Очра Улазһна Уташ

Рувики-с
Очра Улазһна Уташ
Уташ Улазганович Очиров.jpg
Төрсн җил-өдрнь 1911 декабрь сарин 25(1911-12-25)
Төрсн һазр
Нас барсн җил-өдрнь 1994 февраль сарин 1(1994-02-01) (82 года)
Нас барсн һазрнь
Орнь
Шинҗлх ухана салврнь Хальмгч ном[d]
Аҗлын һазрнь
Сурһульнь
Номин зергнь Багшин номин кандидат[d]
Номин цолнь доцент[d]
Шаңнлнь
орден Отечественной войны I степени медаль «За боевые заслуги» медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»

Очра Улазһна Уташ (орс. Уташ Улазганович Очиров; 1911 декабрь сарин 25, Икицохуровский улус[d], Әәдрхнә губернь[d] — 1994 февраль сарин 1, Элст) — СССР-ин болн Әрәсән номтн, багш, орчулач, хальмг болн орс дүңцүллһнә лингвистикин эрдмч, Хальмг АССР-ин Ик сурһулиг бүрдәчнрин негнь. Төрскән харсгч Алдр дәәнә орлцач. Хальмг АССР-ин Ачта багш.

Намтрнь

1911-гч җилин декабрь сарин 25-д угатя хальмгин өрк-бүлд төрсмн[1].

Нилхәсн авн авһнь, Очра Бокта асрсмн. Авһнь хөөннь № 8-гч тойгта мөр өсклһнә колхозин бүрдәһәч, Хальмг АССР-ин Суңһврин күцәгч комитетын (ЦИК) толһачин дарук бәәсмн. Уташ дарунь Әәдрхнә № 4-гч тойгта өнчн бичкдүдин герт өссмн. Муҗгудын баһчудын школд сурһуль авад, ВКП(б)-н Ик-Цоохрин райкомин әңгиг ахлсмн[2].

1930-гч җилд Саратовин Ик сурһулин Хальмгч кафедрин багшнрин факультетын хальмг тууҗин болн филологин әңгд орсмн. 1933-гч җилин июнь сарас авн 1934-гч җилин сентябрь сар күртл Хальмг автономн муҗин Приморскин района олна сурһулин әңг ахлсмн. 1934-гч җилин сентябрь сарас авн 1935-гч җилин август сар күртл Элст балһсна № 1-гч тойгта дундын школын директор, дарунь 1936-гч җилин август сар күртл олна сурһулин багшнрин мергҗл өөдлүллһнә институтын сурһулин әңгин ахлач болҗ көдлсмн. 1936-гч җилин август сард Москвад РСФСР-ин келн-улсин школмудын номин-шинҗллһнә институтын аспирантурт орсмн. Москвад бәәсн деерән, ГИТИС-ин хальмг студьт хальмг келнә багшар көдлсмн. 1936-гч җилд Алексей Толстойин «Өдмг» романыг хальмг келнд орчулсмн. 1938-гч җилд «Учпедгиз» дегтр һарһачд «Хальмг келнә зү» («Грамматика калмыцкого языка») гидг түрүн номин монографиг барас һарһсмн.

1938-гч җилд тер цагт ик ниигмин үүлдәчәр йовсн энүнә авһнь «олна хортна» нер авад, халһулад үксн цагт, Очра Уташ ГИТИС-ин багшас сулдад, аспирантурас һарсмн. Хальмгтан хәрҗ ирәд, 1937-гч җилин декабрь сарас авн Хальмг АССР-ин Хальмг келнә болн утх-зокъялын Суңһврин күцәгч комитетын ханьд үүлддг Номин шинҗллһнә комиссин номин көдләч болсмн. Тер цагт сурһулин дегтрмүдиг болн эв-арһсин дөңцлмүдиг нәәрүләд көдлммн. 1939—1940-гч җилмүдт хальмг келнә «Букварь» болн «Хальмг кенә зүүһин даалһврмудин хураңһу» барас һарһсмн[1].

1940-гч җилин сентябрь сарла аспирантурт хәрү орад, 1941-гч җилин октябрь сард Хальмг багшнрин институтд багшлсмн. Тер цагт Очра Уташ Әрәсән номин Академин гуманитарин шинҗллтин Хальмг институтын номин ахлгч көдләчәр йовсмн[1].

