Шар шаҗн
Шар шаҗн (бас нернь Шарин шаҗн; тод бичгт: šara šažin / šarayin šažin) эс гиҗ оңдан нернь Шар махлатн (төвд келәр: zhva gser), Гелуг бөлг (төвд: dge-lugs, эн төвд үгин хальмг орчуллһнь Буйна йосн) ― Төвдин номин дөрвн бөлгин хамгин шин бөлг. Шар шаҗиг үүскснь ― Төвд орна гүн ухатн болн ик бүтәлч Эзн Зоңкава (1357-1419). Хөөннь Шар шаҗна номиг Эзн Зоңкаван шевнрнь ― Кирв эзн, Җалцав эзн, Гендн Дуб болн нань чигн ик багшнр улмҗлулҗ делгрүлв.
Шар шаҗна эс гиҗ Гелуг бөлгин үүсл-һарлнь ― Кадам гидг эндкгин сурһлын багш Атиша Дипамкара Шри Җняна гидг багшин үүсксн төвдин номин бөлгәс һарлта. Зәрмдән төвдин номин йосар Шар Шаҗиг эс гиҗ Гелуг бөлгиг Шин Кадам (төвд келәр: bka’ gdams gsar pa; хальмг: шин зәрлг увдьстн) гиҗ нерлнә. Бас зәрмдән эн бөлгиг Төв сүмәрнь Һалдн (төвд келәр: dga’ ldan; хальмг келәр: Төгс байсхлңта) гиҗ нерлнә. Шар шаҗна ахлач багшнь ― Һалдн гидг сүмин ширәт лам, терүг Һалдн ширәт (төвд келәр: dga'-ldan gser khri ba) гинә, зуг эн бөлгин хамгин нертә болн күчн иктә багш ― Богд Дала-лам болдг. (Хальмгудын баатрльг дуулвр «Җаңһрт» Һалдн ширәт лам «Һалдн Шар лам» гидг цолар һарч ирнә). XVI сүүлин үйәр Шар шаҗна ламнр моңһл хаадла нииләд, Төвд болн Моңһл орнд хамгин делгрңгү болн күчтә бөлг болһв.
Гелуг гидг үгин үүсл-һарл
Галдн ― эндкгин Тушита (эндкг келәр: tuṣita; пали келәр: tusita; төвд келәр: dga'-ldan; моңһл келәр: Тушитын орон/Төгс Баясгалан орон; хальмг келәр: Тушитын орн/Төгс Байсхлңта орн) гидг Мәәдр бурхна таралңгин орна төвд нерн. Хамгин түрүнд Зоңкавин номин йосиг "Һалдн чойлук" (төвд келәр: dga’-ldan chos lugs; хальмг келәр: Төгс Байсхлңтын номин йосн) гиҗ нерлдг бәәҗ. Хөөннь Һалдн гидг үгәс түрүңк «Һа» (төвд келәр: dga’) ниилвр авч, хойрдгч үг «Чойлуг»-ас хойрдгч ниилвринь «луг» (төвд келәр: lugs) авад, Галуг (төвд келәр: dga’-lugs) гидг үг тогтаҗ. Зуг энүг келхд кецү болсар, төвд улс Гелуг (төвд келәр: dge-lugs), эс гиҗ хальмгар «буйна йосн» гиҗ нерлдг болв. Зуг өдгә цагт хальмгуд күүндәнә келнд эн шаҗна бөлгиг «Шар шаҗн» гиҗ нерләд бәәнә.
«Шар шаҗн» гидг хальмг келнә үгин үүсл-һарл
Гелуг бөлгин гелң-ламнр шар махла өмсҗ йовдгин учрар тедниг Төвдт «zhva-gser» гидг нерәр дуудг бәәҗ. Эн төвд үгиг хальмг келнд үгчлн орчулхла, «Шар махла» гиҗ болх. И.А. Җитецкийн темдглсәр XIX зун җилд хальмгуд эн эврә шаҗан «Шар махлатн» гиһәд дууддг бәәҗ. Зуг, «Шар махлатн» эс гиҗ «Шар махлатна шаҗн» гидг үг келхд удан болсн учрар «махла» гидг үгиг оркҗ, «Шар шаҗн» эс гиҗ «Шарин шаҗн» гиһәд келдг болв.
Шар шаҗ үүскснә товч түүк
Шар шаҗна зокагч Эзн Зоңкава ик ухата олн төвд шаҗна сурһлын багшнрас әәлдсн номнь авч, Төвд һазрар ик йовҗ, Бурхна номиг цеврләд, гелңгүдин сәкл-санвриг чигн цеврлн үүлдхд, шевнртәһән хамдан орсин тооллын 1409 җилд Һалдн киидиг бәрв. Хөөннь, 1416 җилд Брайбуң киидиг болн 1419 җилд Сера киидиг бәрв. (Адгт эн һурвн киид делкән хамгин ик бурхна номин киидмүд болв). Шар шаҗн болхла, 1409 җиләс авн, Һалдн киидиг бәрснә хөөн үүскгдсн болдг гиҗ номтнр темдглнә. Хөөннь Эзн Зоңкаван шев Гендн Дуб 1446 җилд Раши Лумбо киидиг бәрв. Эн дөрвн киидиг хальмг келәр «Шарин дөрвн киид» гинә.