Хадг

Рувики-с

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской Академией Наук
Подробнее
Aprove.svg

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв
Тодрхаһар

Хадг (орс. Хада́к) (бас хата; тибет.: ཁ་བཏགས་; моңһ. хадаг; бур. хадаг; кит.: hada (哈达); тув.: кадак) — күзүвчин бәәдлтә торһн ут эд, шар шаҗнтнрин нег сүлд темдг. «Хадг» гидг үг төвд келнәс «теңгр» гиҗ орчулгдна[1]. 

Тууҗнь

Төвд, Моңһл, Буряд  (рус.) (хал., Тыва  (рус.) (хал., Хальмг , Алтай  (рус.) (хал. улс күндлҗәх седклән медүләд, хадг белглнә. Энүг хүрмд, гиич тосхд, гиич хәрүлхд, нилх төрлһнд болн нань чигн ик чинртә кергт белглнә. Урднь болхла эдин керчмәр өмскүл бәрдг бәәсмн. Терүгәр күн бийдән хувц уйҗ авдг йоста бәәсмн. Дәкәд нег домгар, Бурхн Багшд нег хувргнь бийән оратха гиһәд эдин керчм белглсн цагт, Багш терүг байртаһар тосҗ авад, хамгин сән белг, гиҗ келҗ[2].

Төвдт хадг көвң эс гиҗ торһн эдәс кенә. Утдан нег метрас тавн дундур метр күрнә. Өргн ик хадг деер шар шаҗна темдгүдиг хатхмр зегәр уйна. Зәрмдән бурхдин зүсиг хатхҗ һарһна, нурһлҗ Аюуш бурхна дүр болна, эн бурхн ут нас белглдг гиҗ күндлгднә, хадгмуд шар, улан, цаһан, ноһан болн көк (цеңкр) зүстә болна[3].  

Цаһан хадг — цевр цаһан седклин темдгтә

Төвдин һазрт цаһан зүсн йир күндлгднә, — эн цевр цаһан седклин темдг, гиҗ тоолгдна. Моңһл болн Буряд улс көк зүсиг теңгрин цевр, гиҗ тоолна[3].

Моңһлын Манҗшир кийин чолун көшә деер өлгәтә цеңкр хадгуд

Цеңкр зүсиг теңгрин хәәртә болн ут насна темдг, гиҗ күндлгднә. Ламнрт  (рус.) (хал. болн медәтнрт шар зүстә хадг белглдг йоста. Шар шаҗна янзар шар зүсн — байн җирһлин, өслһнә, өргҗллһнә, тиньгрин, дулана, әмдрлин темдг болҗана[3].

Улан зүстә хадг — әәмшг-зеткрәс харсдг, сән хамг хальдадг гиҗ белглгднә. Улан зүсн алдр күүнә темдг. Улан зүсн — эмнлһ өгдг, му нүднәс, хар келнәс харсдг, гиҗ тоолгдна. Дәкәд болхла герин һулмтта ирлцнә. Ноһан зүстә хадг — ноһарчах, цецгәрҗәх һазр, һазрин теҗәл, сергмҗ, харшиг тоньлһн, гиҗ тоолна. Буряд улс ноһан зүсиг Һазр-экин темдг, гиҗ тоолна. Ноһан зүсн өслһнә болн өргҗллһнә темдг болна. 

Тавн зүстә хадг хамднь белглсн цагт, эдниг иигҗ дарална: дорань шар, терүн деер цаһан, деернь улан, көк, хамгин деер — ноһан хадг тәвдмн, тернь Һазр, Усн, Һал, Аһар болн Модн болҗана. Зәрмдән көк зүсн ноһан деер тәвгднә, тернь Һалын (Улан хадг) деер Модн (ноһан хадг) тәвгднә, тер цагт Аһар (көк хадг) деер һарна[3].

