Амр-Санана Мудрёна Антон

Амр-Санана Мудрёна Антон
Амр-Санана Мудрёна Антон
Һарсн җил-өдр	1888 сентябрь сарин 26
Төрсн һазр	Баһа Бурул[d], Лазаревское селәнә муниципальн бүрдәц[d], Башнтан район, Хальмг Автономн Советск Социалистическ Республик, СССР[d];
Нас барсн җил-өдр	1938 январь сарин 16 (49 лет) или 1940
Нас барсн һазр	Аһш балһсн, РСФСР[d], СССР[d];
Орн-нутг	СССР[d];
Мергҗлнь	писатель

Амр-Санана Мудрёна Антон (орс. Анто́н Мудре́нович Аму́р-Сана́н; 1888 сентябрь сарин 26, Баһа Бурул^[d], Хальмг Автономн Советск Социалистическ Республик — 1938 январь сарин 16 или 1940, Аһш балһсн) — Советин йоста Хальмгин орн-нутгин болн ниигмин үүлдәч, публицист, хальмгин Советск утх-зокьялын сүүрлгч. Хальмгт Советин йосиг тогталһна үүлдәч.

Амр-Санан селәнә хаалһин темдг, Городовиков района, Хальмг Таңһчин

Намтрнь

Амр-Санана Антон 1888 җилин сентябрь сарин 26-д Баһ Буурлын әәмгт угатя хальмгин өрк-бүлд төрсмн. Зуг бичкнәсн авн Баһ Дөрвдин улсин Бүдрмс-Көвүдин әәмгт өсҗ боссмн (Ода — Хальмг Таңһчин Городовиков района Амр-Санан селән). Нәәмтәһәсн Амр-Санана Антон байн хальмгин мал хәрүлҗ йовсмн. был отдан в пастухи к богатому калмыку. Орс келнә эклц школыг төгсәчкәд 1915-гч җилд Москва балһснур одсмн, тенд А. Л. Шанявскийин нертә Москва балһсна олн-әмтнә университетд юридическ факультетд орсмн. Университетд сурм бәәҗ мод белддг складт болн дегтрин саңд көдлҗ йовсмн. Москвад бичәч Нечаев Егор Ефимовичла таньлдад, терүнәс ниигмин болн утх-зокьялын дамшлт авсмн.

Февральск революц (рус.) (хал. эклсн цагт Амр-Санана Антон Хальмгурн хәрҗ ирәд төршлин үүлдврт шунмһаһар орлцна. 1917-гч җилин март сард Ик Дөрвдин улусин олн әмтнә чуулһнд орлцад, тенд Ставропольск губернин Советин күцәгч комитетин гешүнд суңһгдсмн. 1917-гч җилин июнь сарла Әәдрхнд болсн Теңгин болн Терскин губернийин хальмгудын чуулһнд орлцна. Тер саамд эн Ставрополин губернийин комиссариатин һазрин бүртлһнә әңгд көдлҗ йовсмн. 19186гч җилд Деникина церг Ставрополиг эзлсн цагт Антон Амр-Санан Әәдрхнүр нүүһәд, Әәдрхнә болн Хальмгин күцәгч комитетмудт үүлдҗ йовсмн. Энүнд юстицин болн олн әмтнә эрдм-сурһулин әңгс даалһсмн. Бас тер цагт Амр-Санан Хальмг теегин селәнә эдл-ахусин Советин һардачар көдлҗ бәәсмн. 1918-гч җилин сентябрь сарла Әәдрхнд болсн хальмгин күч-көлсчнрин элчтнрин Советин II-гч дааврта чуулһиг һардсмн. Тер чуулһнд хальмг улсиг Улан цергт мордтха гисн дуудврин төр болн хальмгудын мөртә цергиг тогтах шиидвр хаһлгдсмн.

