Торһуд улсин зуллһн

Рувики-с

Торһуд улсин зуллһн («Шората зуульчлһн» орс. Торгутский побег), эс гиҗ Зүңһарур нүүлһн — 1771 җилд Иҗлин көвәһәр бәәршлҗ йовсн хальмгудас ик зунь торһуд улс Орсин хаата һазрас Цин хаана һазрур нүүсмн[1][2][3][4].

Зүңһар тал нүүсн цагт, 140—170 миңһн хальмгудас әрә 70 миңһнь ормдан күрсмн, гисн герчлт бәәнә[3][5](зәрм герчллт 75 миңнәс үлү болшго, гиҗ келгдҗәнә[6]), цуг тедниг Китдин Маньчжурин һардачнр урднь эзлҗ йовсн Зүңһарин теегтнь орулсмн.

Хальмг улс 1771 җилд Орсин хаана һазрас Китдин Зүңһарур нүүлһн. Гравюр, Шарль-Мишель Жоффруа, 1845 җил

Учр-утхнь

Дондук-Даши (1741—1761) болн Увш (1761—1771) залҗасн кемд Орсин хаана толһачнр хальмгудар эврән залх арһ хәәнә. 1760 җилмүдт орсин улс хальмгудын һазр эзләд, хальмгудыг даҗрад, бәәсмн. 1767—1768 хоорндк үвләр олар цасн орад, догшн киитн болснас, малын ик һару болад, хальмг әмтн түрү үзнә. 1768 җилд Орсин хаана зааврар хальмгудт сулар өдмг хулддган уурснас көлтә, хальмгуд харһнна. Дәкәд Орс-Түрг хоорндк дәәнд (1768—1774) хальмгудыг олар орулхин төлә Иҗлин зүн көвәд йовдгнь таслна. Орсин хаана һарһсн закасин хөөн һазрин то цөөкрдәд, малын идшл чиләд хальмгудын әмдрл зөвәр муурад ирсмн. Хальмгудын зуульчллһна һазриг хасад, төгәлң меҗәһнь (орс. Царицынская сторожевая линия) темдглчкснә хөөн Теңгин хальмг хазгуд өрк-бүлмүдәрн нүүҗ ирлдәд, әмтнд бәәршлх һазр күртлго, цүүглдән татгдад бәәв. Тер цагт хальмгуд хәрү төрскн һазрурн, Зүңһар талан хәрх сана зүүнә[2], Зүңһар Китдин маньчжурин Цинь империн ханьд бәәсмн[7].

Нүүлһнә диг-даран

Торһудын нүүлһнд хальмгуд дундас торһуд болн хошуд улсин нойдуд эртәснь белдвр кесмн(1767—1770). Эдниг хальмг улсин шар шаҗна ламнр дөңгнәд, ормасн көндрҗ һархт дигтә сән җил, сар, өдриг номар хәләҗ өгнә.  1771 җилин январь сарин 5д хальмгуд Увш хааг дахад[8] Иҗлин зүн талк көвәд нүүҗ йовсн улсиг босхҗ авад Зүңһар Төрскн һазрурн күрх седвәр зүүһәд ик хол хаалһд мордна. Эднә хаалһин мөрнь Хасгудын теегәр дәврҗ һарна. Ут тоодан 33 000[3][9] талдан герчллтәр 30 909[2], 30 000[10] ишкә гермүд , 140 000—170 000 улс нүүсмн[3][5][11].

Әрәсән өмн үзгиг манад, Орсин хаана меҗәг сәәнәр батлҗ йовсн хальмгудыг зогсахин кергиг II-гч Екатерина хан-хатн Яицкин хазгудт, Оренбургин губернаторт болн Хасгудын ханмудт даалһна. Яицкин хазгудт хальмгудын 70 дууна хаалһнь керчәд тосхсн бәәшңгүдиг Увш-хаана дәәчнр шатаһад, уга кесмн. Тернь Кулагинск, Калмыковая (Индерскин эрг деерк), Сорочиковая бәәшңгүд болн Зеленовский, Атаманский, Красный Яр, Котельный, Харькинов и Гребенщиков форпостмуд. Бүкл долан хонгтан хальмгуд малта-күүкдтәһән Яик һолыг һатлцхасмн. Эднә нүүлһнлә цацу Яик һолын көвәд бәәсн хазгуд 1772 җилд үүмлдә татсмн, тер учрар хальмгудын хаалһ керчдг цергүд ховр болсмн. Зуг 1772 җилин февраль сарла хальмгудыг Оренбургин хазгуд көөлдәд һарна. Апрель сарин 12-т болхла Орскин бәәшңгәс Михаил Михайлович Траубенберг толһалсн цергчнрин баг һарч ирнә. Талдан чигн балһснас цергчнрин багмуд хальмгудын хаалһ керчхәр седв чигн, эдн нүүдлчин улсиг зогсаж чадсн уга. Юңгад гихлә цергүдин тетклһнь му болҗасмн, әмтнд болн мөрмүдт иддг хотнь баһ болсн цаг бәәҗ[3].

