Бурхна ном

Рувики-с
Бурхна шаҗн
  • Түүк
  • Гүн ухан
  • Күмүс
  • Орн-нутгуд
  • Бөлгүд
  • Нер-томъян
  • Эк бичг
  • Даралл
  • Бурхна шаҗна шүүмҗл

Бурхна ном ([1][2], Бухд, — Нарт-Делкән дөрвн шаҗна негнь болн Бурхна номин уул деер Эндкгин нутгт үүдсн күңкл номин заңшл[3] (төрхә нернь — Тус Бүтәгч Готам; «Будда, бурхн» гисн «Серсн», Шакьямуни гисн — «Шакья тохмас һарсн цецн») болн теднә хөөтк күңкл ном. Дотран шаҗни дамшлтс, күңкл номин үзл болн заңшл багтаҗ бәәнә.

Зогсҗах Бурхн. Бурхн Багшин Сән һалвин  (рус.) (хал. I—II зун җилд түрүн гисн зургудас. Бурхн шаҗна грецин билг, Гандхар (Токион үндсни музей)

Эндкгин хуучна тууҗд шраман улст Сән һалвин урдк V—IV зун җилмүдт үүдсн, дарунь Өмн, Өмн-Дорд, Төв болн Дорд үзгин Азийд күрч тархагдсмн, хөөннь тендәс талдан нутгудт күрсмн. Шаҗна сүзгчнрин тооһар (520 сай шаху күн), Нарт-Делкән дөрвдгч ормд бәәнә[4][5]. Тигәд, нарт-делкән олн әмтнә 7 % бийән бурхна номин сүзгчнр гиҗ тоолна[6][7].

Бурхна номин һол учрнь Йозуртни дөрвн үнн судрт бәәнә. Оюни мөрин күснь — зовлңгиг (санскр. Дуккха) гетллһн; «зовлң» гидг үгин чинриг шар шаҗнд «хаңһалт уга» гисн мөн), терүнә экн — бодын бәәдлиг буру медлһн (Авидья) бодын бәәдлин чик медлһн: (Анитья) тогтун уга бәәдл тогтун болҗ медгднә, болн (Анатман) үлмә уга үндсн — үлмәтә гиҗ медгднә[8] болн нань чигн.

Бурхна номин заңшалд «би» гисн үгин чинр хәәҗ медх күслтә. Бурхн Багшин заасн арг нәәмнә зам зовлң уурах болҗана[9], Сансрин хүвлһәнә эргцәс һарад, нирванд күрх арһ өгнә[10][11][12].

Шакьямуни Бурхна ном бичҗ тархагдсмн биш, энүг чееҗәр дасад, амн үгәр зәңглгдәд йовсмн. Гихднь, элдв хувргудт зөвәр зү ном нерәдгддг болна. Бурхн Багшин олн-зүсн сурһуль нег-негнәсн элдв болсн болв чигн, нег чинртә, тус тустан талдан сүдр умшдг болад хоорндан йилһрнә. Теднь эарәһәрн Бурхна номин уңг учрнь медҗ (nītārtha) болн оңданар цәәлһҗ (neyārtha) өгдг болна. Бурхн Багш номан һо, ил цәәлһвртәһәр өгсмн, зуг оңдан цәәлһвр өгчәх сурһуль болхла — «эвтәшг арһ» болҗана, терүнд Будда эклц сурһуль авчах манҗнрт нерәдсмн, тер мет теҗгәр келсн үг болҗана. Тиигәд, олн-зүсн школд эврә темдгүдтә заңшалмуд бәәхнь маһд уга болҗана [13][14]. Бурхн шаҗна уул дадлһс: Һурвн эрдньд шүтлһн, Бурхн, Ном болн Хувргуд, Бурхна номин йосн-зү, (эгл сүзгчнрт болн хувргудт нерәдсн тиим йосн-зү бәәнә), бишлһл болн парамит өсклһн (теңкән уга бодь)[15].

Өдгә цагт бурхна шаҗна хойр салвр бәәнә: тхеравада (пали: «Ахмднрин школ») болн махаяна (санскр.: «Ик көлгн»). Түрүнкнь Шри-Ланкад болн Өмн-Дорд үзгин Азийн  (рус.) (хал. нутгудар, тер дунд Камбоджд, Лаосд, Мьянмад болн Таиландд бәәнә. Махаяна болхла Непалд, Малайзийд, Бутанд, Китдд, Японийд, Корейд, Вьетнамд болн Тайваньд. Эн салвр дотр дзэн, Цевр һазрин Школ, нитирэн, тяньтай (тендай) болн сингон бәәх болна. Ваджраяна — Эндкгин Махасиддхи сүзгчнрин школ, махаянан сурһулин уул деер үүдсн гиҗ тоолгдна[16].

Төвдин бурхна шаҗн махаянан болн ваджраянан ном багтана, Гималайин нутгудар бәәнә Моңһлд[17], болн Әрәсән һурвн келн-улс дунд бәәнә: Бурядт, Хальмгт[18]болн Тывад.

Бурхна номин тууҗ

Һол ниитлл: Бурхна номин тууҗ  (рус.) (хал.

Бурхна ном үүсксн һазр — Эндкг болна, тенд Сән һалвин урдк үйин I зун җилд бәәршлҗ бәәсн олн бичкн нутгуд хоорндан цүүглдәд йовсмн. Эндкгин Бурхн Багш ном өгч йовсн Ар-Дорд үзгт 16 тиим нутг бәәҗ. Тер цагт «шаҗни цеврл күцәҗәх» олн шраман, даянч улс һарсмн[19], тер әмтнә өгсәр бәәдг һуульһнч улс дунд эврә шин шаҗн үүскәгдәд, брахмана йосллта буддан ном, джайнин ном бүрдәгдсмн. Тхеравадан заңшалд Бурхна шаҗн үүсксн цаг Сән һалвин урдк үйин 543 җил тодлгдна (Бурхн Багш паринирванд орсн цаг)[20]. Тер тодлврта ирлцүләд, 1956-гч җилд Бурхна номин 2500 җил темдглгдсмн. Зуг зәрм шинҗләчнрин тоолврар, Эндкгин Ашока хаана тууҗла ирлцүләд, Будда Бурхн болсн цагиг Сән һалвин урдк үйин 486 җил болх, гисн ухан бәәнә. Бурхн шаҗна зәрм заңшалд Бурхн Багшин әмдрл хөөтк цагт тодлата бәәнә: Сән һалвин урдк үйин 488—368 җҗ.

Будда Шакьямуни Готамин, Бурхн номин үндсләчин намтрнь улм бәәтлән домгудт орад йовсмн. Терүгәр, Готамиг нилхднь эн аһу ик багш болхнь әәлдхлсн бәәҗ. Энүнә эцкнь Шуддходана хан, көвүһән хаана цолд үлдәхин төлә олн әмтнә җирһлин му бәәдиг үзүллго, байн бәәдлд өскәд, гер-мал болһкхар арһлна. Хаана көвүн дуран туссн күүкән авад, өркән өндәлһәд, көвүн үрән асрна[21].

Зуг, Готамин дөрвн харһлтс (теднә тускар судрмудт келгднә Палийскин ном, «Буддачарита» болн нань чигн) болсна хөөн эн оюни хаалһ олх седвәртә болсмн. Көгшн кү, гемтә кү үзәд, дарунь кү оршасиг үзчкәд, ямр чигн күүнә әмдрл көгшрәд, гемнәд, үкләр төгсдгнь Готам меднә[22]. Дарунь эн даянчиг үзнә. Тер дөрвн харһлтсин хөөн Готам әмтиг гемәс, көгшрхнәс болн үкләс сулдхад, чилдго кишгтә хаалһд орулх сана зүүнә. Готам Сиддхартх 29 настадан сө хаана гертәсн хорһҗ һарад, даянч болад, ик багшнрас сурһуль авна. Зуг теднәсн даву сурһульта болснь — эврән даянчин хату бәәдлд бийән бәрәд йовсна ашнь. Күүнә үкл ухаһнь сулххш биш, улм зовадгнь медәд, дундк мөр (хәләцдән болн бәәдлдән бәрмҗтә) олад, 35 настадан Бурхн болсмн, үннч ухаг медсн Серсн, Сергмҗтә. Терүнә хөөтк дөчн тавн җилд Эндкгин һазрар зуульчлад, Бурхн Багш олна дунд номан тархаһад, хувргудын ик хамцаг толһалдг болҗ[21].

Эндкгд бурхна шаҗн 1700 җилдән бәәһәд, бадрлһна кесг үй давулсмн:

  • Сән һалвин урдк III зун җилин Ашока  (рус.) (хал. хаана цаг;
  • II—III зун җилд — Кушан хаата улсин цаг;
  • V зун җил — Гуптсин хаата улсин цаг;
  • VII зун җилд — Харша хаата улсин цаг;
  • VIII—XI зун җилд — Палан хаата улсин цаг.

Сән һалвин урдк III зун җилин Ашока хан, дарунь Кушан хан Бурхна шаҗнд евәлһәд , Азийн олн һазрмудар элчтнриг йовулад, Бурхна ном тархалһнд ик нилчән күргсмн. VII-гч зун җилд җиңсин Алтн торһн мөр дәврәд Бурхна ном Шри-Ланкад күрсмн, тендәс өдгә цагт Афганистан бәәх һазрт, Дунд Азийн, Узбекистана һазрмудар тархагдсмн. Дәкәд болхла Өмн-Дорд Азийн нутгудар: Мьянма (Бирма), Индонезь, Вьетнам. Тер саамд бас Китд, Кореян тоха арлд, Японьд болн Төвдт[23], нань чигн ормд батлгдв, тер дунд Филиппинд болн Мальдивд.

VIII-гч зун җилд исламин дәәчнр Афганистана, Пакистана, Дунд Азийн һазрар Бурхна номин тоньллһад бәәсмн, XII-гч зун җилд тедн Эндкгд бурхна номиг дәәлсмн. XIII-гч зун җилд Эндкгд бурхна ном тоньллһгдн гиһәд бәәҗ, индуизмин делгрлтд ик үлмә орулсмн[24].

Моңһлд XVI-гч зун җилин хойрдгч үйд Төвдин Бурхна ном йосна шаҗнд батлгдсмн. Дарунь төвдин бурхна шаҗн өөрднрт ирәд, хальмгудт күртсмн, тер цагт, XVII-гч зун җилд Хальмг хаана улс Москван нутгин ханьд орчксн бәәсмн[24].

