Состинский хөрүлтә һазр
| «Состинский» региональн чинртә орн-нутгин йиртмҗин хөрүлтә һазр | |
|---|---|
| Һол тодлвр | |
| Аһу | 317 км² |
| Бүрдәсн цагнь | 1974 җил |
| Бәәх ормнь | |
| 45°15′00″ с. ш. 45°29′00″ в. д.GЯO | |
| Орн-нутг | |
| Субъект РФ | Хальмг Таңһч |
Состинский (орс. Состинский) — региональн чинртә орн-нутгин йиртмҗин хөрүлтә һазр. 1974-гч җилин апрель сарин 24-д Хальмг АССР-ин Министрмудын Хүүвин батлсн № 220 тойгта «Хальмг АССР-т Усна күшлин то өскхин төлә» тогтаврар, Состинскин нуурмудин экологийин бәәдлиг хадһлхин төләд бүрдәгдсмн[1].
Һазр-зү
Хөрүлтә һазр Хальмг Таңһчин Хар Һазрин района болн Ик Буурлын района девскүрт бәәнә. Хөрүлтә һазрин аһу Хальмгин Хар һазрин өмн-деед үзгәр болн Кумо-Манычин хотхрин дорд үзгәр Күмн һолын көвәһәр бәәнә.
Кезәңк эрт цагт Каспийск теңгсин хүврлһнд эн һазрин көрсн тогтагдсмн. Давста Состинскин нуурмудин, царңгудын аһус урднь теңгсин зах бәәсмн. Дора һолмудын усн зөвәр эрдстә, гүүндән 5 м. Усна аһунь — 14 миңһн га, бурһсдын — 500 га, наадкснь — теегин көдә[2].
Күслтс
Усна күшлин то өскхин, эднә арсиг белдҗ эд-бод кехин төләд, дәкәд зерлг бор һалусин бәәдг эн һазриг хадһлад, нань чигн өөмдг, усна көвәһәр бәәршлдг шовудыг болн аң-аһрусдиг харсҗ тоооһнь өскхин төлә бүрдәгдсмн[1].
Хөрүлтә һазрин күсдтс[3]:
- йиртмҗин йирин бәәдлиг хадлһллһн;
- хатяр бәәдлтә аң-аһрусдиг зерлг бодң болн бор туулаг харслһна диглмиг тогталһн;
- усна күшлиг, зерлг такаг, тоодгиг, яман тоодгиг хадһллһн;
- экологийин теңцәг хадһллһн;
- тогтагдсн харслһна диглмиг нуралго номин шинҗллтин кергүд давулх;
- бәәрн улс дунд йиртмҗин көрңгин бәәдлиг хәәрлҗ эдлҗ, харсҗ хадһлдг дасхх зәңгллһн.
Урһмлмуд болн аң-аһрусд
Хөрүлтә һазрин көрсн элстә болн элвг элстә, терүнд энд-тенд баглрҗ урһдг урһмл бәәнә: улмта һазрмуд, царңгуд, улмта һазрин ө-модд. Дора һазрар чивдг урһмлмуд бәәнә — орсин өмн үзгин хулсн, нәрн аҗрһ зегсн, бүшүрә хулсн, үкр келн. Дундур уста ормар царңгуд бәәнә. Царңгин цөөкн урһмлмуд бәәнә. Тиим һазрар бәәршлдг әмдрл болн шовудин то элвг[3].
Эн хөрүлтә һазр — Манц, Күмн һолмуд дәврҗ нисдг шовудын темдгтә орм. Харсдг шовудын дунд: Улан дегтрин шовуд (отхта хорд шовун, көлвг шовун, тоһрун-сәәхлә, шөвг хоңшартл, теегин һәрд, барчн шовун) болн нань чигн.
Әәмшг учраҗах йовдлмуд
Хөрүлтә һазрар Тенгиз-Новороссийск алтн харин хаалһ һарна. Элстә һазрмудар — көдәрлһн болҗана[3].
Темдглл
- ↑ 1 2 Положение о Государственном природном заказнике регионального значения «Состинский» (рус.). garant.ru. Информационно-правовой портал «Гарант.Ру». Дата обращения: 2 Үкр сарин 2025.
- ↑ Почвы заказника «Состинский». Дата обращения: 2 Үкр сарин 2025. Архивировано из оригинала 4 март сарин 2016 года.
- ↑ 1 2 3 Почвы заказника «Состинский». Дата обращения: 2 Үкр сарин 2025. Архивировано из оригинала 7 Мөрн сарин 2015 года.
Холвас
- сайт Минприроды Калмыкии. Архивировано из оригинала 13 Така сарин 2012 года.