн күч-көлснә Министерствд җил болһн шинҗллт давулад, кегдмл оюн сегәнә болвсрулх эрдмиг эдлврт орулсн цагт ямаран оңдарултс учрҗахнь, тодлх даалһвр өглә.

Бас хәләтн

• «Мергҗлт» Федералин төсв
• «Мергҗлтнр» Мергҗлин эрдмин мапрһан
• Национальный проект «Үүлтнр» үндсни төсв
• Әрәсән баһчуд» үндсни төсв

Темдглл