Өдгә цагт бурхна ном Таиландын орн-нутгин йосна шаҗн болна[25], дәкәд Бутана[26], Камбоджин, Лаосин, Мьянман; Азийн болн Хол Дорд үзгин нутгудт бас тархагдад бәәҗәх шаҗн. Шри-Ланкд йосна шаҗн болсн деерән, конституцар «деерлт чинртә» болна[27][28].

Номин йозур

Бурхн Багш эврәннь сурһулиг — бурхна сексн цәәлһвр, гиҗ зәрлг болсмн, тер цәәлһвриг бийиннь бишлһлд ухаһан, юмна чинриг медҗ авсан темдглсмн. Ашнь, күмни үзҗәх зовлң эврә бийсиннь төөрсн уханас һарна: «би» эс гиҗ сүмсн гисиг деегшләд, байр болв чигн зовлң болв чигн урднь күцәсн үүлин йосна аш гисн чинриг медлго (нисванис), эс болх тоотас эртәснь зовад: тачалас, уурас болн нань чигн. Дәкәд болхла цуг тер зовлңгас болн зоваҗах уханас бийән сулдхҗ болхиг меднә, тер мет нирванад күрәд, эргндкгин «бод бәәдлиг тер кевтнь үзҗ болх». Терүнә үндсн йозуртни нәәмнә мөрәр күцгддг йоста (чик үзл, чик медлһн, чик келлһн, үүлин чик күсл, чик бәәдл-җирһл, чик чаңһлл, чик оньг болн чик самади) эс гиҗ, махаяна заңшалар, сурһулин һурвн хаалһар: шагшавдын заңшал (эврән авсн авшг болн бодхисаттвын өгсн авшг), самади болн цецн ухан[29][30].

Эндкгин Бодх-Гаяд бәәх Сиддхартх Готамин урн бәрмлт. Бодх-Гая Бурхн сергсн орм гиҗ тоолгдна[31]

Бурхна ном күцц үнн болдго, «Калама судрт» эврәннь номиг дассн улс терүг сәәнәр шинҗләд, эврән ашлврлад, медхлә сән, гиҗ Бурхн зәрлг болсмн[32][33]:

Иткләс болну, намаг күндлснәс болну, мини номиг күцц гиҗ бичә тоолтн. Базрт кувц алт хулдҗ авсн цагтан, терүг яһҗ шалһну: халулад, хәәлүләд, керчәд — җиңнхнь тодлна, тер мет тадн бас мини номиг шалһад, шинҗләд җиңнхнь медәд автн!

Хорю-дзид бәәх суврһн, Японин хамгин хуучн модн тосхлц

Хойр дундур зун җилин туршарт олн нутгудар тархагдҗ делгрҗ йовад, бурхна ном бийдән олн итклин, шаҗни тоотс шиңгәҗ авсмн. Зәрм сүзгчнр эврәннь ухаг таньллһна бишлһлд хәәнә, зәрмнь — буйнч седклин үүлд, бурхна шаҗнд тиим өршәлтә, өр-өвч седклтә йовдлмуд дигтә мөн. Бурхна номин зәрм школмуд хоорндан зөвәр йилһрнә, болв, шинҗләч Е. А. Торчинов  (рус.) (хал. цуг тедниг хамцулҗах һол зокалмуд йилһҗ[34]:

  • Йозуртни дөрвн үнн (тодрха нерлһнь — «хургта дөрвн үнн» — сергсн тоотс үнн болҗ үздг):
    1. Зовлң бәәнә, дуккх[35] (бас орчуллһн: һолмха, теркә[36][37]). Үгин чинрнь олн болна, тер зовлңгиг олн-зүсн таласнь медүлҗ бәәнә, өвдкүртә ухан, таалмҗта зовлң, эс медсндән эмәһәд зовлһн, цогц болн ухан хойрин зовлң.
    2. Зовлңд экн бәәнә — цаңһлт бәәхин, эс бәәҗәхин аш[38], тришна (бас оруллһн: оралдлһн), Нисванис деер тогтсн болна — «би» гисиг буру үзлт [35].
      • Хуҗр хаңһалһна цаңһлт — нүднә, чикнә, хамрин, бийин күрлгин болн амтна хуҗр хаңһахан хәәлһн. Бурхна номар, тиим хаңһалт цаг зуур, шархта күн шархан мааҗснла әдл болҗана[39][40], цаараннь эс зогсхла, тер хаңһалт — өвдкүрәр сольгдна.
      • Бәәхин цаңһлт болхла «би бәәнәв» гисн ухан, тер мет ода бәәнәв, цаараннь бәәнәв, оньдин, мөңкинд бәәнәв, гисн седвәр[39][40].
      • Эс бәәхин цаңһлт — әмдрлән тамлх, цогцан уга кех, бәәхиг уга кеһәд, «би» гисиг тоньлһк седвәр (уччхедавада) эс гиҗ хүвлһн, «ода бәәхән уурад, хүврәд, талдан болх»[39][40][41].
    3. Зовлңгиг теслх (дуккхи), зовлңгин экнь бас теслх[42][43][37] — нирван.
    4. Мөр бәәнә, тер нәәмнә мөр зовлңгас мөлтлүлдг мөр болҗана[44].
  • Пратитья-самутпад ном — төрлһнә хәрлцән болн үүл,
  • Бий угаһин доктрин (анатмавада, бий угаһин йослл).
  • Кшаникавадан доктрин (долдһлзна туск ном, хамг әмдрлин тоот цаг зуур бәәхин туск сурһуль),
  • Бурхн шаҗна сансрин судл. Күңкл номин доктор В. Г. Лысенко бас хамг школмудыг хамцулҗах һол зокалмуд йилһҗ[45]:
  • Будды Шакьямуни Бурхна әмдрлиг бичлһн,
  • Сансрин му-сән үүлин чинрәс хүвләллһн бәәхиг асрл,
  • йозуртни дөрвн үнн болн нәәмнә мөр,
  • буйна үүлин ашта хәрлцән болн анатмавада — бий угаһин йослл.

Цуг эн деер заасн тогтацмудин школ болһна эврәһәрн цәәлһнә. Үлгүрлхд, тхеравада сурһуль батлата гиҗ тоолна, махаяна сурһуль — болзсн, цаараннь цәәлһвртә гиҗ үзнә[45].

Бурхн Багш дундк мөр зааҗанав, гиҗ зәрлг болсмн, үзлтд болв чигн, заң-бәәрд чигн. Заң-бәәрд дундк мөр гисн бийән һоодан бәрәд, тасин иткдгоһас, теңкән уга иткдгәс бийән бәрәд бәәдг заңшал. Хәрцңгү үнн гисн сурһуль үүлин ашар хүвллһнә туск, дундк мөр болхла хойр захас әдл хол бәәһәд, урдаснь тодлчксн бәәдлд иткдг болн ядриччхавад — хамг йовдлмуд генткн учрдгд иткдг болна. Үнилгч үнн гисн Мадхьямака школд (орчуллһн бас тиим нертә — «дундк»), Нагарджуна Багш үсксмн, дундк мөриг этернализмин зах күргҗ болхш, нигилизмин чигн захд күргхш, мел дундк мөр «захнь хасад, хоосна хоорнд урсдг болна»[46][47].

Бурхна номин күрдин һурвн эргцд күңкл номин школмудыг йилһнә[29].

  1. Күрдин түрүн эргцд Бурхна йозуртни дөрвн үннә болн хүвлһнә хәрлцәнә туск сурһуль орна; терүнд орчлңгин хамг юмн эврә чинрин учрар бәәхиг Бурхн Багш цәәлһсмн. Эн эргцәс Хинаянан сурһуль болн Вайбхашик, Саутрантик хойр күңкл номин школмуд һарсн мөн.
  2. Хойрдгч эргцд — бий уган туск сурһуль болн Шуньята (хоосна) туск сурһуль хамг юмн бий уга болн үнн бәәдл угаг цәәлһнә. Хойрдгч эргцин түрүн сурһуль деер махаяна Мадхьямакин школ төрсмн, терүнә сүзгчнр Праджняпарамитын судр умшад, һурвдгч эргцин судриг — тодрхаллт кергтә гиҗ тоолна,[48] тер мет түрүн хойр эргцсин хоорнд бәәх оңдаруллһсиг цәәлһнә.
  3. Күрдин һурвдгч эргц Бурхна йиртмҗин бәәдл цәәлһнә [49] болн заңшалмудыг чикәр йилһлҗ өгсмн. Эн сурһулин уул деер Читтаматра школ үүдәгдсмн («мөн ухана» школ, талдан нерлһнь — Йогачар), терүнә сурһуляр «хамг һурвн орчлңгин чинр — ухан болна»[50]. «Аһу нуувчинә боодһаг сулдхлһна судр» (Сандхинирмочана)[50], бас һурвдгч эргцд орад, эн сурһулиг бүтн, күцц гиҗ тоолҗана, түрүнк хойриг — цәәлһвр болн тодрхаллт кергтә гиҗ темдглҗәнә[29].

Төрхәрә күн Бурхна шаҗна сүзгч болхш, тер түрүн болҗ бурхна ном таняд, өрц батлад, Һурвн Эрдньд иткәд шаҗнд орна[19][51]: Бурхнд, Бурхна номд болн Бурсң хувргудт.

  • Бурхн гисн — мел Шакьямуни биш, ямр чигн бодх болдмн.
  • Бурхна ном — Бурхн Багш зарлсн ном, заасн ухан, терүнд багшин дамшлтс бас орсмн. Бурхна номин уул ном гисн — хутг олх, нирван, серлһн[33]) болн үнн мөр[52] болн номд орҗах күн болһна хутг олх мөр нег негнәсн йилһрнә, эврә эв-арһс олзлад зергәрн йовна[52].
  • Бурсң хувргуд гисн — бурхна номин хамцан. Бурсң хувргуд — әрүн (арьи): Бодьсаднр, Шравакас болн Пратьека бурхн, хутг олсн әрүн бурхд[29].
«Ганҗур» и «Данҗур» хойр судр киидин дегтрин саңгд. Ривоче, Чамдо, 2005 җил

Бурхна ном — хамгин хәәртә йозуртн болдг мөн[33], тер зовлңгас сулдхдг болна. Өрц олн бәәдлтә болна: үзгдм (Бурхн Хуврг хойр әмд, Ном заавр), болн дотр бәәдлд (Бурхн — хувргин ухан, Ном — терүг күцх заавр, Хуврг — эврә заң-бәруәрн үлгүр үзүлх). Тер мет, зурһадгч патриарх чань Хуэйнэн келсн болҗана: «Медҗәх улст мини селвг — өрциг эврә бийин йиртмҗин һурв давхр йозуртнд хәәҗ олтн».

