Сойл-иргншл
Сойл-иргншл (лат. civilis, орс. цивилизация, анг. civilization) — йос-суртл, шаҗн, сурһуль, урлг, гүн ухан, технологь, материаллг байлг болн талдан чигн олн зүүлин деед түвшндк ниилмҗ.
Сойл-иргншл (civilization) гидгнь зәрмдән тал-талдан утхиг илркәлдг үг болдг юмн. Һолчлн керглгддг утхнь - күн төрлктнә сойл болх материал болн кергслиг аһулсн технологь, шинҗлх ухан болн күмсин бүтәсн эд зүүлсин бүрдл. Сойл-иргншлмүдин ик зунь нурһлҗ шатлсн мөн сүүрин сойлта болсн бәәдг. Нег утхарнь иргншсн гидгнь варвармуд болн зерлг күмсәс салу бәәдг гисн үг болн талдан утхарнь - уул иргдин эсрг бәәр сүүр. Сойл-иргншлин көгҗлтин түвшнь икнкдән селәнә эдл-ахун үүл-йовц, худлдан-әрлҗә, аҗл мергҗлин өслт, засгллын әңг-бөлг, балһсҗлт зергәр тодрхалгддг. Мөн эднәс нань сойл-иргншлнь хойрдгч шатын күчн зүүлс болх көгҗсн тееврин тогтлцан, утх-зокал, мөңгн, бооцат болн эркин хуулин тогтлцан, сойл урлг болн архитектур, математик, шинҗлх ухана өөлһлт, төмрлгин болвсруллт, улс төрин бүтц, шаҗн зерг тодрхална.
- йирңкә гүн ухана утхарнь: эргндк орчнла хәрлцх хәрлцәг эврән зокцулх арһар түүнә тогтврта бәәдл, бийән көгҗүлх чадвриг батлһаҗулдг эдин (материн) көдлһәнә ниигмин кев (сансрин төкәрмҗин кемҗәнә күн төрлктнә сойл-иргншл);
- түүкин гүн ухана утхар: түүкин үүл-йовцын негдмл бәәдл болн эн үүл йовцин йовудт күн төрлктнә материаллг, техникин болн оюн-санана оллт-күцәмҗин цогц (Нарт-Делкән түүкдк күн төрлктнә сойл-иргншл);
- ниигмин тодрха түвшнд күрснлә холвата делкән түүкин үүл-йовцин үй-шат (бәәһләс хәрцңгү бий даасн бәәдләр бийән зокцулх, бийән үүлдврлх үй-шат, ниигмин ухмсрын йилһрл);
- цаг-хуһцан, орн-зәәд нутгшсн ниигм. Орн-нутгин сойл иргншлнь эдин засг, улс-төр, ниигм, оюн-санана дед тогтлцасын цогцыг төләлҗ, әмдрлин мөчлгин йосыг дахҗ көгҗдг бүрн тогтлцан болдмн[1].
Сойл иргншл гисн нершлиг шинҗлх ухана эрглтд түрүн болҗ невтрүлсн күмсин негнь болхла гүн ухатн Адам Фергюсон. Адам Фергюсон эн үгәр ниигмин давхрһ, балһсн, үзг-бичг болн талдан чигн үүнлә әдл үзгдлмүд оршн тогтнх замар тодрхалгддг күн төрлктнә ниигмин көгҗлтин үй-шатыг нерлсмн. Шотландын номтын санл болһсн делкән түүкиг үй-шатар әңглхнь (зерлг бәәдл - хәргслл - сойл-иргншл) XVIII-гч зун җилин чилгчәр, XIX-гч зун җилин эклцәр шинҗлх ухана күмс дотр демҗлг олдг бәәсмн[2]. Хәрн, XIX-гч зун җилин чилгчәр, XX-гч зун җилин эклцәр түүкин олн тооһин мөчлгин хандлһ улм бүр түгәмл болҗ, «сойл-иргншл» гисн йирңкә өөлһлтнь «орн-нутгин сойл-иргншл» гисн утхта болҗ эклсмн[3].
Үгин һарлһ
Сойл иргншл гидг үгиг орс келнд «цивилизация» гиҗ келдмн. Эннь латин келнә «civilization» гисн нершл болдгнь тодрха. «Civilization» гидг үгнь латинә «иргнә», «ниигмин» гисн утхта «civilis» гидг үгәс һарсмн. VI-гч зун җилин үйд Византин эзн хан Юстиниан Рим улсин иргнә хуулиг бүтәсмн. Үүнә үр-дүңд «Corpus Juris Civilis» гидгиг һарһҗ ирсн бәәдг. XI-гч зун җилин үйд Болоньяһин ик сурһулин болн барун Европин ик сурһульмудын профессормуд «Корпус Юрис Цивилисыг» дәкн судлҗ ниитд һарһсмн. Үүнә нөләнь бүкл Европар һарсн. 1388-гч җилд «civil» гисн үгнь англь келнд оршн суугчдын хамарл гисн утх аһулсн болн 1704-гч җилд «civilization» гидг үгнь гемт кергин үүл-йовцыг ниигмин хүвд зокцулх хууль болсн. «Civilization» гидг үгнь тер үйин утх болх зерлг күмсин эсрг утхиг аһулдг уга бәәсмн.
Холвас
- ↑ [Пономарёв М. В., Смирнова С. Ю. Новая и новейшая история стран Европы и Америки: Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений: В 3 ч. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 2000. — Т. 1. — 288 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-691-00344-5.]
- ↑ [Семёнов Ю. И. Философия истории. (Общая теория, основные проблемы, идеи и концепции от древности до наших дней). — М.: Современные тетради, 2003. — 776 с. — 2500 экз. — ISBN 5-88289-208-2.]
- ↑ [Семёнов Ю. И. Философия истории. (Общая теория, основные проблемы, идеи и концепции от древности до наших дней). — М.: Современные тетради, 2003. — 776 с. — 2500 экз. — ISBN 5-88289-208-2.]