Борманҗин Бәкрән Мөңкә
Экспертиза РАН
Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

шинҗлҗ батрулв
| Борманҗин Бәкрән Мөңкә | |
|---|---|
| Борманҗин Бәкрән Мөңкә | |
| Һарсн җил-өдр | 1855 |
| Төрсн һазр | |
| Нас барсн җил-өдр | 1919 |
| Нас барсн һазр | |
| Иргншл |
|
| Мергҗлнь | Лам (1901 — 1919 җҗ. теңгин хазгудын Ах Ламин цолд), зуульч, орчулач, багш, дегтр һарһач |
| Эцкнь | Борманҗин Бәкрә |
| Экнь | Борманҗин Җиңгә |
| Шаңнлнь | |
Борманҗин Бәкрән Мөңкә (орс. Борманжинов, Менько Бакарович; 1855, Денисовская[d], Муниципальное образование «Никольское»[d] — 1919, Денисовская[d], Муниципальное образование «Никольское»[d] — Лам, шар шаҗна номин шинчләч, демнч[1].
Намтрнь
Борманҗин Мөңкә 1855-гч җилд Бокшурһахна әәмгин Хадта күтрт олн үртә бәәхтә адуч, теңгин хазг Борманҗин Бәкрән өрк-бүлд төрсмн. Эдн Гексләхнә тохмта, хо-меркт яста улс бәәҗ[2].
Тер цагин йосар өрк-бүл болһн нег көвүһән Шаҗна сурһульд өгдг бәәсмн. Мөңкә эврәннь өрк-бүлдән һурвдгч көвүн, долатадан бәәрн хурлд манҗар орна. Болв, манҗнрин тоод орсн бийнь, цагин ик зуудан гертән бәәһәд, эк-эцктән нөкд болдг бәәҗ.
Бичкнәсн авн цецн ухата болад, көвүн төвдин ном түргнәр дасад, тод бичгәр умшад, шар шаҗна Бурхна номиг сәәнәр дасад йовсн бәәҗ.
1869—1881-гч җилмүдт эн Очр ламас сурһуль авсмн (Яван Санҗ, Ик Дөрвдин улусин ик багшас)[3]. Тер сурһулиг төгсәчкәд, гелңгин цол зүүһәд, Денисовская станицдан ирәд, эврәннь хурлдан багш болна.
1890-гч җилмүдт кесг дәкҗ Төвд, Моңһл, Китд һазрур одна. Тендәс Бурхн шаҗна Һанҗур болн Данҗур ном авч ирсмн, түрүнкнь — Деге Паркхангд һарһсмн, хойрдгчнь — Нартанскин кийд.[4]. Тер номиг шунмһаһар төвдәс хальмг келнд буулһна. Бас тер саамдан Денисовскин хурлд «цаанид» Деед сурһуль секәд, тенд бәәршлсн бузав улс дунд түрүн тиим сурһуль болна. Багш Бурхна номиг сурһульчнртан болн эгл хальмг улст күргхән хәәнә. Багш арвн тавн шаху үүдәврмүд орчулна: төвд, хальмг келәр, тер дунд школд сурх дегтрмүд. Йир көдлмшч, тогтун болсндан, Бурхна номиг кесгтән сууһад, умшад, дасад бәәсмн. Тиигәд, Бурхн Багшин төвд номин дасснас нань төвдин эмнлг, сансрин шинҗллт болн күңкл ном дасна. Дәкәд Багш хувруд дундан бәәсн бәрмтгин бәәдлиг, чик ухан, цевр цаһан седклин үлгүр олна дунд тархаһад йовсмн.
1901 болн 1903 җилмүдт теңгин хазгудын Ах Ламин цолд суңһгдна[5].
Хөрн шаху җилдән Борманҗин Мөңкә Денисовская станицдан школын багшар көдләд, хөрн шаху җилдән теңгин хазгудын Ах Ламин цолд йовсн билә. 1908-гч җилд Романовихнә Герин 300 җилин өөнд нерәдсн керг-үүлдврт одсн теңгин хазгудын элчтнрин багиг ахлсмн, эн йовдл болхла Багш олна дунд тедү дүңгә тоомсрта күн бәәсинь темдглҗ бәәнә.