Өрциг олад, Һурвн Эрдньд иткм бәәҗ, эгл күн дәкәд тавн авшг бәрх зөвтә (панча шила)[53]: әмтә юм алшго, хулха кешго, андршго, худл келшго, соктшго[35][54]. Тер авшгуд эвдсн цагтан әмтн шоодврт харһх гиҗ Бурхн Багш келсн уга, тер күүнә үүлин аш болад, эврә ухаһарн күцх керг болҗ бәәнә. Авшг бәрсн улс чик, зокмҗта бәәдлд тусад, цевр оюни делгрлт авна. Эс бәрсн улс болхла му бәәдл орна. 

Бурхн Багш тиим мууһас мөлтрх арһс заасмн, тернь тер цагт бәәсн школмудас йилһән талдан бәәҗ. Му санаг, хар ухаг дарлго, тиим йовдлмуд төрхиг таслх кергтә. Үлгүрлхд, мөңкин юмн угаг һәәхлһн тачалыг таслдг мөн. Бурхн Багш заасар, күн болһн эврәннь цогцан, келән, ухаһан бүрткәд, бийән һәәхдг дасх зөвтә (пали сати, санскр. смирти)[35].

Бурхна номин һол күслнь — хутг олад, тер мет хамг әмд тоот зовлңгас мөлтлүлхд дөңг күргх керг мөн. Терүнд күрхин төлә бурхн шаҗна сүзгчнр «һурвн хор» тоньлулх зөвтә[55]:

  • Авидья гисн бурхна йиртмҗин үнн бәәдл таньлго төөрсн ухан болҗана. Хүвлһнә арвн хойр үй, «сансрин уңг»;
  • Тачал («би» и «мини» гисиг бәрх);
  • Ур, бийән бәрҗ болдго урньлһн.

Хутг олх, нирван, серлһнд күрхин төлә һурвн үй давх кергтә болна: заң-бәәр (терүнә төлә шагшавдын чинр олзлгдна), бишлһл (ухан цевр) болн үзл (цецн, медрл, заавр болн дамшлт). Чик, цевр заң-бәәр бурхна шаҗна бишлһлд ик таалта болна, тер учрар заң-бәәр нәәмнә мөрин һурвн үйәс тогтна: чик үүлин күсл, чик келх келн болн җирһлин бәәдл — бишлһнә урд кергтә болна. Бурхн шаҗна эш-йосна уул хамг әмтә тоотын хүвлһнә йослл медлһн, дурн болн асрмҗ болна.

Бурхн шаҗна бишлһнә учрнь күңкл номин чинртә, үзмр ухан, буйнч седкл, дурн болн оньг товчлдг (самадхи болн дхьяна), бурхна номин үнн хутг олх (Випассана) [56].

Бурхна номд әмтә-киитә тоот (күүнәс нань чигн) онц тогтлцанд хоорндан хөрлцәтә сурһулин ухана, цогцин үй, тедн тавн скандхд баглрна:

  • Рупа (күңкл ном) — кев (цогц болн нәрхн сегәнә уул);
  • виджняна — зурһан эрктн -нүднә эрктн, чикнә эрктн, хамрин эрктн, келнә эрктн, бийин күрлг эрктн, седклин эрктн[57];
  • ведана — әмрл: таалмҗта, таалмҗго болн оңдан;
  • санджня — йилһрән, бусдч таньлһн[58];
  • Самскара — хамгин ик, олн чинртә сурһулин баг, ухани 49 зүүлтә, эс гиҗ ухани дарани бәәдл (тедн дунд му тоотс орна, тачал, ур килң болн сән тоотс, дурн, өр-өвч седкл болн нань чигн)[29].

Бурхна номд «би» гисн тавн скандхас салу бәәх учрас, скандхс тарсн цагт «би» гисн бас тарна. Тер мет шар шаҗнтнр «би» уга болдг мөн[29]. Зуг «би» гисиг татсн улс Сантана урсхлд тусад, төөрсн уханас иштә сүмснь хүвлһәнә эргцд орна.

Әмтә юмн әмнәсн хаһцсн цагт, терүнә сегәнә завсрго урсхл хүвлһнд тусад, шинәс төрдг болна, шин цогцнь болхла урдк җирһлин бәәдләснь иштә тогтсн болдг[59]. Шин цогцд орсн сегән хуучн әмдрләсн хаһцна, тер үүлиг Бурхна номд хорһн шамла ирлцүлнә: сегән шин әмдрлд орҗ серлһниг хорһн шамас нег негнднь һал орулдг үүллә әдл болна[60]. Тер мет, «күүнә ухан цогц хойр бәәдгән уурсн цагт, дарани әмнә ухан цогц хойр төрнә»[61]. Тер йовдл бүрткл уга болна (әмн сансрт үклиннь цаг меддго, шин цогцан болн шин төрх орман шүүҗ авдг арһ уга), тер хаалһ зовлңта болна, зуг терүнә чилшго эргцәс мөлтрхин төлә Бурхн Багш зарлсн хаалһар темцәд нирванд күрч болх — тер үнмлхү таалмҗта бәәдл болдг мөн[59]. Терүнә төлә «би» гиснәс буцлх кергтә, тер болхла сансрин уңгас буцлх керг болҗана — үнниг таньҗ болдго, төөрсн уханас[29].

Бурхна номар, «санср мөңкин?», «үкснә хөөн Татхагата бәәдм?» гидг сурврмудт[62] болн нань чигн тус уга сурврмудт хәрү уга, юңгад гихлә тер сурврмудт хәрү хәәсн улсин ухан делгрдго, әмнь болхла зовлңгас мөлтрдго болҗана; Багш тиим сурврмудт хәрү өгдго бәәҗ, «йозуртни тагчгар»[63].

Бурхн Багшин номин зөрүлтс

Бурхна ном Эндкгин нутгт ирсн цагт, терүг «көлгсәр» йилһдг болсмн. Тиим йилһрлт батрад, хөөннь чигн үлдсмн[64].

Махаянан сүзгчнр хойр көлгиг йилһнә[65]: «Баһ көлгн», эс гиҗ Хинаяна, болн «Ик көлгн» — Махаяна[66] (тиим йилһәнә учрнь — седвәрт бәәнә: хинаянд сансарас сулдад, хутг олад хамг әмтә-киитә тоотд дөң болх седвәр — махаянд). «Хинаяна» болн «махаяна» заңшлмуд Сән һалвин II зун җилд Праджняпарамитын судрт төрсмн[67]. Терүнәс нань Ваджраяна («Дорҗ көлгн»)[68][69], махаянан немр болҗ. Махаянад Бурхна номин һурвн көлгнә дәкәд нег тодлвр бәәнә: шравакудын Көлгн («соңсачнрин»), пратьекабуддын Көлгн («һанцхарн ном авчах улсин») болн бодьсатнрин Көлгн; түрүн хойрнь хинаянад орна, һурвдгчнь — махаянад.

«Хинаяна» гисн медәл махаянад ирлцдго хамг школмудыг хамцулҗ темдглдг бәәсмн, теднәс ода һанцхн школ үлдҗ — тхеравада[70]. Ода цагин тхеравада школын сурһульчнр «хинаяна» гисн үгиг бийдән орулхар седхш, тер үг махаянас дорашлҗах темдг, гиҗ тоолна. Тер мет, тедниг зәрм[71] ода цагин буддологчнр «хинаяна» гиҗ темдглдгән уурв. Бурхна номин шаҗнтнрин зурһадгч ик хургт (тер XX-гч зун җилин дунд цагт болсмн) «хинаяна» гидг үгиг тхеравадан туст олзлшго гисн шиидвр авсмн[72]. Терүнә ормд буддологчнр талдан үгмүд олзлдг болсмн: тхеравада, «өмн үзгин шар шаҗн», «заңшлтта шар шаҗн», абхидхарм, никая[73]. Тиигәд, өдгә цагин бурхна номин зөрүллтс болҗахнь — махаяна («Ик көлгн»), терүнд төвдин болн Дорд үзгин школмуд орна, болн тхеравада («медәтнрин сурһуль»)[74].

Тхеравадын зәрм сүзгчнр болн кесг шинҗләчнр махаянан болн ваджраянан сурһулиг Бурхна номин биш, терүнә хөөннь тогтсн немр болн цәәлһвр, гиҗ тоолна. Болв, XIV-гч Дала-лам темдглсәр, шравакин (эдниг хинаяна гиҗ зааҗах йовдл) сурһульд чигн бодьсатнр бурхна хутг олх (махаянан күсл) күслтә, гиҗ келгдҗәнә[29]. В. Г. Лысенко  (рус.) (хал. темдглсәр, хамг тер школмуд Бурхн Багшин номиг делгрүлҗ бәәнә, тедн упая каушалья эв-арһ дамҗад, терүгәр «Бурхна ном күцц үнн болдго, терүнәс маш өөдән чинртә үннд күрх заавр», гиҗ келгднә. Бурхн Багш эврәннь номиг салыгта әдлцүлнә, терүг дамҗад һолыг һатлчкад, цаараннь хаалһдан авлго, һолын көвәд үлдәдг йоста[58].

Тодрхаһар школмудын болн зөрүллтсин тускар «Бурхна номин школмуд» ниитллд бичәтә бәәнә.

Ода бурхна номин шаҗнд шин тогтацс бүрднә. Тер мет Бурхна номд ордго «бурхна номин заңшлта ирлцәтә сурһульс» — « шинрүлсн шар шаҗн» (. необуддизм) гисн нерәдлһтә. Дәкәд эгл улсин ном йилһрнә, терүнд иткдг эгл улс шар шаҗн деер йорллһан болн бурхна шаҗна урд бәәсн сүзгллһиг оралһҗ шүтнә. Дәкәд «номас сул» шаҗнд шүтдг әмтн бәәнә, тиим улс бурхна номд соньмсдго, шуд бишлһл олзлдг болна[75].

Өмн үзгин бурхна шаҗн (Тхеравада)

Өдгә цагин шинҗлтин ашар, өмн үзгин бурхна шаҗнд иткдг улс 23-с авн 30 күртл школ бәәсмн, тер дунд тхеравада бас орна[70], бурхна номин күңкл номин хойр школ — Вайбхашика болн саутрантика, дәкәд нань чигн[76]. Тхеравадан сүзгчнр мел Палийскин заңшал дасдг болна[77], вайбхашикнр болн саутрантикнр болхла Абхидхармакоша заңшалд оньган өгдг йоста" — Эндкгин Васубандху күңкл номт[78].