1919-гч җилин март сарла Хальмгин күцәгч комитет Амр-Санана Антоныг Москваһур йовулад, РСФСР-ин келн-улсин кергүдәр үүлддг олна комиссариатд (рус.) (хал. Хальмг әңг ахлулна. Москвад Хальмгин ЦИК-ин һардач А. Ч. Чапчаевла болн келн-улсин кергүдәр үүлддг наркомин дарук С. С. Пестковскийла хамдан «Хальмгудын дуудвр» төсв тогтана. Терүг 1919-гч җилин июль сарин 22-т В. И. Ленин батлсмн

26 мая 1919-гч җилин май сарин 26-д Наркомнацин «Жизнь Национальностей» газетд, Амр-Санана бичсн «Ключи Востока» статьяг барлсмн, терүндән Антон Мудрёнович Дорд үзгәр, моңһл яста, бурхн шаҗнд иткдг, өөрхн цуста, келтә улс дунд «Советин йосна шиидврмүд» тархахд хальмгудыг олзлх ухаг медүлсмн. 1919-гч җилин июль сарин 14-д Амр-Санана Антон Чапчан Араши хойр В. И. Ленинд бичг бәрмт йовулсмн. Терүнд Моңһлын болн Төвдин һазрар Энткг орн-нутгин ар-дорд үзг тал дарунь церг мордулх кергтә, гиҗ бичҗ. Теднә тоолврар, тер захар Британин колоньд орсн бурхн шаҗнд иткдг Бутан, Сикким болн Непал һазрар улан цергин дәәчнр үүмлдә татсн цагт, һурвдгч англь-афгана хоорндк дәәнәс оньгинь таслҗ болх. «Тер ормас Энткгин революцин сана зүүҗ йовх Бенгалюр һо хаалһ секгдх; Бирм болн Сиам болхла дәарәд хагсу һазрар Индокитайин англин колониальн һазрур күрч болх», — гиҗ Амур Санан болн Чапчан хойр бичсмн. Тер бичгәр Ленин соньмсад, «белдвр кетн», гиһәд Г. В. Чичеринд илгәҗ. Зуг юмн кегдсн уга^[2].

1920-гч җилин хаврар Амр-Санан Хальмгт ирәд Манцин болн Баһ Дөрвдин улусмудт Советин йосиг сергәнә. 1920-гч җилин зунар Чилгр селәнд болсн 1-гч цуг хальмгудын чуулһиг белдәд давулһнд шунмһаһар орлцна. Тер чуулһнд цуг хальмг улсин һазриг негдүләд, «РСФСР-ин ханьд Хальмг күч-көлсчнрин Автономн муҗ» бүрдәҗәх «Хальмг күч-көлсчнрин зөвин Декларац» батлгдсмн.

1920-гч җилин сентябрь сарла Амр-Санана Антон Бакуд болсн Дорд үзгин келн-улсин 1-гч чуулһна көдлмшт орлцсмн.

Дарани җилмүдт Амр-Санана Антон ВЦИК-ин Наркомнацд Хальмгин муҗин элчтн болҗ йовсмн, дәкәд СССР-ин ВЦИК-ин болн ЦИК-ин гешүнәр суңһгдҗ йовсмн. Тер цагт публицистикин хаалһд орна. Нәрн чинртә билг-эрдмин Музейин (рус.) (хал. (ода — А. С. Пушкина нертә зуралһна билг-эрдмин орн-нутгин музей) директорин дарукар көдлҗ йовсн цагтан Амр-Санана Антон хальмг зурачнрин Ф. И. Калмыкин болн А. Е. Егоровин үүдәлтәр соньмсна.

1936-гч җилд Амр-Санана Антон Бурядын һазрт одад, Туван улсин революцин партин 1-гч чуулһна көдлмшт орлцсмн.

