Чоһран усна тогтал

Рувики-с
Теңгсәс өөдллһн24,2 м
Аһу193 км²
Өйә0,72 км³
Дааврин кирцә5 м
Тодрхаллт
Дүүргсн җилнь1973 
Усн ордг нуурмлг
Орҗах усна цувгудДорд үзгин Манц һол Чоһра Голубь, Рагули (һол) Күмн-Манцин цувг
Һарҗах усна цувгудДорд үзгин Манц һол, Хар Һазрин магистралин цувг, Чоһран цувг
РегионыСарпулин край, Хальмг Таңһч

Чоһран усна тогтал (орс. Чограйское водохранилище) — Әрәсән Федерацин Европин әңгд, Сарпулин крайин болн Хальмг Таңһчин хоорнд бәәдг усна тогтал. Топографин карт тогтасн кемд теңгсәс өөдллһн 24,2 м[1].

Һазр-зүүһин тодрхаллт

Кумо-Манычин хотхрт, Дорд үзгин Манц һолын огчмд утдан 9850 метр, өргндән 8 метр шавр усна боодг тосхсн цагт бүрдсмн[1].

Усна тогталд арлыгмуд болн чальчаг, бурһсна урһмлмуд бәәнә[2]. Усна тогталын өргнә кемҗән 1-5 дууна. Дааврин кемҗән 0,3-0,5-с авн 2,0-5,0 метр күрнә. Чальчаг орм аһун 60 % тогтана. Арлыгмуд цөөкн гектарас авн арвад болн зууһад гектар күрнә[2].

Ур аһар

Усна тогтал көдән, тивин ур аһарта. Хур чиг ховр. Тогталын боодгин хаҗуд бәәх Ик Буурлын Южный селәнд җилин эргцд 315 мм хур-чиг орна. Аһарин киитин-халуна дундур кемҗән (+10,2 С)[3].

Усна бәәдл

Усна тогталд орҗах усн Күмн-Манцин цувгар  (рус.) (хал. болн Терк-Манцин цувгар  (рус.) (хал. Терк болн Күмн һолмудас ирнә. Орҗах усна хурдцнь дундурлад 60 м³/с. Терүнәс нань нааран Дорд Манц һолас усн орна[4]

Чоһран усна тогталас Хар Һазрин магистралин цувгт  (рус.) (хал. усн һооҗад орна. Терүнәс селәнә эдл-ахусин эдлврт тархагдна[5].

Тогтагдсн диг-даран бәәвв чигн, һаң халун зунла усн ширгдг йоста. Сүл 25 җилин эргцд хаврин кемд усна өндрин кирцәнь нег метр күрнә. Зәрм намрар 2 метр күрнә. Үвл болһн декабрь сарас авн февраль сарин хоорнд 1-2 долан хонгин туршт усна тогтал мөсәр бәргднә[2].

Тууҗнь

Чоһран усна тогтал 1969-гч җилд эдлврт орулгдсмн.

1971-гч җилин ноябрь сарин 1 шинд Чоһран усна тогталын болн Күмн һолын усна боодһан эдлврин Заллт бүрдәгдсмн[6].

Хамг белдврин көдлмш 1973 җилд төгссмн. Түрүн төсврин тоолврар усна тогталын кирцәнь 23,8 м бәәсмн, тер бийнь ут тоодан тогталын аһунь 0,72 км³, эдлврт олзлдг — 0,67 км³, нүрздгин аһунь — 193 км², утдан 48,8 дуунад күрх бәәсмн, хамгин ик өргнә кемҗән — 9 км күртл, дааврин кемҗән — 3,6 м. Ода цагт зуралҗасн кемҗәһәс дор болҗана, нүрздгин аһунь 130,4 км², эдлврт олзлдг аһунь хойр давхҗ хасгдсмн — 0,28 км³[7]. НПУ-н аһу — 193 км²[7].

Усна тогталас селәнә эдл-ахус эдлврт кергтә усан авна. Эн тәрәнә болн мал идшлдг һазрмуд усллһна кергт олзлх ус өгнә. Тер кергиг Хальмгт 1970-гч җиләс авн эдлврт орсн Хар Һазрин усллтын тогтац  (рус.) (хал. күцәнә. Дәкәд болхла эн усна тогталас Хальмг Таңһчин Ик Буурлын района, Приютнын района болн Элстин олн әмтнд уудг усн орна[7].

Экологийин бәәдл

Сүл җилмүдт усна чинр зөвәр муудв. Күмн һолын бузр усн нааран орснас иштә эрдстнь өсәд, 1,6‒1,7 г/л күрсмн, сульфатын, хлоридын болн гидрокарбонатин давста болад, хорта сульфат-иона кемҗән — 0,7 г/л, хлорин иона кемҗән ‒ до 0,3 г/л күрсмн. Тиим усиг әмтнд ууҗ болшго, тег усллһнд болн мал усллһнд бас керглҗ болшго. Терк һол олн җилдән хәәлсн усар теткгддг болснас йоралднь лаг хурна. Эдлврин аһунь 280 сай м³, усна аһунь 130,4 км² күрч баһрсмн[7].