Тхерава́да, стхавиравада (пали: theravāda, санскр. थेरवाद, : sthāviravāda «медәтнрин сурһуль») Вибхаджавадас үүлдсмн — тер школ Шри-Ланкад бәәсмн[79]. Тер сүзгчнрин күсл — саңсрас эврән сулдх арһ. Тхеравадан сүзгчнр мөн Бурхна номиг хадһлд болҗ тоолад, талдан бәәх ямр чигн шаҗиг буру гиҗ темдглнә[80][81].

Тхеравадан талдан зөрүллт стхавиравада 18 немр школ тогтасмн. Тиим бәәдл хувргуд стхавиравада махасангхика хойр әңглснә дару тогтсмн[82]. Эн школ бурхна номин эрт цага гиҗ тоолгдна[83].

Өмн үзгин бурхна шаҗна күңкл номтнр бурхна номин саңсрин заңшал таньҗ, Эндкгин уул деер бүрдсн төләд, цөөкн зергтә болна:

  • Седвәрин аһу (кама-лока), терүнд бәәх әмн һурвн деед заята болна (бурхд, асрмуд болн күмн) болн һурвн дор заята әмн (аң-аһрусд, харһнсн әмсхл болн айс тамин әмсхлмүд);
  • Кев-янзин аһу (рупа-лока), терүнд цогц уга, әм уга деед бурхд бәәх аһу, тер дөрвн тодлврин зергтә, эс гиҗ дөрвн дхьянта;
  • Кев-янз уга аһу (арупа-лока), терүнд бәәх тоотс нәрхн цогц чигн уга болна, дөрвн тодлврин зергтә: захго аһу, захго сегән, юн биш болн бәәдлин өргл[29].

Тер заңшалар, орчлңг, Меру эргин бәәдлтә, терүнә эргндкд дөрвн тив бәәнә, теднә негнднь күмни нарт-делкә бәәнә.

Тхеравадан сүзгчнр саңсариг тогтун биш, зовлңг дүүрңг болснас, бишлһәр демнәд сулдхар седнә. Дадлһндан тедн ухаһан тодлна: оньган делгрүләд, тодлврт болн цецнд тусхана, дәкәд болхла суврһс күүндлһнд оньган дала тодлхш. Аштнь шравакудын эс гиҗ пратьекабуддын ханьд сүзгч дөрвн дамшлт авна:

  1. «орҗах урсхл» (сротапанна) — үнниг һоодан медсн күн;
  2. «нег дәкч хәрү ирдг» (сакридагамин) — седвәрин зурһан мууһас тоньлһсн;
  3. «кезә чигн хәрү ирдго» (анагамин) — седвәрин йисн мууһас тоньлһсн;
  4. «йилһсн» (Архат (бурхна шаҗн)) — орчлңгд бәәх седвәрин хамг юм уурулсн, кев-янзта делкәг, кев-янз уга делкәг[29].

Тхеравадан заңшалд кесг әмдрл давсн дамшлтта хувргуд нирванд күрч, архат болдг йоста[71][84]. Эгл улсин шаҗни дамшлт болхла — сән бәәдлин тоот цуглулад (буйнч седклтә йовдлмуд күцәһәд), тер мет дарани җирһлдән хуврг болх чадвр авх арһта болна [85], хуврг боллго эгл күн деед зергин бурхдын орчлңгд хүврлтд ордг арһ авна, цаараннь терүнәс даву хаалһ олшго[86].

Өмн үзгин бурхна шаҗн Номин уул заңшал бийдән авна: Һурвн Эрдньд, йозуртни дөрвн үннд, хүвлһнә йосллтд, бийго дамшлтд (анатмавадд) шутҗ бәәнә. Өмн үзгин шаҗна (хинаянан) сүзгчнр Бурхна номд иткәд, терүг тархана. Сүзгч бишлһлин дамҗар цецн (праджня) делгрүлнә[86].

Өдгә цагт тхеравада заңшл Мьянмад, Таиландд, Лаосд, Шри-Ланкад болн Камбоджд тархагдад йовна[87]. Эрт цага бурхна шаҗна Рисю (Виная) школ Японьд бәәнә. 1992-гч җилд терүнд 50-60 миңһн сүзгчнр болн хөрн шаху кидд бәәсмн. Эн школ дәкәд махаянан күңкл номин йослл бас асрлна, тер учрар мел цевр хинаяна тоод оршго болҗана[88].

Хинаяна, махаянан сурһулиг Бурхна номд оруллго бәәвв чигн, улм бәәтлән махаянан заңшлмуд таняд асрлсмн. Деед үзгин нутгудт кесг буддологчнр 1930-гч җилмүд күртл хинаянаг «маһдго бурхна шаҗн», гиҗ тоолдг бәәсмн, махаянаг болхлаг хөөннь тогтсн шаҗна немр зөрүллт, гиҗ бәәсмн, болв, махаяна уул номиг шинҗлсн цагт ухаһан сольсн мөн[78].

Махаяна

«Махаяна» гисн үг Сән һалвин эклц цагт төрсмн. Яһҗ төрсн тодрха тууҗ уга, тер туск цөөкн хүвлвр бәәнә. Теднә негнь — махаяна Махасангхика школ кесг әңгрүлгдсн цагт, нег әңгнь болсн, гиҗ тоолгдна. Тер хүвлвриг гецл-орчулач Парамартха бас демнҗ(VI век н. э.)[89]. Өдгә цагин буддологчнр Татхагатагарбх судр болн Праджняпарамит судриг Андхрана әңгин махасангхикала ирлцүлнә[90][91][92]. Зуг профессор Пол Харрисон тоолсар, эрт цагин махаянан сурһулиг ямр нег школд ирлцүлҗ болшго, юңгад гихлә «махаяна хамг бурхна номин җисән бәәсмн». Талдан хүвлврәр Махаяна ө-моднд бәәршлдг даянчнрин дунд төрсмн, гиҗ келгднә. могла возникнуть в сообществе мирян или буддистов-отшельников, живших в лесах. Дәкәд нег хүвлвр «арҗак жисәнд», махаяна судр болн дамшлтс, чееҗәр дасад, амн үгәр тархагдад йовсмн, гиҗ келгднә[93][94].

Зәрм сурвлҗс махаянаг Эндкгин өмн үзгт төрсиг тодлна, зәрмнь — Эндкгин ар-деед үзгт, гиҗ зәңглнә. Махаяна Кушана хаадын цагт эклҗ тархагдсмн (I-гч зун җилин эклц цагас авн — III-гч зун җилин дунд цаг күртл). Махаяна арҗаксиг I-гч Канишка хан бүрдәсн Бурхна номин Дөрвдгч хургт батлҗ авсмн[95]. VI-гч зун җилд махаянан сурһуль Японьд, Китд болн Төвд нутгудт орна, Эндкгин нутгт болхла тер саамд өрвәд геедрәд йовсмн. 

Ода махаянан сурһулин сүзгчнрин то Хол Дорд үзгт, Төв Азийн нутгудар болн Деед үзгин нутгсар өсәд йовна[95].

Махаянан заңшалар, хоосна цецн ухан (праджня) болн хуң өр-өвчин (махакарунан) уул деер сүзгчнр бийдән бодхичиттан ухаг делгрүлҗ чадҗана — «хутг олсн ухан», бурхна бәәдлд күрхән зүткнә, сегәрәд (санскр. аннутара самьяк самбодхи), тер мет хамг әмтә-киитә тоотыг зовлңгас мөлтлүләд, сегәрлһнд күргх күслтә. Сегәрлһн гисн махаянан сурһульд цевр ухана бәәдл медүлҗәх үг. Бодхичиттаг делгрүлҗ чадсн күн бодьсад болдг мөн[29][96].

Бодьсад зурһан Деед сәәтр бәрәд йовх зөвтә, эс гиҗ парамит, теднә дунд хамгин онц гиснь — сәәтр цецн, праджня-парамит болдг[97]. Праджняпарамитан судрт хамг тоот шуньятан — хоосна болн Анатмавадан — бийгоһин сурһульд ирлцнә[98]. Хоосна чинриг махаянан күңкл номин школмуд (Йогачара болн Мадхьямака) әдләр тоолхш. Йогачарин (Читтаматрин) сүзгчнр йирин бәәдл терүг таньдг уханас салу уга, гиҗ тоолна, тер мет бийч, бусдч хойр салу бәәдлиг угашлна. Мадхьямакан сүзгчнрин сурһульд хоосн гисн бий уга гиҗ тоолгдна: юн чигн, ямр чигн кевәр уханд тодлгдв чигн, үнн сегәнд уга[29][30].

Тхеравада һанцхн Палийскин заңшалд иткнә, махаяна болхла махаянан судрмудт болн Палийскин заңшалд үнн Бурхна ном бәәнә, гиҗ тодлна[99]. Махаяна судрмуд ик зуудан Эндкгд II—IV-гч зун җилмүдт төрсмн, болв, махаянан хамгин эртинк судр гиҗ «Аштасахасрика-праджняпарамита-судр» тоолгдна, тер Сән һалвин урдк I зун җилд төрсн темдгтә[100]. Махаянан хамгин туурсн судрмуд: Зүркнә судр, (Праджняпарамита хридая сутра), Дорҗ Җодв (Ваджраччхедика Праджняпарамита судр), Ланкаватара судр, Бадм цецгән судр, Вималакирти-нирдеша-судр, Аватамсака-судр[101].

Махаянад күңкл номин аш диглхин төлә Бурхн Багш зарлсн дөрвн түшәл олзлдг йоста[33]:

  • бийд биш, зуг номд түшглх;
  • сурһульд үгд биш, чинрт түшглх ;
  • цәәлһсн чинрт биш, товчлгч чинрт түшглх; 
  • йирин сегәнд биш (санскр. виджняна), сәтр цецнд түшглх (санскр. джняна)[29].

Махаяна школмуд хинаяна школмудла әдл, бурхна шаҗнд бишлһлд онц чинр өгнә, бурхн, бодьсадт терүнә хөөтк чинр зүүнә[102].

