Хальмг Таңһчин йиртмҗин цецрлг

Хальмг Таңһчин йиртмҗин цецрлг
Хальмг Таңһчин йиртмҗин цецрлг
Һол тодлвр
Аһу	43,23 км²
Дунд өндрнь	−20 м
Бүрдәсн цагнь	1995 җил
Залҗах бүрдәц	«Хальмг Таңһчин йиртмҗин цецрлг» Орн-нутгин бүрдәц
Бәәх ормнь
	47°34′09″ с. ш. 46°46′59″ в. д.GЯO
Орн-нутг	Россия;
Регион	Хальмг
	Хальмг Таңһчин йиртмҗин цецрлг

Хальмг Таңһчин йиртмҗин цецрлг (орс. Природный парк Республики Калмыкия) — региональн чинртә йиртмҗин онц харлтын девскр. 1995-гч җилин ноябрь сарин 24-д һарсн № 195-I тойгта «Хальмг Таңһчин йиртмҗин цецрлг бүрдәлһнә туск» Хальмг Таңһчин Олна Хуралын (Парламентин) тогтаврар бүрдәгдсмн^[1].

Һазр-зүүһин орм

Йиртмҗин цецрлг Хальмг Таңһчин Үстин района Волго-Ахтүбин үйртә көвән (рус.) (хал. хальмгин захар бәәнә^[2]. Цецрлгин аһу Иҗл һолын зүн көвәд Цаһан Амн селәнә өмн 8 дуунад бәәнә. Йиртмҗиг харлһна девскрт талдан һазрар уга онц урһмлмуд болн аң-аһрусд бәәнә^[2].

Һол күслмүд

Һол төрмүднь^[1]:

сохранение эталонных и уникальных природных комплексов и объектов, а также памятников истории, культуры и других объектов культурного наследия;
йиртмҗин тогтсн бәәдлиг, урһмлмуд болн аң-аһрусд харсҗ, хадһллһн;
зуульчллһна төлә бәәдл тогтах;
номин шинҗллт давулад, йиртмҗин көрңгин бәәдлиг хадлһллһн;
онц харлтын йиртмҗин көрңгин йосар даралҗ девскриг бәәлһҗ, хадһлҗ хәләлһн;
олн-әмтнд экологийин төрмүдәр сурһуль өгх;
экологийин бүртклһнә кергүд давулх.

Урһмл

Йиртмҗин цецрлгин һазрин көрсн элстә болн элвг элстә, терүнд энд-тенд баглрҗ урһдг урһмл бәәнә: улмта һазрмуд, царңгуд, улмта һазрин ө-модд. Дора һазрар чивдг урһмлмуд бәәнә — орсин өмн үзгин хулсн, нәрн аҗрһ зегсн, бүшүрә хулсн, үкр келн. Дундур уста ормар царңгуд бәәнә. Царңгин цөөкн урһмлмуд бәәнә. Әәрү өвстә царңгуд өндр һазрар мөлкдг әәрү өвсн урһна. Нег җилә урһмлмуд (рус.) (хал. дунд хамгин нигтәр шовуна меерә урһна, олн җилә урһмлмуд дунд — британин алтн дусал, цаһан хөөнә өвсн, нүцкн буя урһна. Нимгн элстә көрстә һазрмудар дендр, үкр келн урһна. Волго-Ахтүбин һол хоорндк аһуд уласна ө-модн бәәнә, терүнд үкр бөөлҗрһн урһна, эн Хальмгт нань харһхш^[3].

Аһрусд

Урһмл теҗәлтә

Урһмл теҗәлтә аһрусд дунд махч багин — чон, арат, элвңгч ноха, оюн, америкин усна булһн бәәршлнә. Онц харлтын бәәдлд бодң һаха орсмн. Олар бор туула болн мерәчнр — бичкн болн шар зурмн, ик ялмн, хулһн, бор күшл, усна күшл бәәнә^[3].

Шовуд

Йиртмҗин цецрлгин девскр олн-зүсн шовудын үүрлһнд тааста. Энүнд өөмдг шовуд бәәнә (бор нуһсн, шиигәч хун, хәәкрәч хун, усна көвәһәр бәәршлдг (деглә тохмта (рус.) (хал. — ик цаһан, бор, шар) болн теегин (хар элә, барчн, теегин һәрд, бүрд болн хулд шовуд). Дәкәд нарт-делкән Улан Дегтрин цаһан сүүлтә баарң харһна^[3].