1937-гч җилин август сарин 27-д Амр-Санана Антон Внуковод бәәсн гертәсн бәрәнд орна. Хәәврин саамд патьртнь Бухарина хойр дегтр түрвәчиннь белглҗ һар тәвсн темдгтә олгдҗ. Тер учрар энүг контрреволюцин кергүдин орлцач гиҗ гемнсмн. 1937-гч җилин октябрь сарин эклцәр Амр-Санана Антоныг Сталинградур йовулад, тенд «Хальмгт буржуазин-националистическ бүрдәцс тогталһна кергүд күцәсн» төрәр энүнә өмнәс мөшклһнә кергүд давулгдв.

1938-гч җилин январь сарин 16-д Сталинградт СССР-ин Деед зарһин дәәнә коллегийин һазадын сессь болад, Амр-Санана Антоныг хаҗ алх шиидвр авсмн. Тер өдр дарунь шиидвриг күцәсмн.

Үүдәлтнь

XX-гч зун җилин 20-гч җилмүдин эклцәр Амр-Санан публицистикар соньмсад, бичәд, 1921-гч җилин эргцд «Жизнь национальностей» газетд барлгдна.

1922-гч җилд А. М. Амр-Санан күндәр гемтәд, Крымд эмнлһ авсчасн цагтан А. Хирьяковд (рус.) (хал. (А. Сакмаров) бичәчд эврәннь җирһлин хаалһин тускар келәд, бичүлсмн. Тернь келвр 1924-гч җилд «Земля и фабрика» гидг дегтр һарһачд «Человек, которого зовут Антон» («Антон нертә күн») гидг үүдәвр һарсмн. 1925-гч җилд Амр-Санан гемәсн эдгәд, тер тодлврмудан ясад, немәд, Ленинградт «Мудрёшкин сын» гидг роман барлсмн. Тер дегтрнь әмд бәәхднь цөөкн дәкҗ шинәс барлгдсмн.

1932-гч җилд Амр-Санана Антон «Аранзл» гидг түүк барт орулсмн. 1935—1937 җилмүдт «Преступление Эренджена» («Эрнҗәнә һарһсн гемин үүл») гидг үүдәврән бичсмн, зуг күцәсн уга. «В осаждённой Калмыкии», «Теегин үрн» альманахмудт барлгдҗ йовсмн.

Санл

1967-гч җилд Хальмг АССР-ин үндсни дегтрин саңд Амр-Санана Мудрёна Антона нерн зүүгдсмн.
Бичәчин нериг Элстин нег һудмҗ зүүнә, Городовиковин районд Амр-Санана нертә селән бәәнә.

Үүдәврмүднь

Мудрёшкин сын, Автобиографическая повесть, изд. Прибой, Ленинград, 1925 г., 196 стр., первое издание;
Аранзал, повесть, М.,1932;
В степи, повесть, М., 1935.

Темдглл

↑ Administrator Антон Мудренович Амур-Санан(1888-1938г.) (рус.)
↑ А. Андреев. Время Шамбалы. Оккультизм, наука и политика в Советской России. — СПб.-М.: Изд. дом «Нева» — «Олма-Пресс», 2002. — Т. 2-е изд.: 2004.. — 383 с. — ISBN 5-7654-3442-8.

Утх-зокьял

М. Э. Джимгиров, А. А. Амр-Санан (1888—1939), Вестник института № 8, Калмыцкий научно-исследовательский институт языка, литературы и истории, Элиста, 1973 г., стр. 8—21.
В. У. Убушаев, Революционер, писатель, интернационалист/ А. М. Амр-Санан — певец революции (100 лет со дня рождения), Калмыцкий научно-исследовательский институт истории, филологии и экономики, Элиста, 1988, стр. 3—25

Холвас

Биография и фото на сайте Национальной библиотеки Калмыкии

[_c86f0bedde2485c1-1] Administrator Антон Мудренович Амур-Санан(1888-1938г.) (рус.)

[2] А. Андреев. Время Шамбалы. Оккультизм, наука и политика в Советской России. — СПб.-М.: Изд. дом «Нева» — «Олма-Пресс», 2002. — Т. 2-е изд.: 2004.. — 383 с. — ISBN 5-7654-3442-8.

[1]

[2]