Махаянан сүзгчнр Бурхн Багшиг нер туурсн күн, багш болснас нань цевр, чик, сәәтр ухани бәәдл, гиҗ тодлна, дәкәд болхла тер ухана хоосн — «хамг номин үнн бәәдл»[103]. Махаянан сурһульд Бурхн Багш хоорндан залһлдата һурвн «цогц» (трикая) гиҗ тодлна[104]: Үзг цогц (Нирманакая), цеңглин цогц (Самбхогакая) болн үннә цогц (Дхармакая). Сүүлңкнь — сәәтр ухан болн тер ухана хоосн гисн, «хамг номин үнн бәәдл» болна. Махаянан сурһульд хамг уханта әмтә-киитә тоот Бурхна бәәдлтә болна, тер мет ухаһан цеврлҗ чадад, хутг олҗ авх арһта болдг мөн[29][96].

Махаянд сүзгч күн сегәрлһнд күрхин төлә гецл болх йосн уга. Эгл сүзгчнр ик оюни зергт күрснә үлгүрмүдин тускар олн арҗакст бәәнә[105].

Бурхна номиг Эндкгин шаҗнас орчлңгин аһуд күргсн ачиг махаяна сурһуль-заңшалд нерәднә[106], юңгад гихлә терүнә сүзгчнр хәр сойлд түргн кевәр иҗлддг болсмн, зуг тер бийнь бурхна номин уул сурһулян цевр кевтнь хадһлад йовсмн.

Махаянаг төвд-моңһлын (энүнд арҗакснь нурһлҗ төвд келәр) болн хол Дорд үзгин (энүнд арҗакснь нурһлҗ китд келәр[107]) хойр әңгд йилһнә. Дәкәд болхла махаянаг «Шастрин школд» йилһнә, тедн шастрин уул деер тогтагдад күңкл номин «судрин школд» болн «дхьянана школд» оньган тусхана[108].

Махаянан шастрин күңкл номин төв школмуд[109]:

  • Мадхъямика (Нагарджуна бүрдәсмн, I—II зун җил[110], Праджняпарамитан судрмудт түшглнә[111] — Бурхна номин күрдин хойрдгч эргцин судрт түшглнә);
  • Йогачара (эс гиҗ Читтаматра, «Мел ухани» школ, Асанга болн Васубандху бүрдәсмн, IV—V зун җилмүд[110] Бурхна номин күрдин хойрдгч эргцин судрт түшглнә).

Судрмудин төв школмуд [109]:

  • Тяньтай/Тэндай болн Нитирэн;
  • Хуаянь/Кэгон.

Дхьянан төв школмуд [112]:

Чань/Дзэн/Сон (корей улсин бурхна шаҗн)|Сон/Тхиен — эдн «түргн» хаалһин школмуд[49] эн багд ахлгч орм эзлнә. «Медгддг зааврмудта» Е. А. Торчинов терүнд иим школмуд зааҗана [112]:

  • Амидаизм,
  • Виная школ (люй цзун),
  • Тәрни школ (тәрн эс гиҗ ваджраяна, зәрмдән салу күрд гиҗ йилһнә).

Ваджраяна

Сән һалвин III—VII зун җилмүдт махаянд төрсн заңшал — ваджраяна. Эндкгд төрҗ һарад, ваджраяна тендәс Китдд болн Төвдин һазрар олн школмудар тархагдад йовсмн[113]. Эн махаянан онц заңшал, терүнә дөңгәр күн түргнәр серлһнд күрдг мөн. Ваджраянан заңшалд делгрлт олхин төлә сүзгч зөвллт авх зөвтә — Абхишека, болн багшасн кергтә хамг заац авх йоста. Авшг авхин төлә бодьсатын шагшавд бәрх зөвтә. Ваджраянд сегәрлһнд күрхин төлә эв-арһс: йоган бишлһл, ном умшлһн, багш күндллһн. Дәкәд болхла судрмуд умшад дамшлт авсн болх зөвтә[113][114].

Ваджраян тархагдсн нутгуд: Төвд, Непал, зәрм ормар Японь. Төвдәс ваджраяна Моңһлур ирсмн, тендәс — Бурядур, Тываһур болн Хальмгур күрсмн[115].

Уул школмуд:   Төвдт:  

  • Ньингма;
  • Сакья;
  • Кагью;
  • Гелуг.

  Японьд: Сингон.   Төвдт болхла дәкәд Бурхна номин урдк Бон шаҗн хадһлгдсмн, тер Бурхна номд эс орв чигн, шаҗна шинҗләчнр бон шаҗиг иигҗ тодлцхана: А. М. Донецин тоолврар, Бон «бурхн номас далаг аввч чигн, эн шаҗна тогтлцанд орсн уга»[116], Е. А. Торчиновин тоолврар болхла, бон «бурхн шаҗна һол төрәс йилһрв чигн, терүнә бас нег зөрүлт болҗана»[117]. Төвдгч А. Берзин болхла бурхн шаҗна дөрвн йосна болн бон шаҗна темдгүд йилһҗ: судр-номиг даслһн, теднлә өөрхн бишлһн болн йослл шинҗләд, сурһуль авлһн; бон шаҗнд болхла бас хувргуд болн сүзгтнр бәәнә. Төвдин шаҗнас бон заңшалмудын нерәдлһәр йилһрнә, дәкәд бишлһнә, йосллын айлһарн оңгдан болхас, нань мел өөрхн болна[118].  

Бурсң хувргудын бәәдл

Һол ниитлл: Бурсң хувргуд  (рус.) (хал.

Түрүн бурсң хувргудын хамцан Бурхн Багш тогтаһад, терүнә кевләр хөөтк хамцас бүрдәгддг болсмн. Бурсңд хувргудын то өсәд, тиим хамцасин бәәдл, киид орх диг-дараг, хувргудыг шинәс орулҗ авх керг диглх кергтә болна. Бурхн Багшин хүвлһснә хөөн тер зокалын хурац Палийскин номин Виная-питакд орсмн[119].   Хувргуд сүзгчнртә хоорндан хәрлцәтә болна: нег таласнь, гецлмүд сүзгчнрин өглһәр бәәнә (сүзгчнр гецлмүдт хот, хувц өгнә), дәкәд болхла — гецлмүд сүзгчнрт шаҗни багшнр болна. Бурсң хувргуд юмна баһ гисәр бәәһәд, салу баһ багар бәәдг йоста[21].

Бурсң хувргуд Таиландд шүүвр өгчәнә

Түрүн хуучн цагт бурсң хувргудын шагшавд цөөкн бәәҗ, зуг улм бәәтлән, Бурхн Багшин ханьд тонь өсәд йовсмн. Ода цагт бурсң хувргуд (бхикшу) хойр зун даву шагшавд бәрднә, гецл күүкд улсин шагшавднь залу гецл улсас тооһарн үлү болна[21]. Шаҗна школ болһна шагшавд тус тустан, нег-негнәсн йилһән болна[120].   Бурхн шаҗна йослл нег һардвр уга болснас, Винаин ул-сүүр болн бурсң хувргудын шагшавд кесг зун җилмүдт нег кевәр бәәвв чигн, салңһу бурсңгудын зокал тус тустан йилһрлттә болсмн. Тернь тууҗин, төршлин, ниигмин болн орн-нутгин йосна бәәдләс сольгдна. Улм бәәтлән, кид болһн эврә дотад йослл батлад, терүгәрн бәәдг болсмн[119][120].   Бурхн шаҗна хувргудын бәәдл салңһу бурсңгудын заңшалд, сурһульсд йилһргднә, тернь бас бәәрн ормин бәәдлин ирлцнә. Үлгүрлхд, кид киитн һазрт бәәхлә, хувргуд немр хувц өмсх болна. Кемрҗән гецл улст хот-хол уга болхла, эдн эврән гесән теҗәх болна (сүзгчнрин то баһ, эс гиҗ өглһ өгдг авъяс уга болхла, болн нань чигн учрар) эдн киддән заман бүрдәһәд, бийдән хот кедг йоста. Дзэн сурһульд болхла гецлмүд хотан чандг деерән, селәнә эдл-аху бийдән бүрдәһәд, тендән көдлснь, бишлһлд тоолгдна[120].  

Оңдан шаҗнас йилһрлһн

Бурхна шаҗн монотеизмин чигн, политеизмин чигн шаҗна тоод орхш. Бурхн Багш талдан бурхд, оңдан шаҗн, әмсхл чигн (сүмсн, донам) бәәхнь зөвшәлнә, зуг цуг тедн сансрин эргцд буйнта болдгнь темдглнә[121].   Бурхна шаҗнд уга, зуг Авраамин уул шаҗнмудт (иудаизм, христианств, ислам)[122] бәәх заңшалмуд:

  • хамгиг чадгч Бурхн-бүтәгч[123] (ниришваравада): болв, Бернар Фор номт темдглсәр, махаяна үйин сурһульд Бурхн Багшиг Cәәтр Дууссн Бурхн(ойр. sayitur dousuqsan burxan) — хамгиг чадгч хамгинд бәәдг бурхн, гиҗ тоолгдна[124], зуг, орчлңгин үүдәһәч болхш, килнцтә улсиг шоодхш, буйнта улсиг ачлхш;
  • орчлңгиг бүтәгч: бурхна номар, орчлң «кенәр чигн бүтәгдсн уга, кенәр чигн залгддго» болна[87] эклц цаг уга болна;
  • үкл уга әмн;
  • килнц тәвлһн;
  • өмнк-хөөткиг үзҗ медлһн: бурхна номар, күүнә кишг болну, зовлң болну, мел бийәснь учрдг йоста, зовлңгас мөлтрх йовдл күн болһн бас бийнь күцҗ чадна. Тер учрар бурхна номиг «бий әмән аврдг шаҗн» гиҗ нерәднә[125];
  • һанцхн амулң: бурхна номар, сансрин амулң то уга олн болна[125];
  • орс чонҗин ирлцәтә шаҗни бүрдәц (бурхна номд бурсң хувргуд гисн — бүрдәц биш, зуг хамцан болҗана);
  • ересь гидг юмн бурхна номд уга[52]:
    • цуг сурһульсин нег уул ном,
    • цуг сурһульсин нег уул зокал;
  • бәәрн бурхсд шүтдх зөвшәл уга: тиим хөрлһ уга болснас кесг улст эн шаҗн тааста болна, юңгад гихлә күн урдк бәәдлән сольх керг уга болна (зуг Бурхн Багшин номар, бәәрн бурхд болн әмсхл күүнд цаг зуур дөңг күргдг йоста, зовлңгас мөлтлүлдг арһ уга)[126];
  • килнц болн буйн хоорнд йиртмҗин йилһән темдг уга. Тер учрар Бурхна номд уга тоотс:
    • чик, буру гисн йилһән уга (гоим, кафир); зуг бурхна номд «тиртхик» гидг нерәдлһ бәәнә, терүгәр оңдан шаҗнд иткдг улсиг нерәднә. Болв тер улс бурхна номд эс орсндан му бәәдлд тусх, гисн йослл уга (цуг әмд тоот бурхна йиртмҗин уулта, төөрсн йовдлнь цаг зуур чинртә);
    • һазрин йилһән уга: «амулңгин аһу» (дар аль-ислам) болн «дәәнә аһу» (дар аль-харб)[127].