Заһсд, һазр-устнр, мөлкгчд

Йиртмҗин цецрлгин аһуд 57 янзын заһсд, 2 элдв-янзта амфибий, 6 һазр-устнрин янз бәәршлнә. Оруһин усн ирсн цагт түрсллһнд башңһ, хөөндә, бөрг заһсн харһна, нуурт болн Иҗлин болн Көкцмн һолмудын уснд цурх, җаалг, ботха, кет балг, шөрәкә, цаһан мөрг заһсн болн нань чигн олн зүсн элдв-янзс харһна. Неҗәд-хошадар, цөөкнәр европин хавхнтс, шар толһата моһа, меклә харһна^[3].

Йиртмҗин цецрлгин бәәдлин диг-даран

Йиртмҗин цецрлгин һазрар харслһна диг-даран бәәрн ормин тууҗин, сойлын болн ниигмин тодрха темдгүдәс тогтагдна. Тер мет цецрлгин аһуд онц бүсләврмүд йилһлсмн^[1]:

хөрүлтә чинртә бүсләврмүдт күүнә үүлдвр кегдхш, терүнд йиртмҗин йирин бәәдл хадһлгдна;
хөрүлтә чинртә бүсләврмүдт күүнә үүлдвр бүрткгдҗ кегднә;
зуульчнрт экологийин сурһуль өгдг бүсләврт кичәлмүд давсн деерән, цецрлгин онц темдгтә һазрмудта таньлдулна;
аңһучллһна болн заһс бәрлһнә бүсләвр;
тууҗин болн сойлын объектмудыг харлһна кергүд давулдг бүсләвр;
агро-бүсләврмүдт йиртмҗин бәәдлд харш үзүллго күцәдг селәнә эдл-ахусин керг-үүлдврмүд;
зуульчллһна кергүдин онц бүсләврмүдт цаг зуур бәәҗ хондг гермүд, палаткс болн нань чигн олн-зүсн кергтә тоотс бәәлһдг орм;
эдл-ахун керглгддг тоотс хадһлдг, йиртмҗи цецрлгин өдр болһн бәәдлин йовудт кедг көдлмшин болн энд көдлдг улс бәәдг бүсләвр.

Темдглл

↑ ¹ ² ³ ПОСТАНОВЛЕНИЕ Правительства Республики Калмыкия от 05.12.2007 N 443 «ОБ УТВЕРЖДЕНИИ ПОЛОЖЕНИЯ О ГОСУДАРСТВЕННОМ УЧРЕЖДЕНИИ „ПРИРОДНЫЙ ПАРК РЕСПУБЛИКИ КАЛМЫКИЯ“» (неопр.) (недоступная ссылка — история).
↑ ¹ ² Природный парк Республики Калмыкия «Национальный парк Волго-Ахтубинское междуречье» (рус.). Дата обращения: 25 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 14 Хулһн сарин 2013 года.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ГУ «Природный парк Республики Калмыкия» (рус.). Дата обращения: 25 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 16 Така сарин 2015 года.

Холвас

Природный парк Республики Калмыкия (рус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru.
сайт Минприроды Калмыкии (рус.). Дата обращения: 25 Үкр сарин 2012. Архивировано из оригинала 13 Така сарин 2012 года.

[autogenerated1-1] ¹ ² ³ ПОСТАНОВЛЕНИЕ Правительства Республики Калмыкия от 05.12.2007 N 443 «ОБ УТВЕРЖДЕНИИ ПОЛОЖЕНИЯ О ГОСУДАРСТВЕННОМ УЧРЕЖДЕНИИ „ПРИРОДНЫЙ ПАРК РЕСПУБЛИКИ КАЛМЫКИЯ“» (неопр.) (недоступная ссылка — история).

[autogenerated2-2] ¹ ² Природный парк Республики Калмыкия «Национальный парк Волго-Ахтубинское междуречье» (рус.). Дата обращения: 25 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 14 Хулһн сарин 2013 года.

[autogenerated3-3] ¹ ² ³ ⁴ ГУ «Природный парк Республики Калмыкия» (рус.). Дата обращения: 25 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 16 Така сарин 2015 года.

[1]

[2]

[3]