Харбинский хөрүлтә һазр
| Харбинский хөрүлтә һазр | |
|---|---|
| Категория ЙХНН — IV (Әмтә тоотиг болн эдн нугтлдг ормиг бүртклһнә девскүр) | |
| Һол тодлвр | |
| Аһу | 1639 км² |
| Дунд өндрнь | -2 м |
| Бүрдәсн цагнь | июль сарин 7 1987 җилин |
| Залҗах бүрдәц | «"Хар һазр" Орн-нутгин йиртмҗин биосферн хөрүлтә һазр» Федеральн бюджетин бүрдәц |
| Бәәх ормнь | |
| 46°54′00″ с. ш. 46°31′00″ в. д.GЯO | |
| Орн-нутг | |
| Регион | Хальмг Таңһч |
 | |
Харбинский — Хальмг Таңһчин Яшкулин болн Үстин районмудын девкрт бәәх орн-нутгин федеральн чинртә хөрүлтә һазр[1]. 1987 җилин июль сарин 7-д РСФСР-ин Главохотын № 259 Закврар тогтагдсмн.
Һазр-зү
Хөрүлтә һазр Яшкулин болн Үстин районмудын девкрт бәәнә. Энүнә аһу Иҗл-Сарпан тегшд барун талагшан, 1-1,5 м. өндрт бәәнә. Тегш усна аһарт хвалынск суглинк болн супесь болн элстә темдгтә[2].
Иҗл-Сарпан тегшд гиигн хүвлвртә тогтацин салькна үләлһнәс иштә хүвлрсн элстә бөөргин тогтасц тиим бәәдлин элтсә бөөргс олар бәәнә.
Һазрин көрсн дольгата, өмн үзгин талагшан доралгдна. Терүнә аһуд олн нүкдәр урһмлар теҗәл кедг әмдрл бәәнә. Усн-нур уга. Теңгсин кемҗәс 2 метр дор. Өндр-дора кемҗән 5 метр. Өмн үзгтнь элстә аһу элвг (12900 га).
Һазрин көрснд бәәх усн 2-3 м, зәрм ормар 20 м дора, терүнә эрдснә кирцәнь 1-с 10 г/л күртәд, давна[2].
Көрсн
Хөрүлтә һазрин тогтацнь дарата. Нурһлҗ — хуҗрта, олн элстә, кезәңк бәәдлтә. Теңгрин А кирцәнә хормань 10 авн 18 см, гумусин тогтацнь 0,3-с авн 1 % күрнә. Бәәрн тогтаврудын бәәдл элвг элстә, терүнә тогтаврнь 10-с 50 % күрнә. Зәрм ормар элстә болн царңгта көрсн гумусин бәәд А+В 28-55 см, гумуснь А 3,8 до 2 %[2].
Усна шинҗллт
Уста орм уга. Хурин усн хотхрмудт хурна. Һазр дор һолын усн 26с 20 м күрч һарна, зуг зөвәр эрдстә (0,5-40 г/л).
Күслмүд болн зуралһн
Хөрүлтә эн һазрт бәәршлдг хатяр, онц гөрәсиг, онц аң-аһрусдиг болн урһдг хатяр, онц болн эмнлһнә урһмлмудиг харсҗ, хадһлҗ, өскхин төлә, эднә эргндк йиртмҗин бәәдлиг тер кевтнь бәәлһҗ харлһхин төлә бүрдәгдсмн[3]:
- экологийин бүртклһнә кергүд давулх шиидвртәһәр;
- аң-аһрусд болн шовуд зуульчллһна мөриг хадһлҗ харслһна төлә;
- экологийин бүртклһнә кергүд давулхин, номин халхар шинҗллтин кергүд давулхин төлә;
- экологийин халхар бүртклһнә кергүд давулхин төлә.
Урһмлмуд болн аң-аһрусд
Эн хөрүлтә һазр урһмларн Сахара-Ирана болн Турана әңгин Каспийийн хаҗуд бәәх аһу болна. Сарпан тегшд урһмл ховр болна (ут тоодан 200 шаху бәәдлмүд), тер дунд теегин болн көдәнә олн-зүсн урһмл. Хамгин олар: көдәд урһдг, буурлдата-көрстә-буудян зүүтә урһмлмуд болн элсн деер урһдг. Дәкәд болхла хөрүлтә һазрин зүн талагшар хуҗрмуд деер давста һазрар урһдг урһмлмуд бәәнә (хуҗрмудин буурлда, хуҗрмудин луйл, моһлцг шарһс, австрийская и солончаковая, ноһалцг хуҗрт). Дәкәд хая-хая бичкн царңгуд харһна[4].
Харслтын тоод ордг урһмлмуд бас бәәнә: Талиевин хоңһр зул, Шренкин бамб цецгә, цаһан өвсн, Залесскийин цаһан өвсн, сәәхн цаһан өвсн, буя болн нань чигн.
Аң-аһруснь ховр. Урһмл теҗәлтә аһрусдас гөрәсн, арат, корсг, цегәхн күрн, бор баһ зурмн, туула, элсн мерәч, ялмн, чиктә зара. Шовудас тоһрун-сәәхлә харһна, теегин һәрд, тоһрун-сәәхлә, тоодг, яман тоодг, барчн бәәнә. Дәкәд болхла биич чолуңк, бичкн, бор болн теегин торһа бас бәәнә[4].
Темдглл
- ↑ Харбинский государственный природный заказник (рус.). Минприроды. Дата обращения: 27 Хулһн сарин 2025.
- ↑ 1 2 3 Почвы госзаказника «Харбинский», площадь 163,9 тыс. га — Почвы республики Калмыкия — Почвоведение и охрана почв (рус.). Дата обращения: 27 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 17 Лу сарин 2015 года.
- ↑ Приказ Минприроды РФ от 08.07.2010 N 242 «Об утверждении Положения о государственном природном заказнике федерального значения „Харбинский“» (Зарегистрировано в Минюсте РФ 30.07.2010 N 18016) (рус.). base.consultant.ru. Дата обращения: 27 Хулһн сарин 2025. Архивировано 4 март сарин 2016 года.
- ↑ 1 2 ООПТ России — федеральный заказник Харбинский (рус.). oopt.info. Дата обращения: 27 Хулһн сарин 2025. Архивировано 19 Ноха сарин 2013 года.
Утх-зокъял
- Приказ Минприроды РФ от 08.07.2010 № 242 "Об утверждении положения о государственном природном заказнике федерального значения «Харбинский»
- Булуктаев А. А. Физико-химический состав почв федерального заказника "Харбинский" : [рус.] // Юг России: экология, развитие. — 2018. — Т. 13, № 4. — С. 86—96. — ISBN 10.18470/1992-1098-2018-4-86-96.