 Хамгиг чадгч Бурхн-бүтәгч уга, мөңкинд бәәх әмн уга болн нань чигн темдгүд Бурхна номиг индуизмас болн брахманизмас бас йилһнә. Индуизмд бас буйн тевчгднә. Болв, бурхна ном түрүн болҗ нарт-делкән хамг әмтн әдл болснас, бурхна йиртмҗин чинртә болснас, кен нег, ямр болв чигн бәәдлтә, цолта, киистә эс болв чигн, талдан улсас деершлдг арһ уга, гиҗ зәңглсмн[58]. В. П. Андросов темдглсәр, бурхн шаҗна, индуизмин, джайнизмин күңкл ном «хоорндан хәрлцәд, байҗад» бүтәгдсмн[128].

Төвдин киидд модн бичгәс буулһҗ дегтрмүд барллһн. Шигадзе, 1938 җилин зург

Хамгиг чадгч Бурхн-бүтәгч уга гидг заңшалта болв чигн, бурхна шаҗна багшнр[129] болн зәрм шинҗләчнр бурхна номиг атеизмин тоод оруллго, «не-теизм» нерлһәр темдглнә[130][131] эс гиҗ нетеизмин шаҗн.   Буддолог шинҗләчнрин хоорнд бурхна номиг шаҗна тоод орулх-уга төр босхгдна. Тер мет шинҗләч А. В. Парибок  (рус.) (хал. шар шаҗна Нитирен болн Цевр һазрин шаҗна сурһулиг шаҗнд тусхаҗана, шаҗн уга тоод — Сото-сю болн Дзогчен, наадкснь болхла, хойр әңгәс тогтна, гисн тоолврарн хувалцна[132].   Цуг бәәх шаҗна үүсәгчнрәс болхнь, Бурхн багш бийән бурхнд эс гиҗ зәрлгчд тоолсмн биш, тер эврәннь серглһәрн, йовдларн олнд «йирин бод бәәдл» үзүлв, гиҗ зәңгләд[122] тер мет зовлңгас болн зовлңгин учрмудас мөлтрсән зааҗ өгсмн. Болв, махаяна зәрм судрмудт (үлгүрлхд, Бадм цецгән судрт) Бурхна зәрлг иигҗ зәңглҗәнә: урднь әмтнд зовлңгас мөлтлүлдг мөр үзүлсн бийнь, Сиддхартх хаана көвүнә цогцд бәәҗ үзүлсн йовдл «улвһр әмтә» улст нерәдсн бәәҗ. Тер мет, Бурхна намтрнь хинаяна сүзгчнрт нерәдгдсн бәәҗ, теднәс үлү ном күцсн улс болхла Бурхиг Дхармакай гиҗ үзсмн[133]. Бурхн Багш сурһульчнран эркшл ик уханас хөрдг бәәсмн[122], болв хөөннь тедн бурхан эркшл кесн мөн[52].   Бурхна сүзгчнрт медлл угаһар бурхнд, хүвлһнд, буйнд иткх йослл уга[121]: учрнь медәд, заңшалднь чинр орулад, бийдән тодлад авхла, тиигәд шаҗнд иткҗ болна. Зуг бурхна номин сүзгчнр шүтәндән нерәдсн цаган дегҗүлдг йоста[125]. Бурхна зәрлгәр, зовлңгас мөлтрх арһиг хүвлһнд итклго чигн олҗ болна. Тер учрар зәрм сүзгчнр хүвлһн бәәнә гиҗ тоолна, зәрмнь уга гинә, зәрмнь — бәәх-угань йилһл уга, гиҗ келнә[134].   Зәрм номтнр бурхна шаҗн болн ном ирлцүләд, эн шаҗн орчлңгин шаҗна цугтаһаснь икәр номин чинртә, гиҗ темдглнә. Тиигәд, номт Бертран Рассел темдглсәр, бурхна номар тодлгдсн ухана болн йиртмҗин зәрм тоотсиг номтнр арһснь ховр болад, шинҗлҗ нерлһҗ чадлго бәәсмн[135]. XIV-гч Дала-лам бурхна шаҗн номта хәрцәнә төрмүдәр шинҗләчнр-номтнрта хургуд давулдг йоста. Терүнә зәңглсн тоолврар, номин шинҗллтин тоотс бурхна номас йилһрсн йовдл харһсн цагт, «тер цагт бидн номин шинҗллтин ашиг маһд уга батлҗ авх зөвтәвдн»[136].  

То

2015-гч җилд бурхн шаҗна сүзгчтнрин то 521 сай күн бәәсмн (Pew Research Center цутхлң давулсн шинҗллтәр)[137].  Терүнә урднь тоолсар: 2010 җилд бурхн шаҗна сүзгчтнрин то 450—500 сай күн бәәсмн (Encyclopedia Britannica цутхлңгин тоолсар — 463 сай[138], Дж. Мелтона «Орчлңгин шаҗсин» энциклопедин тооһар — 469 сай[139], Pew Research Center цутхлңгин ашар — 488 сай[140]).

Pew Research Center цутхлңгин шинҗллтәр, нарт-делкән нутгсар бурхна сүзгчнрин то төрлһн (2010 җил)

 

Нег кегдсн ашлврар, махаяна үйин сүзгчнрин то 360 сай, 150 сай күн тхеравадан үйд болн 18 сай күн төвдин бурхна шаҗнд (махаяна болн ваджраяна) иткнә. Хувргудын то — нег сай шаху күн болна[126].   Бурхн шаҗнтнрин хамгин ик то Азийн Өмн, Дорд-Өмн болн Дорд үзгин нутгст бәәнә: Бутанд, Вьетнамд, Эндкгд, Камбоджд, Китд, Корейд, Лаосд, Моңһлд, Мьянмад, Непалд, Таиландд, Төвдд, Шри-Ланкад, Японьд. Долан сай шар шаҗнтнр Азийн һазад нутгудар бәәршлнә[141].   XX-гч зун җилд бурхн шаҗна сүзгчнр Европин, Америкин, Австралин һазрар бәәдг болна. Тедн Азийн һазрас ирсн улс болн бәәрн улс болсмн[142].  

Бурхна шаҗн Әрәсәд

Һол ниитлл: Бурхна ном Әрәсәд  (рус.) (хал.

Әрәсәд Бурхна шаҗнд шүтдг олн улста һурвн регион бәәнә: Буряд Таңһч, Хальмг Таңһч, Тыва Таңһч.

Бурхна шаҗнд шүтдг олн улста Әрәсән регионмуд

 

Сүл арвад җилмүдт бурхн шаҗна сүзгчнрин хамцад Москвад, Санкт-Петербургд болн Әрәсән талдан ик балһсдар бүрдәгдәд йовна. Шар шаҗна сүзгчнрин то тер балһсдин хамг әмтнә 1 % тогтана. Кирцләд, Әрәсән хамг әмтнә тооһас шар шаҗнтнр бас 1 % тогтана[143]. Әрәсән хамгин алдршсн нертә цутхлңгуд : Санкт-Петербургин бурхна шаҗна киид, Иволгинскин дацан (Буряд), Бурхн Багшин Алтн сүм (Хальмг Таңһч) болн Верхнечаданскин киид (Тыва)[144].  

Шалһлт

Һол ниитлл: Бурхна номин шалһлт  (рус.) (хал.

Ямр болв чигн шаҗнд эс иткдг улс терүнә номиг шалһдг йоста. Бурхн шаҗна сүзгчнр номиг эвдәд, ик йовдлмуд һарһад, тиим улсин оньгт тусад, шалһлт дуудулна[145], тер мет, шаҗн бузрдҗах йовдларн харш хәләцтә төршлтин кергүдт тус күргнә Өмн-Дорд үзгин Азий)[146][147], правительствин дәәнә дәврлһнд дөңгннә (Японь)[148] болн нань чигн. Шалһлтын оньгт бурхн шаҗна заңшал чигн тусна. Тиигәд, зәрм марксистскин[149], феминизмин[150] болн христианствин[151] багмуд бурхна номиг эврәннь сурһульта эс ирлцсн төрмүдәр шалһдг болна.   Японя бурхна шаҗна күңкл номд шалһлтын шар шаҗн гиҗ бәәнә — тер эврә шаҗна зәрм заңшалыг шалһдг йоста, үлүрлхд, Татхагатагарбхан туск сурһулиг[152].  