Теңгин Ламин цолд Борманҗин Беркин Мөңкә насни турштан бәәсмн. Гражданск дәәнә цагт Краснов Пётр Николаевичин атамана Цаһан жисәг татҗ йовла. 1919-гч җилд Әрәсән Өмн үзгин церг хооран цохрад йовсн цагт Мөңкә Лам Кубанин зулчнрин лагерьт йовад киҗг халун гемәр хальмҗ бәәдлтә. Тер улста цаараннь хаалһд йовҗ зулдг арһ уга болад, Денисовскдан хәрҗ ирәд, удан боллго хурлдан әмнәсн хаһцна.
Ламин оршавр ода күртл бәәнә. Станицын олн әмтн терүнд суврһ босхҗ. Терүнд җил болһн шар шаҗна сүзгчнр ирәд, дееҗ өргәд, мөргүл давулдг йоста.
Темдглл
- ↑ А. М. Позднеев (1851—1920) в память о Бакши-ламе донских калмыков Менке Борманжинове (1855—1919) (по материалам Архива востоковедов ИВР РАН). Подготовка к изданию, предисловие и комментарий — С. С. Сабрукова // Mongolica-XIX: Сборник научных статей по монголоведению посвящается ведущим российским монголоведам, юбилярам 2017 года М. И. Гольману, В. В. Грайворонскому и К. Н. Яцковской. СПб.: Петербургское Востоковедение, 2017. С. 68—75. Дата обращения: 3 Туула сарин 2026. Архивировано 13 Һаха сарин 2018 года.
- ↑ Хо-меркиты являются потомками (тохом) Баахан-тайши (Баахан-Манжи, Бокшурга) Кульдинов С. С. Исторический очерк. Судьба донских калмыков, их веры и духовенства. — США, 1984. — 196 с.
- ↑ пер. с англ. Э.-Б. Гучиновой. Борманжинов Араш. Ламы калмыцкого народа: ламы донских калмыков. — Элиста: Калм. ин-т гуман. и прикл. исслед.м, 1997.
- ↑ Буддийский фактор во внешней политике России в XX веке // А. Н. Басхаев, Concept, декабрь 2010, No 2 (03). Дата обращения: 3 Туула сарин 2026. Архивировано 15 Ноха сарин 2014 года.
- ↑ Адвокат Фёдор Плевако и два случая защиты калмыков на суде // О людях и времени : сборник статей / П. Э. Алексеева ; Учреждение Российской акад. наук, Калмыцкий ин-т гуманитарных исслед. РАН. — Элиста : Калмыцкий ин-т гуманитарных исслед., 2010. Дата обращения: 3 Туула сарин 2026. Архивировано 19 Ноха сарин 2019 года.
Утх-зокъял
- Санжа Балыков. Лама Менько Борманжинов (к 12-й годовщине смерти) // Богшрахинский аймак и богшрахинцы: краткие исторические очерки / П. Э. Алексеева. — Элиста, 2002.
- Хамаганова Е. А. Мункэ Борманжинов — бакша донских калмыков. Страницы жизни // Альманах Оrient.. — 1998. — Т. 2—3.
- Алексеева П. Э. Об этническом составе донских калмыков. — КИГИРАН: КИГИРАН, 1999.
- 1855 җилд төрсн улс
- 1919 җилд өңгрсн улс
- Цаһан толһан дараһар даралсн хүв улс
- Цаһан толһан дараһар даралсн зуульчнр
- Әрәсән империн зуульчнр
- Цаһан толһан дараһар даралсн орчулачнр
- Әрәсән империн орчулач
- Төвд келнәс орчулач
- Хальмг келнд орчулач
- Цаһан толһан дараһар даралсн дегтр һарһачнр
- Әрәсән империн дегтр һарһачнр
- Әрүн Владимирин 4 зергин Одна эздүд
- Әрүн Аннан 2 зергин Одна эздүд
- Әрүн Станиславин 2 зергин Одна эздүд
- Әрәсән империн демнчнр
- Төвдин зуульчнр
- Китдин зуульчнр
- Моңһлын зуульчнр
- Бурхна шаҗн Хальмгт
- Бурхна шаҗна үүлдәчнр Әрәсәд
- Хүв улс:Цаһан җисән
- Киҗг халун гемәс өңгрсн улс
- Мартыновскин районд өңгрсн улс
- Хүв улс:Хальмг