Цаһан сарла (Шин җил) тавн зүстә хадгмудиг мандл деерән тәвдг йоста. Цаһан сар төгсхлә тедниг эвкәд дарани шин җил иртл дүрәд хадһлна[3].

Алтай — Тыва хоорнд бәәх Бузгун эрг деер өлгәтә олн-зүстә хадгмуд

Бәрцин авъяс

хадгиг хойр альхн деерән делгәд, ик хурһарн чимкн бәәҗ белглнә. Энүг хойр давхрлад эвкәд, ам таларнь нерәдҗәх күүнүр хәләлһәд өгдг йоста. Тер мет, йөрәлән күргҗәх темдг болҗана. Төвд улс хадг белглхләрн бүтәмҗ дурдна (төвд. tashi delek)[4].

XIV Дала-лам Ричарду Гирт хадг нерәдҗәнә, 2007 җилин октябрь сарин 17

хадгиг тосҗ авчах күн бас хойр һарарн мөргәд, маңнадан күргәд авдг йоста. Дарунь күзүн деерән өлгдм. Эс гиҗ эвкәд дотр хавтхтан дүрдм (кезәнә өвртән дүрдг бәәсмн). Боодмн биш. Богта хайдмн биш, му йор. Белгт ирсн хадгиг гертән авч ирәд, мандл деерән хадһлдмн. Хөөннь талдан күүнд нерәдҗ болна, эс гиҗ хәәртә цевр һазрар модна бүчр деер боодмн.

Устуу-Хурээ хурлын нурсн ормд өлгәтә хадгмуд

Мандл деер залсн бурхдан хадгар орадг йоста. Дәкәд номтаһар онц кевәр боохла, хадг күүнә бу болна[3].

Өдгә цаг

Моңһлын, Бурядын, Хальмгин, Тыван болн Аһын Бурядын автономн округин сүлдиг бас хадг кеерүлнә.

«Тоомтха Буряд һазр» (Буряд-Эк) бумб. Улан-Удэ

Дала-лама ирсн цуг гиичнртән эрк биш хадг белглнә. Тер мет, эврәннь цаһан седклән, хәрлцәнә белг гиҗ медүлҗәх йовдл[5].

Бурядын зурачнр Америкин җөҗгч Стивен Сигалд хадг бәрүлҗәнә

2024-гч җилин зунар Москван ВДНХ-д «Әрәсә» нерлһтә Нарт-Делкән һәәхүл-форумд Бурядын зурачнр Америкин җөҗгч Стивен Сигалд  (рус.) (хал. хадг бәрүлҗ өглә[6].

Темдглл

  1. ↑ Хадаки, их значение. - ГУК «Агинский национальный музей им. Г.Цыбикова», ГУК «Агинский национальный музей им. Г.Цыбикова». Дата обращения: 9 Хулһн сарин 2025.
  2. ↑ Редакция. Вывешивают флаги и проверяют лед: как празднуют Новый год в Бурятии, Вокруг света. Дата обращения: 9 Хулһн сарин 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 Бурятский лама рассказал о значении хадаков, Байкал-Daily. Дата обращения: 9 Хулһн сарин 2025.
  4. ↑ Кекшенова К. Хадак — символ чистоты, гостеприимства и сострадания. Центр по развитию калмыцкого языка (10 Хулһн сарин 2022). Дата обращения: 9 Хулһн сарин 2025.
  5. ↑ Dalai Lama greeting traveler with Kata. Дата обращения: 9 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 25 Мөрн сарин 2009 года.
  6. ↑ Художники из Бурятии вручили Стивену Сигалу хадак. Дата обращения: 9 Хулһн сарин 2025.

Утх-зокъял

  • Caidan An. 西藏旅游指南俄.. — 五洲传播出版社, 2003. — ISBN 7-5085-0393-7.
  • А. Удин. Агинский бурятский автономный округ. Путеводитель.. — Petit Futé. — ISBN 5-86394-212-6.
  • Хадг // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хадг&oldid=319660" халхас авсн