Бас хәлә

  • Бурхна шаҗна мифологий
  • Бурхн шаҗна даячлһна һазрмуд Эндкгд

Темдглл

  1. ↑ Wells (2008).
  2. ↑ Roach (2011).
  3. ↑ Siderits, Mark. Buddha. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University (2019). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  4. ↑ «Buddhism». (2009). In Британская энциклопедия|Encyclopædia Britannica. Retrieved 26 November 2009, from Encyclopædia Britannica Online Library Edition.
  5. ↑ Lopez (2001), p. 239.
  6. ↑ Pew Research Center (2012).
  7. ↑ Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact. gordonconwell.edu (Туула сар 2015). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. Архивировано 25 Хөн сарин 2017 года.
  8. ↑ Donner, Susan E. (April 2010). “Self or No Self: Views from Self Psychology and Buddhism in a Postmodern Context”. Smith College Studies in Social Work. 80 (2): 215—227. DOI:10.1080/00377317.2010.486361. Дата обращения 2026-01-12.
  9. ↑ Буддизм : [арх. 7 Мөрн сарин 2022] / В. Г. Лысенко, В. В. Малявин, Е. А. Торчинов, Л. Б. Карелова, В. П. Андросов // Әрәсән ик невтркә толь [Электронный ресурс]. — 2018.
  10. ↑ Gethin (1998), pp. 27–28, 73–74.
  11. ↑ Harvey (2013), p. 99.
  12. ↑ Powers (2007), pp. 392–393, 415.
  13. ↑ Williams (1989), pp. 275.
  14. ↑ Robinson (1997), p. XX.
  15. ↑ Avison, Austin (October 4, 2021). “Delusional Mitigation in Religious and Psychological Forms of Self-Cultivation: Buddhist and Clinical Insight on Delusional Symptomatology”. The Hilltop Review. 12 (6): 1—29. Архивировано из оригинала 2022-03-31. Дата обращения 2026-01-12 – via Digital Commons.
  16. ↑ Tantra in Practice, ISBN: 978-0-691-05779-8 Архивная копия от 16 Бар сарин 2019 на Wayback Machine
  17. ↑ Powers (2007), pp. 26–27.
  18. ↑ «Candles in the Dark: A New Spirit for a Plural World» by Barbara Sundberg Baudot, p. 305
  19. ↑ 1 2 Лысенко, 2009, с. 170.
  20. ↑ Буддизм : [арх. 18 Лу сарин 2018] / В. Г. Лысенко, В. В. Малявин, Е. А. Торчинов, Л. Б. Карелова, В. П. Андросов // Әрәсән ик невтркә толь [Электронный ресурс]. — 2018. // Әрәсән ик невтркә толь  (рус.) (хал.. — Т. 4. — М., 2006.
  21. ↑ 1 2 3 4 Тик Нат Хан. Сиддхартха. Жизнь и учение Гаутамы Будды. — М.: ИПЛ, 2015. — 382 с. — ISBN 978-5-4260-0119-0.
  22. ↑ Ашвагхоша. Буддачарита (Жизнь Будды). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  23. ↑ Андросов, 2011, Буддизм, с. 136—137.
  24. ↑ 1 2 Андросов, 2011, Буддизм, с. 137.
  25. ↑ Андросов, 2011, с. 340.
  26. ↑ International Religious Freedom Report 2007 - Bhutan. U.S. Department of State (14 Һаха сарин 2007). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. Архивировано 15 Хулһн сарин 2011 года.
  27. ↑ Степанянц, 2011, с. 53.
  28. ↑ The Constitution of Sri Lanka: Chapter II — Buddhism . Архивировано 3 март сарин 2016 года.
  29. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Далай-лама XIV Тензин Гьяцо. Гарвардские лекции. — М.: Дже Цонкапа, 2003. — 196 с. — ISBN 978-5-904974-09-1.
  30. ↑ 1 2 Далай-лама. Совершенная мудрость. Комментарий к девятой главе «Бодхичарья-аватары» Шантидевы. — М.: Фонд «Сохраним Тибет», 2016. — С. 27–37. — 232 с. — ISBN 978-5-905792-23-6.
  31. ↑ Info on Bodhgaya. Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. Архивировано 1 Һаха сарин 2010 года.
  32. ↑ Терентьев, 2008, с. 204.
  33. ↑ 1 2 3 4 Урбанаева, 2009, с. 62.
  34. ↑ Торчинов, 2000, с. 19.
  35. ↑ 1 2 3 4 Лысенко, 2009, с. 173.
  36. ↑ Лысенко, 2003, с. 116—117.
  37. ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 787.
  38. ↑ Лысенко, 2003, с. 118—119.
  39. ↑ 1 2 3 Степанянц, 2011, с. 702.
  40. ↑ 1 2 3 Лысенко, 2003, с. 119.
  41. ↑ Степанянц, 2009, с. 293.
  42. ↑ Андросов, 2001, с. 152.
  43. ↑ Лысенко, 2003, с. 122—123.
  44. ↑ Лысенко, 2003, с. 123—124.
  45. ↑ 1 2 Торчинов, 2000, с. 19—20.
  46. ↑ Лысенко, 2009, с. 174.
  47. ↑ Лестер, 1996, с. 269.
  48. ↑ Торчинов2, 2002, с. 107.
  49. ↑ 1 2 Урбанаева, 2009, с. 65.
  50. ↑ 1 2 Торчинов2, 2002, с. 116.
  51. ↑ Торчинов, 2002, с. 139.
  52. ↑ 1 2 3 4 Лысенко, 2003, с. 10.
  53. ↑ Андросов, 2001, с. 420.
  54. ↑ Степанянц, 2011, с. 807.
  55. ↑ Терентьев, 2008, с. 203—204.
  56. ↑ Степанянц, 2011, с. 464.
  57. ↑ Степанянц, 2009, с. 387.
  58. ↑ 1 2 3 Лысенко, 2006.
  59. ↑ 1 2 Иванов, 2004, с. 9.
  60. ↑ Степанянц, 2011, с. 365—366.
  61. ↑ Кунзанг Палден, 2000, с. 172.
  62. ↑ Лысенко, 2003, с. 166.
  63. ↑ Лысенко, 2003, с. 168—169.
  64. ↑ Арвон, 2005, с. 75.
  65. ↑ Торчинов, 2000, с. 48—49.
  66. ↑ Жуковская, 1992, Школы и направления в буддизме.
  67. ↑ Бережной Сергей Борисович. Об употреблении понятии «махаяна» (mahāyāna) и «хинаяна» (hīnayāna) в буддологии. cyberleninka.ru. Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  68. ↑ Андросов, 2001, с. 40.
  69. ↑ Ермакова, 2004, с. 64.
  70. ↑ 1 2 Лысенко, 2009, с. 171.
  71. ↑ 1 2 Лысенко, 2003, с. 21.
  72. ↑ Жуковская, 1992, Хинаяна.
  73. ↑ Степанянц, 2011, с. 26—27.
  74. ↑ Лестер, 1996, с. 267.
  75. ↑ Аякова Ж. А. Феномен секулярного буддизма как явление западного общества: медитация, ум и жизнь // Вестник Бурятского государственного университета. — Улан-Удэ: Бурятский государственный университет, 2017. — № 5. — С. 71—72. — ISSN 1994-0866.
  76. ↑ Степанянц, 2009, с. 742.
  77. ↑ Степанянц, 2011, с. 742.
  78. ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 744.
  79. ↑ Степанянц, 2011, с. 22.
  80. ↑ Степанянц, 2009, с. 802.
  81. ↑ Жуковская, 1992, Тхеравада.
  82. ↑ Степанянц, 2011, с. 27.
  83. ↑ Gethin, Rupert. The Foundations of Buddhism, p1. Oxford University Press, 1998.
  84. ↑ Степанянц, 2011, с. 743, 707.
  85. ↑ Торчинов, 2002, с. 152—153.
  86. ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 743.
  87. ↑ 1 2 Лысенко, 2009, с. 172.
  88. ↑ Жуковская, 1992, Риссю.
  89. ↑ Walser, Joseph. Nāgārjuna in Context: Mahāyāna Buddhism and Early Indian Culture. 2005. p. 50
  90. ↑ Brown, Brian Edward. The Buddha Nature: A Study of the Tathāgatagarbha and Ālayavijñāna. 2010. p. 3
  91. ↑ Sree Padma. Barber, Anthony W. Buddhism in the Krishna River Valley of Andhra. 2008. pp. 153—154
  92. ↑ Guang Xing. The Concept of the Buddha: Its Evolution from Early Buddhism to the Trikaya Theory. 2004. pp. 65-66
  93. ↑ Drewes D. Early Indian Mahayana Buddhism I: Recent Scholarship // Religion Compass. — Oxford: Blackwell Publishers, 2010. — Vol. 4/2. — P. 55—65 (p. 56—59).
  94. ↑ Drewes D. Early Indian Mahayana Buddhism II: New Perspectives // Religion Compass. — Oxford: Blackwell Publishers, 2010. — Vol. 4/2. — P. 66—74 (p. 66—68).
  95. ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 452—453.
  96. ↑ 1 2 Геше Джампа Тинлей. Бодхичитта — путь счастья. Комментарий к Ламриму: этапы пути личности высшего уровня. — Новосибирск: «Издательство Дже Цонкапа», 2015. — 370 с. — ISBN 978-5-904974-59-6.
  97. ↑ Торчинов, 2000, с. 56—57.
  98. ↑ Торчинов, 2002, с. 133.
  99. ↑ Торчинов, 2002, с. 132.
  100. ↑ Степанянц, 2011, с. 886.
  101. ↑ Степанянц, 2011, с. 453.
  102. ↑ Дюмулен, 1994, с. 46.
  103. ↑ Торчинов, 2000, с. 51.
  104. ↑ Степанянц, 2011, с. 452.
  105. ↑ Торчинов, 2000, с. 60.
  106. ↑ Торчинов, 2000, с. 60—61.
  107. ↑ Торчинов, 2000, с. 61.
  108. ↑ Торчинов, 2002, с. 171—172.
  109. ↑ 1 2 Торчинов, 2002, с. 171.
  110. ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 454.
  111. ↑ Жуковская, 1992, Мадхьямика.
  112. ↑ 1 2 Торчинов, 2002, с. 172.
  113. ↑ 1 2 Лысенко В. Г. Ваджраяна. Большая российская энциклопедия (23 Хөн сарин 2022). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  114. ↑ Пупышева Н.В. Буддийская аксиология: генезис абсолютных ценностей. cyberleninka.ru. Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  115. ↑ Основы Ваджраяны. SnowLion Tours. Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  116. ↑ Донец А. М. Буддийское учение и тибетоязычная буддийская литература // Буддийские тексты Китая, Тибета, Монголии и Бурятии (социально-философский аспект) / Отв. ред. Л. Е. Янгутов. — Улан-Удэ: Издательство Бурятского государственного университета, 2012. — С. 82. — 176 с. — ISBN 978-5-9793-0469-4.
  117. ↑ Торчинов Е. А. Введение в буддологию. Курс лекций. — СПб.: Санкт-Петербургин күңкл номин хамцан  (рус.) (хал., 2000. — С. 141—142. — 304 с. — ISBN 5-93597-019-8. Архивная копия от 25 Бар сарин 2010 на Wayback Machine
  118. ↑ Берзин, Александр (тибетолог). Краткое сравнение пяти тибетских традиций (буддийских и бонской). Санкт-Петербургский Буддийский Храм «Дацан Гунзэчойнэй». Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. Архивировано 6 Мөчн сарин 2016 года.
  119. ↑ 1 2 Ванчикова Ц. П., Аюшиева И. Г. К истории формирования буддийских монашеских общин среди монголоязычных народов // Вестник Томского государственного университета : журнал. — 2019. — № 444. — С. 120.
  120. ↑ 1 2 3 Хабдаева А. К. Принципы монашества в традиции китайского буддизма // Вестник Бурятского государственного университета : журнал. — 2013. — № 14. — С. 204–207.
  121. ↑ 1 2 Лысенко, 2003, с. 9.
  122. ↑ 1 2 3 Лысенко, 2003, с. 8—9.
  123. ↑ Андросов, 2001, с. 37.
  124. ↑ Faure, 2008, p. 62.
  125. ↑ 1 2 3 Лысенко, 2010.
  126. ↑ 1 2 Лысенко, 2003, с. 25.
  127. ↑ Уланов М.С. Буддизм в контексте глобализации.
  128. ↑ Степанянц, 2011, с. 181.
  129. ↑ Далай-лама XIV об отличии этики теистических и нетеистических религий. Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. Архивировано 11 Хулһн сарин 2012 года. // Видео с сайта dalailama.ru
  130. ↑ Chodron P. When Things Fall Apart. Shambhala Publications, Inc., 2002. pp. 39f. ISBN 1-57062-969-2.
  131. ↑ Wallace B. A. Contemplative Science. Columbia University Press, 2007. pages 97-98.
  132. ↑ Белов А. А. «Нео» отрывает буддизм от матрицы. «Независимая газета-Религии» (15 Мөчн сарин 2016). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. Архивировано 16 Мөчн сарин 2016 года.
  133. ↑ Faure, 2008, p. 16.
  134. ↑ Терентьев, 2013, с. 219.
  135. ↑ Dr. Martin J. Verhoeven. Buddhism and Science:Probing the Boundaries of Faith and Reason. Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. Архивировано 12 Үкр сарин 2013 года. // Religion East and West, Issue 1, June 2001, pp. 77-97
  136. ↑ Является ли буддизм наиболее дружелюбной по отношению к науке религией. «РИА Наука» (14 Лу сарин 2014). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. Архивировано 15 Лу сарин 2014 года.
  137. ↑ Топ-15 крупнейших религий. reddit.com. Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  138. ↑ Darrell J. Turner. Worldwide Adherents of All Religions (англ.). Encyclopedia Britannica (2010). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. [ https://web.archive.org/web/20140702182310/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1731588/Religion-Year-In-Review-2010/298437/Worldwide-Adherents-of-All-Religions Архивировано] 2 Така сарин 2014 года.
  139. ↑ Todd M. Johnson. Religious Adherents of the World by Continent and Region // Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices / Мелтон, Джон Гордон. — Oxford, England: ABC CLIO, 2010. — С. lix. — 3200 с. — ISBN 1-57607-223-1.
  140. ↑ Buddhists (англ.). The Global Religious Landscape. Pew Research Center (18 Бар сарин 2012). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026. Архивировано 8 Мөрн сарин 2020 года.
  141. ↑ Harvey (2013), p. 5.
  142. ↑ Болтач Юлия Владимировна. Буддизм в современном мире. cyberleninka.ru. Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  143. ↑ Филатов С. Б., Лункин Р. Н. Статистика российской религиозности: магия цифр и неоднозначная реальность // Социологические исследования (журнал) / гл. ред. Ж. Т. Тощенко. — М.: Наука, 2005. — № 6. — С. 38—39 (35—45). Архивировано 29 Мөрн сарин 2014 года.
  144. ↑ Монгуш Е. Д. Буддийские храмы как объекты религиозного туризма в России // Новые исследования Тувы. — 2015. — № 3. — С. 101—102. Архивировано 7 Мөрн сарин 2022 года.
  145. ↑ Новая книга. Далай-лама о главном. Беседы о гневе, сострадании и наших поступках. «Центр тибетской культуры и информации. Фонд "Сохраним Тибет!"». Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  146. ↑ Jerryson M., Juergensmyer M. Buddhist Warfare, ch. 1, "Introduction". — 2010.
  147. ↑ Ananda Abeysekara. The Saffron Army, Violence, Terror(ism): Buddhism, Identity, and Difference in Sri Lanka (англ.) // Numen. — 2001. — No. 48.1.
  148. ↑ Brian Daizen Victoria. Zen at War (2nd ed.). — Rowman and Littlefield, 2006. — ISBN ISBN 0-7425-3926-1.
  149. ↑ Буддизм // Краткий политический словарь / Абаренков В. П., Аверкин А. Г., Агешин Ю. А. и др.; Сост и общ. ред. Л. А. Оникова, Н. В. Шишлина. — 4-е изд., доп. — М.: Политиздат, 1987. — С. 47. — 509 с.
  150. ↑ Keyes, Charles F. Mother or Mistress but Never a Monk: Buddhist Notions of Female Gender in Rural Thailand (англ.) // American Ethnologist. — 1984. — May (vol. Vol. 11, no. 2). — P. 223–241.
  151. ↑ Лосский Н. О. Христианство и Буддизм. Азбука веры.
  152. ↑ Торчинов Е. А. Очерк истории изучения буддизма в России и за рубежом. buddhism.org.

