Хальмг улс эврә дурар Әрәсән ханьд орлһн
Экспертиза РАН
Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв
шинҗлҗ батрулв
Хальмг улс эврә дурар Әрәсән ханьд орлһн (орс. Добровольное вхождение калмыков в состав России) — Эрцс һолын деед үзгәс ирсн Өөрд улсин зәрм әәмгүд Орс хаана нутгин ханьд орсна тууҗ. Тер йовдлыг 1609-гч җилин август сарин 20-д болсмн, гиҗ тууҗд тодлҗ.
Урдк бәәдл
Сиврин девскриг һартан авч йовсн цагтан Орс хаана улс Өөрд улста харһсмн, тедниг маңһдын аютаһар "калмыки" (хальмг) гиҗ нерәдсмн. Эртәрнь Сиврин маңһдт дорд үзгәс хам-хоша бәәсн улс 1604 җилд Омск муҗин Тара балһсна алднд орсмуд хальмгудта хулд-гүүлгәнә түрүн бооца батлсмн. Орсин хаана улст тер цагт күчтә, өршәңһү уга дәәчнр кергтә бәәсмн. Тер мет, Сиврин девскриг бийдән батлҗ авхд харш болҗах маңһдын хаана улсас, хасгудын хаана улсас, ногай болн моңһл алтн-хаанмудын дәәснәс харсхт хальмгуд дигтә кергтә болсмн[1].
Орсин Цаһан хаандБелый царь орулсн Хальмг улсин түрүн үрвриг 1607 җилд «колмацкий тайша Кугонай Тубиев» (хал. «хальмгин тәәҗ Тувин Күһн») орулсн бәәҗ. Орсин хаана эзлҗәх девскрт зуульчлх зөв авад, хальмгуд терүнә өриг мөрәр болн темәнәр өгх үгән өгсмн. Өөрд улсин талас хойр тәәҗ орсмн, Дала-Баатр (дөрвд) болн Хо-Өрлөг (торһд). 1608-гч җилд хальмгин элчтнр Москва балһснд ирәд, түрүләд Польск приказта харһчкад, дарунь Орсин Василий Шуйский хаанта харһсмн[2].
Бооцан
Орсин хаана һазрт оруллһна бооцан 1609 җилин август сарин 20-д батлгдсмн, тер өдр Василий Шуйский "Грамота Приказа Казанского двора" закана бичгт һаран тәвәд батлсмн. Тер бооцан вассал — сюзерен хойрин хоорндк гисн онц чинртә: һазриг эзлҗ эдләд зуульчлҗ йовх хальмгуд Орсин хаана нутгиг хортнас харсх болсмн. Хальмгудт йилһлҗ өгчәх һазр Орсин хаана ханьд бәәх девскрәр Эрцсин көвәһәр тодлгдсмн. Хулдана кергүдән эдн Тара балһсна, Түмн балһсна болн Уфа балһсна алднд күцәх зөв авсмн. Закана бичгт бәәрн йосна улс хальмгудт мөрн-тергәр болн көтчнрмүдәр дөңг өгх зөвтә болсмн.
Дарук бәәдл
Болв, 1609-гч җилин бооцан Хальмгиг Орсин хаана ханьд орсн күцц герчллһн болсн уга. Юңгад гихлә тер цагт хальмгуд "Прииртышье" нерәдлһтә Эрцсин ца һазрар зуульчлҗ йовсмн. Өдгә цага хальмгин бәәх һазрт ногай улс зуульчлҗ йовсмн. Удан боллго, хальмгуд ногай улста дәәлдсмн. Дәкәд болхла тер бооцанд хальмгудын талас дәәнә дөңгллтин тускар келгдәд уга бәәсмн. Тер тодлврмуд болхла хөөннь кесг дәкҗ орулҗ, шинрүлҗ йовсмн (үлгүрлхд, Әрәсәд Романовихнә цаг ирснә дару)[3], болв, 1609-гч җилин бооцан хальмг-орс улсин хоорндк хәрлцәнә тууҗин эклц болснь маһд уга, терүнә ачар хөөннь Хальмг Таңһч бүрдәгдсмн[2].
Санл болн байр темдгллһн
«Хальмгуд эврә дурар Әрәсән ханьд орсна 350 җилин өөнд (1609—1959)» нерәдһтә өөнин темдг 1959-гч җилд СССР-т һарһсмн. Төмр темдг РСФСР-н Тугин кевтә, төгрүләд улан бамб цецгәтә, деернь 350 то бичәтә[4].
2009-гч җилд Хальмг Таңһчд хальмгуд Әрәсән ханьд орсна 400 җилин өөн темдглгдсмн[5].
2019-гч җилд хальмгуд Орсин хаана орн-нутгт орсна 410 җилин өөн темдгллә. Тер йовдлын темдгтә өдр гиҗ август сарин 20 батлсмн[6].
Темдглл
- ↑ Из истории русско-калмыцких отношений: шертные записи XVII в. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 17 Така сарин 2023 года.
- ↑ 1 2 415-летие добровольного вхождения калмыцкого народа в состав Российского государства (рус.). kalmnlib.ru. Национальная библиотека им. А. М. Амур-Санана. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025.
- ↑ Краткая военно-историческая хронология калмыков (ойратов, джунгаров, западных монголов). Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 17 Така сарин 2023 года.
- ↑ Знак "350 лет добровольного вхождения Калмыцкого народа в состав России (1609-1959)". Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 17 Така сарин 2023 года.
- ↑ Kaлмыкия oтмeтилa 400-лeтиe вxoждeния в cocтaв Poccии. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 17 Така сарин 2023 года.
- ↑ «Перелистывая страницы истории…». К 410-летию со дня Добровольного вхождения калмыков в состав Российского государства. Дата обращения: 17 Һаха сарин 2025. Архивировано 17 Така сарин 2023 года.