Ода деерән усна тогталл ясврин кергүд күцәх кергтә. Усна техническ тоотсиг шинрүлх кергтә болһҗана[8]

Аң-аһрусд

Усна тогтал заһс өсклһнә кергт ик туста. 1990-гч җилмүдт Чоһран усна тогталд 23 зүсн заһсн тодлсмн, тер дунд 7 зүс һазаһас орулсмн. Нурһлҗ энүнд цаһан кет балг, шөрәкә, сазн, цуув, эрвәдә болн улада заһсд бәәнә[2].

Усна тогталын деегүр Деед Сивриг  (рус.) (хал., Хасгин орн-нутгта Хар теңгсин эргндктә, Ближний Востокиг Дорд үзгин Африкин һазрла залһҗ зуульчлдг шовудын хамгин ик хаалһ болҗана. Әрәсән девскрт өдгә цагт эн орм, бас Манц нур болн Халцха Царң — нүүдг һалун шовудын хамгин ик зогсал болна, тедн дунд улан өрчтә тошнурин болн пискулин Әрәсән девскрт хамгин уданар зогсдг орм. Шовуд чальчаг ормар, арлыгудар бәәршлнә болн хулсн заагт үр ясна. Дәкәд болхла усна көвәһәр бәәх урһмлмуд дунд бас бәәцхәнә[2].

Әрәсән Улан дегтрин үүрмүд ясдг шовудын дундас: отхта хорд шовун, оошг хорд шовун, көлвг шовун, каравайка шовун, хар толһа инәмтхә болн нань чигн[2].

Аца зөөдг көлгнә чинр

Немҗ үзтн: Кумо-Манычский канал и Канал Евразия

Дорд үзгин Манц болн Чоһран усна тогтал хойриг залһдг кермс йовдг усна хаалһ уга, тер учрар Манц һолар ацатзөөдгиарһ уга. 1976-гч җилд 320 болн 280 тонн күнд хойр насосн тогтациг Тең һолас Манц нуурур хагсу хаалһар күргсмн[9] 2012-гч җилд тер насосмуд көдлдгн уурсмн, тедниг яссн уга.

Эргндк йиртмҗин харлһн

Усна тогталын болн эргндкин экологийин бәәдл харлһна төлә Хальмгин һазрт «Зунда (хөрүлтә һазр)» болн «Чограйский хөрүлтә һазр» бүрдәсмн. Чоһран усна тогтал Рамсарскин конвенцин 1, 2, 3, 4, 5, 6 кемҗәнд ирлцәтә болснас иргчдән делгрлт авх улмта һазрин җигсәлтд орсмн.

1980-гч җилмүдт «Волга-Чограй» цувг тосхлһна төсв тогтагдсмн, терүгәр Иҗлин усиг Чоһран усна тогталд күргдг болсмн. Зуг тер цувг тогталһснас көлтә Чоһран усна тогталд, Сарпулин болн Хальмг Таңһчин һазрт экологийин бәәдл эвдх болсмн. Номтнр зөв өглго, тер төсв хаагдсмн[10].

Темдглл

  1. ↑ 1 2  . Карты Генштаба L-38 (В) 1:100000. Ставропольский край и Карачаево-Черкесия (рус.). etomesto.ru ( ). Дата обращения: 7 Үкр сарин 2025. Архивировано 18 Мөчн сарин 2018 года.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6  . Чограйское водохранилище (река Восточный Маныч) / Том 3 / Водно-болотные угодия России (рус.). fesk.ru ( ). Дата обращения: 7 Үкр сарин 2025. Архивировано 21 Үкр сарин 2019 года.
  3. ↑  . Climat: Южный (неопр.). ru.climate-data.org ( ). Дата обращения: 7 Үкр сарин 2025. Архивировано 18 Мөчн сарин 2018 года.
  4. ↑ Сангаджиев М. М. Особенности недропользования на территории Республики Калмыкия. Directmedia, 2015. — 231 с. ISBN 5447555361, 9785447555368 С. 66
  5. ↑ Том I Яшкуль оригинал 1. Архивировано из оригинала 14 Хөн сарин 2014 года.
  6. ↑ Календарь государственных праздников Российской Федерации, памятных дат и знаменательных событий Ставропольского края. 2011. Правительство Ставропольского края
  7. ↑ 1 2 3 4  . Вода России — Чограйское водохранилище (рус.). water-rf.ru ( ). Дата обращения: 7 Үкр сарин 2025. Архивировано 16 март сарин 2019 года.
  8. ↑  . «Сухой остаток. Гидротехнические сооружения и поливная техника в крае изношены на 70 процентов» (рус.). rg.ru ( ). Дата обращения: 7 Үкр сарин 2025. Архивировано 20 Туула сарин 2022 года.
  9. ↑  . Плыли в степи корабли (рус.). Ставропольская правда (28 Бар сарин 2006). Дата обращения: 7 Үкр сарин 2025. Архивировано 16 Мөчн сарин 2018 года.
  10. ↑ Собисевич А. В.  . Научная и общественная дискуссия об экологических последствиях проекта создания канала Волга-Чограй (рус.). academia.edu ( ). Дата обращения: 7 Үкр сарин 2025. Архивировано 10 Туула сарин 2022 года. // Устойчивое развитие горных территорий Кавказа. Коллективная монография. Т. 2. М., 2019. С. 663—667.
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чоһран_усна_тогтал&oldid=319699" халхас авсн