Хурл (Сүм)
Хурл (энд. विहार, IAST: vihāra; төвд. གླིང, Wylie: gling; орс. монастырь) — Хальмг улсин хуврг-гелңгүдин бәәдг бәәрн, сүм-киидин күүндәнә келнә нерн. Сүүлин хойр зун җилин турш эн нерн цуг Хальмг Таңһчд бәәсн сүм-киидмүдин йосн нерн болҗ бәәнә.
Үгин үүсл-һарл
Эрт урд цагт, дөрвн өөрдин кесгүд Алта уулын нугтас Иҗл-зәәһин хоорнд ирҗәх цагт «хурл» гидг үгәр ном умшхар хурсн гелңгүдин цуглраг нерәддг бәәҗ. Хувргин бәәсн бәәриг болхла, «күрә», «сүм», «киид» гидг һурвн үгәр нерлҗ йовдг санҗ[1]. Тер цагт нүүһәд йовсн хальмгуд «сүм» болн «киид» гидг бәәрн уга, зөвкн «күрә» гидг нүүдг хувргин бәәрмүдтә бәәсн мөн. 1798 җилд хальмгин Орч лам һазр авч, Цаһан Амна һазрт түрүңк бәәрин модн сүм босхҗ[2]. Тер цагас авн цуг Хальмг Таңһчин һазрар бәәрин сүммүдиг бәрх йосн делгрв. Тер үйд хальмг гелңгүд ишкә гертән бәәһәд, улсан дахад нүүһәд йовҗ, бәәрин сүмд цуглрҗ ирәд, номин умшлһан кедг бәәҗ. Хувргин хурдг бәәриг төвд келәр «дуһн» (төвд. འདུས་ཁང, Wylie: ’dus khang) гиҗ нерәднә[3]. Эн төвд үгиг хальмг келнд шуд орчулхла, «хурлын сүм», тодрулад тәәлхлә, «гелңгүдин хурдг сүмин гер» гиҗ цәәлһәд медүлҗ болна. Иимәс болхла, өдгә цагин хальмг келнә «хурл» гидг үг гелңгүдин хурад номин умшлһ кедг бәәриг эс гиҗ төвд келнә дуһныг нерәддг үг болҗ бәәнә.
Хурлмудын әңглл
Хүвсхлин өмн хальмг улсиг удрдхин төлә 1847 җилд Орс хаата улсин администрац цуг хальмг хурлмудыг әңглҗ авч[4]. Тер цагт һарсн тогталар хальмгудын бәәсн хамг һазрт хурлмудыг Ик хурл болн Баһ хурл гиҗ хувасн болдг. Ик хурлд бәәх хувргин тоог иигҗ тогтав: Нег ахлач багш, 16 гелң, 10 гецл болн 10 манҗ бәәх йоста. Баһ хурлмудт 8 гелң, 5 гецл болн 5 манҗ бәәх йоста бәәҗ. Тер тогталар 1884 җилд Әәдрхнә хальмгудын хурлын тонь иим бәәҗ: 23 Ик хурл болн 40 Баһ хурл, ут тоодан 63 хурл[5]. Зуг, хальмгуд эн тогталыг төртән авлго, эврә гелңгүдин тоог үзүлдго бәәҗ.
Тусха хурлмуд
Хувргин хурад номин умшлһ кедг бәәриг «хурл» гиҗ дуудхла, Иҗлин хальмгудын шаҗна йоснд цуг шаҗна бәәриг басл «хурл» гидг нерәр нерәдҗ, цуг гелңгүд биш, тусха бурхиг тәкдг гелңгүдин хурҗ ном мшдг бәәриг чигн «Хурл» гиҗ дуудг бәәҗ. Үлгүрлхлә, Хальмг Таңһчд Аюшин хурл, Манлан хурл, Догшдин хурл, Маань хурл гидг нертә хурлмуд бәәсн санҗ[6].
Хамгин нертә хальмгудын хурлмуд
Хальмгудын хамгин нертә хурлмуд эврә тууҗ-түүкәрн эс гиҗ нертә гелң-багшнрарн алдршҗ һардг бәәсн санҗ.
Холвас болн ном-зү
- ↑ Позднеев А.М. Очерки буддийских монастырей и буддийского духовенства в Монголии в связи с отношением сего последнего к народу. (Серия «Наше наследие») Изд-е репринт.Элиста, Калм. кн. изд-во, 1993. С. 1
- ↑ Из истории взаимоотношений калмыков с тибетскими лидерами
- ↑ Дацан и Дуган
- ↑ Буддийская церковь калмыков в политике астраханских губернаторов во второй половине XIX - начала XX вв.
- ↑ И. А. Очерки быта Астраханских калмыков. Этонграфические наблюдения 1884-1886 гг. Москва, 1893. С. 58.
- ↑ Житецкий И. А. Очерки быта Астраханских калмыков. Этнографические наблюдения 1884-1886 гг. Москва, 1893. С. 48.