Пүрбән Анҗур

Рувики-с

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской Академией Наук
Подробнее
Aprove.svg

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв
Тодрхаһар
Пүрбән Анҗур
орс. Пюрбеев Анджур Пюрбеевич
Anjur Pyurbeyev.jpg
Нерн Пүрбән Анҗур
Бүрн нерн Пүрбән Анҗур
Һарсн җил-өдр 1904 җилин сентябрь сарин 29/октябрь сарин 12
Төрсн һазр Ик Буурлын район, Манцын улс
Нас барсн җил-өдр 1938 җилин январь сарин 16
Нас барсн һазр Сталинград балһсн
Иргншл Орсин хаата улс, хөөннь Советин Союз
Мергҗлнь Зөвллт Хальмгин төрин зүтклтн, намин һардач
Эцкнь Очрин Пүрбә
Супруга Гергнь Кован Нимә (Нимя Хараевна Коваева)
Күүкднь 2 көвүнь Лев болн Эрнцн

Пүрбән Анҗур (орс. Пюрбеев Анджур Пюрбеевич) — (1904 җилин сентябрь сарин 29 / 1904 җилин октябрь сарин 12, Манцын улс — Сталинград, 1938 җилин январь сарин 16) — Зөвллт Хальмгин төрин зүтклтн, намин һардач.

Намтрнь

Хальмгин нертә төрин зүтклтн Пүрбән Анҗур Манцын улст бәәсн угатя күүнә өрк-бүлд 1904 җилин сентябрь сарин 29 (оңдан бәрмт бичгәр зәрмдән 1904 җилин октябрь сарин 12 гидг өдриг зааҗ бәәнә) Очрин Пүрбә гидг нертә угатя күүнә өрк бүлд ууһн көвүн болад төрҗ һарв. Хөөннь өрк-бүлд һурвн дүнь һарв. Очрин Пүрбә баячудт заргдад йовсн деерән, сән гидг модч бәәсн бәәҗ. Һарарн ке-сәәхн авдр, ширә, орн, сандл болн хурлын модн кергсл бүтәҗ авдг эрдмтә бәәсн бәәҗ[1].

Анҗурин долан наста цагтнь эк-эцк хойрнь гемтәд, сәәһән хәәһәд йовҗ одхла, бичкн көвүн һанцхарн дүүнрән асрх болад, баячудт заргдад, күчр-күнд көдлмш кеҗ йовҗ. 1913 җилд Манцын улсин Семёна һол гидг һазрт шин сурһуль секгдхлә, Анҗур тенд сурһуль сурхар орад, йилһән сән сурһульч болв. Өдрин цагт сурһуль сурад, үдәс хооран харңһу сө күртл бичкн дүүнрән асрхин төлә хар көдлмш кеҗ йовҗ[2].

13 настадан Анҗур шүүвр өгәд, Манцын улсин баһ сурһульд орв. Тер сурһулин багш болҗ көдлҗәсн хальмгт олна таньдг-меддг, ачта, һавьята багш Татьяна Дмитриевна Юркова Пүрбән Анҗурла түрүн харһсна тускар иигҗ бичҗ бәәв:

Хар, ик эццн, му хувцта, нүдндән һалта көвүн манад ирв. Би түүг үзәд, эврә эрк угаһар өр-өвч седкл төрҗ, эн болхла, сән күн болх гиҗ санув. Түүндән эс эндүрснд байрта бәәнәв[3].

1917 җилд Орсин хаата улст хүвсхл болхд, Пүрбән Анҗур большевикмудын үгиг үнн үзҗ, тедниг оньган өгч соңсад бәәв. 1921 җилд комсомолд орад, хальмг теегәр үвл-зун уга йовҗ, Зөвллтин йосна тускар цәәлһҗ келәд бәәв. 1922 җилд Анҗуриг комсомолас Әәдрхнә Хальмгин багшнрин техникумд йовулв. Тенд дөрв җил суруль сурч авчкад хәрәд ирхләнь, Хальмгин бүсин намин хора Анҗуриг ВЛКСМ-ин негдгч сегләтр болһв[4].

1925 җилин ноябрь сарас авн Пүрбән Анҗур бүс нутгин үүлдврчнрин эвллин зөвллин ахлачнрин гешүн болҗ бәәв. Тер цагт Цуг Әрәсән Көдләч, тәрәч, Улан цергин депутатнрин Зөвллин XIV ик хургин төләлгч (1929.05.10-18) болҗ бәәв.