Иҗлин батрсн мөсәр һатлад авчкад, хальмгуд Хасгин теегин Баһ болн Дунд жузар дәврәд, Балхаш-нур тал һарад, Долан-һолар Зүңһар тал күрх седвәртә йовсмн. Хасгуд бәәҗ-бәәҗәһәд дәврәд, хальмгудын захас цөөкн багмудар тууһад салһад, үлдсн-салурснь бәрәнд авад йовсмн. Тер ик хаалһдан хальмгуд йир дала әмтән, малан, зөөсн зөөрән геесһәд йовсмн.

Хасгудын Дунд жузин Абылай-хан, Баһ жузин Нурали болн Ах жузин Эрали һурвнд хальмгудыг зогсах даалһвр Петербургас буулһсмн. Китдин талас бас цинск меҗәд хальмгудыг бичә орултн, гисн зәрлг ирсн бәәҗ. Хасгудын залачнр ик церг хураһад, хальмгудта ноолдад, теднә мал-зөөртнь күртх саната йовҗ. Зуг хальмгуд аһу ик күчтә чидлтә бәәсмн. Тер мет, Нурали-хан яһҗ эс арһлв чигн, хальмгудур өөрдҗ чигн чадсн уга. Әрә-керә цөөкн мал, бәрәнд цөөкн улс авсн цагтан, хальмгудын шүрүнд күртәд, бийнь ик һару үзәд йовсмн[12]. Тиим йовдлмуд учрад бәәснәс иштә, хальмгуд йовсн ут хаалһдан мел дәәлдәд йовсмн[3].

Хальмгин Дөрвд улсин нойдуд улс-цергүдән дахулад Иҗл-Теңг хойр һолмудын көвәнд болн Ар Кавказин алднд үлдсмн. Эдн Китдүр нүүхәр седлго, наадкснь йовсна ард үлдсн Иҗл Яик хойрин көвәд малдан идшл олад, тогтун бәәдлд орна.

Уршгнь

Тер нүүлһн хальмг улст ик һарута болв. Хаалһдан хальмгудын ик зунь геедрсмн. Зәрмнь хаалһд учрсн бәрлдәнмүдт, кесгнь гемнәд, шавтад, харһнад хорсмн, 100 миңһн шаху улс бәрәнд туссмн. Ик зунь дахулсн мал уга, ачсн зөөр уга үлднә[2][13]. Цинск меҗәд ятхтан 70-75 миңһн хальмгуд күрсмн[3][5][11][9][6]. Өдгә цагт Хасгудын герчлтәр, Зүңһарт күрсн хальмгудын то 15-20 миңһн билә, гиҗ тоолҗана[4][14][15][16].

Китдинимеҗәг хальмгуд август сарин өрәлхд күрсмн. Тер мет, Иҗләс авн Китдин меҗә күртл хаалһиг хальмгуд долан дундур сардан һатлсмн. Китдин цинск цергчнр болн һардачнр эдниг тоссмн[12]. Император Цяньлун предписал принять новых подданных с примерным человеколюбием[3]. Хальмгудыг Или һолын көвәһәр нүүдшлх һазр йилһлҗ өгсмн[12], түрүн авгтнь кергтә хамг тоотнь өгсмн: рис, цә, өдмг, мал болн хувц-хунр. Невчк бәәҗәһәд, хальмгуд тогтнсн цагт дәкәд дөңг өгсмн[3]:

  • Мөрмүд, бод мал, хөд — 1 125 000 толһа;
  • Хальмг цә — 20 000 яршг;
  • Буудя — 20 000 чёт;
  • Хөөнә арс — 51 000;
  • Цаһан кенчр — 51 000;
  • Цаһан цаас — 1500 пуд (24.5 тонн);
  • Ишкә гермүд — 400;
  • Цаһан мөңгн — 400 пуд (6.5 тонн).

Цинск хаана ханьд орсн цагтан хальмгудын сәәчүдиг йилһлҗ авад, Увш богд хаатаһнь Китдин императорта харһулхар Жэхэһур йовулна[6].

Эдниг Жәхәд ачлад тоссмн. Эднд нерәдсн нәр кесмн. 1771 җилин октябрь сард Муранд давх императорин аңһучлһнд орлцх үрвр хальмгудт нерәднә. Тиим ачиг зөвәр өөдән үнлдг йоста. Болв, хальмгуд аңһучллго, хаҗуһаснь хәләх зөв авсмн, император эднд күцц иткдго бәәсн бәәдлтә[6].

Увш нойдудтаһан маньчжурин өөдән чинртә цол зүүцхәнә. Увш «Зөргтә» гидг нер авад, хаана цолан батлна. Цевг-Дорҗ «Буйнта» нер зүүһәд цинь-вана цол авна[12].