1941-гч җилин октябрь сарин 7-д Улан Цергт мордсмн. Өмн үзгин фронтын 71-гч халһна полкд дәәлдҗ йовсмн. 1942-гч җилин зунар шавтад, өрәл җилдән госпитальд эмнлһнд бәәһәд, дарунь инвалид болсмн. Госпиталяс герүрн хәрсмн. 1942-гч җилин декабрь сарла Хальмг АССР-ин Наркомпросин бүрткәлч болад, 1943-гч җилин июнь сард Яшкулин школын завуч болсмн. 1943-гч җилин ноябрь сард хәрү фронтд дуудҗ орулҗ. 1944-гч җилин май сарла хальмг улсин цүллһнә кемд цергәс һарад, Омск муҗд тусад, Полтавка селәнд багшлсмн. 1944-гч җилин сентябрь сарас авн багшнрин училищд багшлсмн. 1946-гч җилин октябрь сард училищас сулдхгдад, Исиль-Куль станцин № 41-гч тойгта дундын школд багшлсмн[2].

Хальмг АССР-иг босхсна дару хәрҗ ирәд, Сарпулин багшнрин институтд хальмг филологин әңгд багшар көдлсмн. Тер цагт номтн сурһулин хальмг келнә дегтрмүд бүрдәһәд, тер көдлмшин ашар Сарпулин багшнрин институтын орс болн хальмг келнә кафедрин доцент номин цол зүүсмн. 1957-гч җилд 1 — 10 классмудин сурһульчнрт болн оютнрт нерәдсн хальмг келнә болн утх-зокъялын сурһулин арвад дегтрмүд барас һарһсмн. 1962-гч җилд Багшин номин элчтнә цол зүүсмн. 1964-гч җилд Хальмг багшнрин институт бүрдәгдсмн. Очра Уташ терүнд орҗ көдлсмн. Хөөннь насни туршартан Очра Улазһна Уташ филолог факультетын декан болн хальмг келнә болн утх-зокъялын кафедрин толһач бәәсмн. 1970-гч җилд Хальмг багшнрин институт Хальмгин Ик сурһульд хүврсмн[1].

1964-гч җилд сурһулин «Хальмг келнә синтаксис» эв-арһ барас һарһсмн. 1970-гч җилд Чингиз Айтматовин «Түрүн багш» гидг түүкиг хальмг келнд орчулсмн[2].

1994-гч җил күртл Хальмгин Ик сурһульд көдлҗ йовсмн. 1994-гч җилин февраль сарин 1 шинд Элстд насан барсмн[1].

Темдгтә нәәрүллһснь

  • Грамматика калмыцкого языка, М., 1938;
  • Букварь калмыцкого языка, М., 1939;
  • Очиров У. У. Грамматика калмыцкого языка : Синтаксис / Отв. ред. Г. Д. Санжеев. — Элиста : Калмиздат, 1964. — 243 с.

Ачлврмуднь

  • I зергин Төрскән Харсгч Аһу Ик дәәнә Одн (1985)[2];
  • Цергин һавьяһин төлә" медаль[2];
  • "1941-1945 җҗ. Төрскән харсгч Алдр дәәнд Германиг диилснә медаль[2];
  • «1941—1945 җилмүдт Төскән харсгч Алдр дәәнә цагт үзүлсн баатрлг күч-көлснә төлә» медаль[2];
  • Хальмг АССР-ин Ачта багш.

Темдглл

  1. ↑ 1 2 3 4 5 [https://www.moypolk.ru/soldier/ochirov-utash-ulazganovich Очиров Уташ Улазганович] (рус.). Бессмертный полк. Официальный сайт движения. Дата обращения: 22 март сарин 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Очиров Уташ Улазганович (рус.). Официальный сайт Общероссийского общественного гражданско-патриотического движения «Бессмертный полк России». Дата обращения: 22 март сарин 2026.

Утх-зокъял

  • Дарван, П. Очра Уташ / Дарван Петр // Ученый, учитель, человек. К 85-летию У. У. Очирова / сост. Н. У. Очирова, С. Э. Лиджи-Горяева. — Элиста, 1996. — Х. 115—117.
  • Кичиков, А. Ш. Выходец из зюнгарского рода. / Один из патриархов калмыковедения: к 100-летию У. У. Очирова // Сост. У. Б Очиров, С. Э. Лиджи-Горяева. — Элиста: ЗАОр НПП «Джангар», 2011. — С. 239—243.
  • Один из патриархов калмыковедения: к 100-летию У. У. Очирова. — Элиста: ЗАОр «НПП Джангар», 2011. — 368 с. — ISBN 978-5-94587-488-6
  • Богаев, Б. Зүн һара номт [У. У. Очировин тускар] / Б. Богаев // Хальмг үнн. — 1996. — 5 марта (№ 43). — Х. 2.
  • Федорова, П. Хальмг келнә ѳргҗлтд күргсн ачнь ик [номт У. У. Очировин 90 җилин ѳѳнд ] / П. Федорова // Хальмг үнн. — 2001. — 25 декабря. — Х. 3.

Холвас

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Очра_Улазһна_Уташ&oldid=315159" халхас авсн