1929—1930 җилмүдт Хальмг муҗин Күцәгч төв хораһин дарһ болв. 1934 җилин январь сарин 10-ас 1935 җилин ноябрь сарин 30 күртл — Большевикмудын Цуг Холвана Коммунист Намин Хальмг муҗин хораһин негдгч сегләтр болҗ көдлв. 1935 җилин ноябрь сарин 2-ас авн 1937 җилин октябрь сар күртл Хальмгин АССР-ин Улсин Комиссармудын Зөвллин ахлач болҗ бәәв[5]. Пүрбән Анҗурин хальмгудыг һардҗ бәәх цагт, тодрулҗ заахла, 1935 җилин октябрь сарин 20-нд Хальмгин статусиг муҗас АССР болһсн бәәв[6].

1937 җилин октябрь сарин 5-нд Пүрбән Анҗуриг көрңгтнә үндсркг үзлин кергәр Элстин НКВД бәрҗ авч. Дотад кергин коммисармудын нег буру гиснь — Хальмг улсин баатрльг дуулвр «Җаңһриг» барт белдх болн барлх-кевлх керг-үүлд орлцсн йовдл бәәв[7]. Сталинградын түүрмд сууһад, 1938 җилин январь сарин 16-нд зарһин әмнәснь хаһцулх гидг шиидврәр хаһад алгдв. 1956 җилин июль сарин 7-нд цаһадхсн болдг[8].

Өрк-бүлнь

Пүрбән Анҗурин гергнь хальмг келнә багш Кован Нимә (Нимя Хараевна Коваева) бәәҗ. Теднәд хойр көвүн Лев Эрнцн хойр бәәҗ. Пүрбән Анҗуриг бәрәд, хаһад алсна хөөн гергинь көвүдлә хаһцулад, Сегеҗлаг Карлаг хойрт цөлҗ бәәлһв[9]. Хойр көвүһинь салһад, асрмҗин герт орулв. 1957 җилд Кован Нимәг Москвад цөллһәс дуудад, ЗХУ-ын Төв Хораһин Зокан бәәһүллтын салврт үрҗ, залунь алгдсна төлә буруһан эрҗ, түүнд болн түүнә хойр көвүнд Москва, Ленинградт гер-бәәр өгх санлан медүлв. Тиигәд Кован Нимә Сиврин цөллһнә дару Москвад ирҗ бәәв[10].

Дурсхлнь

  • Пүрбән Анҗурин сурсн сурһулин ормд шин бәрсн Ик Буурлын района дунд сурһулиг түүнә нерәр нерәдв[11].
  • Хальмг Таңһчин Элст балһсна нег төв һудмҗин (уульнцин) негн Пүрбән Анҗурин нер зүүҗ бәәнә.
  • Хальмг Таңһчд Пүрбән Анҗурин нертә совхоз бәәсн бәәҗ.

Ном-зү

  • Анджур Пюрбеев: жизнь и деятельность. Калмыцкое книжное изд-во, 1991 — Всего страниц: 423. ISBN 5753902308, 9785753902306
  • Щербаков А. Председатель совнаркома республики. (О первом совнаркоме республики Анджуре Пюрбеевиче Пюрбееве) // Теегин герл. 1967. № 3. С.24-27;
  • Нормаев Н. Сын народа. — Элиста, 1974;
  • Оглаев Ю. Жизнь отданная народу: к 80-летию со дня рождения А. П. Пюрбеева // Советская Калмыкия. 1984. 7 декабря;
  • В. Бембеев. Великий сын своего народа// Теегин герл. 1987. № 4. С. 71-74
  • Айтаев В. Анджур: (История и личность. О Пюрбееве А. П.) // Комсомолец Калмыкии. 1990. 24, 26 июля;

Темдглл

  1. ↑ Жизнь на одном дыхании. К 115-летию со дня рождения Анджура Пюрбеева
  2. ↑ Жизнь на одном дыхании. К 115-летию со дня рождения Анджура Пюрбеева
  3. ↑ Жизнь на одном дыхании. К 115-летию со дня рождения Анджура Пюрбеева
  4. ↑ Жизнь на одном дыхании. К 115-летию со дня рождения Анджура Пюрбеева
  5. ↑ worldstatesmen.org. Дата обращения: 8 Бар сарин 2016. Архивировано 27 март сарин 2019 года.
  6. ↑ Пюрбеев Анджур Пюрбеевич
  7. ↑ Арест С. Каляева, изъятие рукописей перевода Джангра НКВД. Дата обращения: 8 Бар сарин 2016. Архивировано 20 Бар сарин 2016 года.
  8. ↑ Жертвы политического террора в СССР. Пюрбеев Анджур Пюрбеевич
  9. ↑ Коваева Нимя Хараевна
  10. ↑ Данара Аксеновна Сусеева: Из личных воспоминаний об Институте языкознания РАН
  11. ↑ МБОУ Ики-Бурульская СОШ им. А. Пюрбеева Ики-Бурульский район
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Пүрбән_Анҗур&oldid=317504" халхас авсн