Тер йовдлын санл

  • Китдин тууҗд торһуд улс хәрҗ ирсн цаг Цинск тохмин делгрлтин хамгин сән гиҗ тоолгдна. Дәкәд болхла Төв Азин келн-улсинэг хураллһна күцц кем, гиҗ темдглгднә[17]. Тер әвртә йовдлмудын тускар Китд орн-нутгт 2005 җилд《渥巴锡汗》"Убаши-хан" гидг кинофильм болн 2008 җилд 30-әңгтә 《东归英雄传》"Баатр улс нарн һарх тал хәрҗ аашна" гидг телесериал һарсмн.
  • 1837 җилд году Томас Де Квинси «Маңһдын үүмүлдән, эс гиҗ Әрәсән һазрас Китдин меҗәһүр Хальмгин хаана зуллһн» (Revolt of the Tartars: Or, flight of the Kalmuck khan and his people from the Russian territories to the frontiers of China) гидг дегтр барас һарһсмн[18], терүндән олн немлт орулад, келврән кеерүләд бичҗ. Орс келнә эн дегтрин орчуллһн уга.
  • Сергей Есенина 1921 җилд үүдәсн «Пугачёв» поэмд нәәмнәс, хойрдгч әңгднь хальмгудын нүүллһнә туск келгдҗәнә.
  • «Асарай. Бурхдин герәсн» — Нидерландын номт Карл Баркмана туужин роман 1997 жилд һарла. Дәкәд 1955 җилд Баркман торһуд улсин зуллһна тускар ашлвр кеһәд, иигҗ бичсмн[19]:

Хойр әңглгдсн хальмг келн-улс хоюрн талдан орн-тутгсин ханьд бәәсмн. Зуг, цаг ирвәс, нүүсн торһуд улсин бәәдл ИЖл һолын көвәд үлдсн хальмгудын бәәдләс болхнь улм сән болв. Тедн сансн санаһарн бәәһәд, нүүдлин бәәдлдән, заң-авьясан делгрүләд, бурхн-шаҗндан шүтәд йовсмн. Болв, тер цагас авн торһуд улс салу онц келн-улсин тоод ордган уурна.

Темдглл

  1. ↑ Ш. Б. Чимитдоржиев. Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв.. — Улан-Удэ: Изд-во Бурят. науч. центра СО РАН, 2002. — 214 с. — ISBN 5-7925-0126-2.
  2. ↑ 1 2 3 4 История Калмыкии. kalmyki.narod.ru. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 24 Мөчн сарин 2021 года.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Историческое обозрение ойратов или калмыков. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 21 Лу сарин 2020 года.
  4. ↑ 1 2 «Пыльный поход» (рус.). Акмолинская правда (20 Һаха сарин 2013). Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 21 Мөчн сарин 2021 года.
  5. ↑ 1 2 3 Д.Оюунтуяа. Тив дамнасан нүүдэл.
  6. ↑ 1 2 3 4 Е.Л. Беспрозванных. Китайские Документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство. cyberleninka.ru. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 24 Мөчн сарин 2021 года.
  7. ↑ «Казахская реконкиста» Новое поколение. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 27 Ноха сарин 2019 года.
  8. ↑ Как воины грозной орды Чингисхана вошли в состав России. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 5 Мөчн сарин 2020 года.
  9. ↑ 1 2 Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, 1895, с. 57.
  10. ↑ Калмыкия — осколок Орды в российской короне (рус.). diletant.media. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 9 Үкр сарин 2021 года.
  11. ↑ 1 2 Торгутский побег: цена возвращения на историческую родину. WARHEAD.SU (2 Үкр сарин 2019). Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 24 Мөчн сарин 2021 года.
  12. ↑ 1 2 3 4 Митиров А.Г. Ойраты-калмыки: века и поколения. История Калмыкии. kalmyki.narod.ru. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 24 Мөчн сарин 2021 года.
  13. ↑ Казахская реконкиста. Последнее великое кочевье калмыков. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 12 Така сарин 2017 года.
  14. ↑ Участие казахов в «Пыльном походе». altyn-orda.kz. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025.
  15. ↑ «Пыльный поход» — финал двухсотлетней войны (рус.). tarih-begalinka.kz. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 29 Туула сарин 2017 года.
  16. ↑ Шаңды жорық — Қазақстан Энциклопедиясы. Дата обращения: 2 Хулһн сарин 2025. Архивировано 25 Мөчн сарин 2021 года.
  17. ↑ Колесник В. И. Последнее великое кочевье: переход калмыков из Центральной Азии в Восточную Европу и обратно в XVII и XVIII веках. Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук. — Волгоград, 2003.
  18. ↑ Revolt of the Tartars : De Quincey, Thomas, 1785—1859 : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive.
  19. ↑ Carl Barkman. The Return of the Torghuts from Russia to China. // Journal of Oriental Studies 2 (1955): 89-115.

Ном-зү

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Торһуд_улсин_зуллһн&oldid=319480" халхас авсн