 

Утх-зокъял

Харцсин утх-зокъял
  • Альбедиль М. Ф. Буддизм: религия без бога. — М.: Вектор, 2013. — 272 с. — (Особый взгляд). — ISBN 978-5-9684-2072-5.
  • Арвон А. Буддизм. — М.: Астрель, АСТ, 2005. — 159 с. — (Cogito, ergo sum: «Университетская библиотека»). — ISBN 5-17-027796-2, ISBN 5-271-10370-6.
  • Андросов В. П. Будда Шакьямуни и индийский буддизм. Современное истолкование древних текстов. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2001. — 508 с. — ISBN 5-02-018236-2.
  • Дандарон Б. Д. Буддизм. Сб. статей. — СПб.: Дацан Гунзэчойнэй, 1996. — 144 с. — ISBN 5-87882-007-4.
  • Дюмулен Г. Глава 3. Основы махаяны // История дзэн-буддизма. Индия и Китай. — СПб.: ОРИС, 1994. — 336 с. — ISBN 5-88436-026-6.
  • Ермакова Т. В., Островская Е. П. Классический буддизм. — СПб.: Азбука-классика; Петербургское Востоковедение, 2004. — 256 с. — (Мир Востока). — ISBN 5-85803-268-0 (Петербургское Востоковедение). ISBN 5-352-00735-9 (Азбука-классика).
  • Иванов Б. А. Основные идеи и направления буддизма // История религии. В 2 т. Т. 2 / под общей ред. И. Н. Яблокова. — М.: Высшая школа, 2004. — С. 9—11. — 676 с. — ISBN 5-06-004508-0.
  • Конзе Э. Буддизм: сущность и развитие. — СПб.: Наука, 2003. — 288 с. — ISBN 5-02-026855-0.
  • Кунзанг Палден. Приложение 2. Медитация о равенстве себя и других // Шантидева. Путь Бодхисаттвы (Бодхичарья-аватара). — Спб.: 2000. — С. 167–174. — ISBN 5-87908-001-Х.
  • Лестер Р. Ч. Буддизм: Путь к нирване // Религиозные традиции мира. В двух томах. Том 2 / пер. А. Н. Коваля. — М.: Крон-Пресс, 1996. — С. 264—394. — 640 с. — ISBN 5-232-00311-9, ISBN 5-232-00313-5 (Том 2).
  • Лысенко В. Г. Буддизм // Большая российская энциклопедия. Т. 4. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2006. — 752 с. — ISBN 5-85270-333-8.
  • Лысенко В. Г. Буддизм // Индийская философия: Энциклопедия / Отв. ред. М. Т. Степанянц. — М.: Вост. лит.; Академический Проект; Гаудеамус, 2009. — С. 169—177. — 950 с. — ISBN 978-5-02-036357-1, ISBN 978-5-8291-1163-2, ISBN 978-5-98426-073-2.
  • Лысенко В. Г. Буддизм // Новая философская энциклопедия. — 2-е изд., испр. и дополн. — М.: Мысль, 2010. — Т. 1—4. — ISBN 978-5-244-01115-9.
  • Лысенко В. Г. Опыт введения в буддизм: Ранняя буддийская философия. — М.: Наука, 1994. — 159 с. — ISBN 5-02-013517-8.
  • Лысенко В. Г. Ранний буддизм: религия и философия. Учебное пособие. — М.: ИФ РАН, 2003. — 246 с. — ISBN 5-201-02123-9.
  • В. Г. Лысенко, В. В. Малявин, Е. А. Торчинов, Л. Б. Карелова, В. П. Андросов. Буддизм // БРЭ. — 2018.
  • Стрелков А. М., Торчинов Е. А., Монгуш М. В. Буддизм. Каноны. История. Искусство. Научное издание / Ответственный редактор Н. Л. Жуковская. — М.: ИПЦ «Дизайн. Информация. Картография», 2006. — 600 с. — (Ars Buddhica, том 2). — ISBN 5-287-00373-0, ISBN 5-287-00033-2 (серийный).
  • Терентьев А. А. Буддизм // Энциклопедия религий / Под ред. А. П. Забияко, А. Н. Красникова, Е. С. Элбакян. — М.: Академический проект, 2008. — С. 203—212. — 1520 с. — ISBN 978-5-8291-1084-0 ISBN 978-5-98426-067-1.
  • Терентьев А. А. Буддизм: как вписать его в определение религии? // Свеча-2013. Том 23. Религия, religio и религиозность в региональном и глобальном измерении. Сборник докладов Международной конференции «Религия и религиозность в глобальном измерении» / отв. ред. Е. И. Аринин. — Владимир: ВлГУ, 2013. — С. 217—225. — ISBN 978-5-9984-0404-7.
  • Торчинов Е. А. Введение в буддологию. Курс лекций. — СПб.: Санкт-Петербургское философское общество, 2000. — 304 с. — ISBN 5-93597-019-8.
  • Торчинов Е. А. Философия буддизма Махаяны. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2002. — 320 с. — ISBN 5-85803-197-8.
  • Урбанаева И. С. Специфика буддизма как философии и религии // Вестник Бурятского государственного университета. — Улан-Удэ: Бурятский государственный университет, 2009. — № 8. — С. 61—69.
  • Щербатской Ф. И Избранные труды по буддизму. — М.: «Наука», 1998.
  • Элиаде М. История веры и религиозных идей. В 3 т. Т. 2. От Гаутамы Будды до триумфа христианства. — М.: Критерион, 2002. — 512 с. — ISBN 5-901337-07-7.
  • Бурхна ном // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Бернар Фор. Unmasking Buddhism (англ.). — Wiley-Blackwell, 2008. — 168 p. — ISBN 978-1-4051-8064-1.
  • Longman Pronunciation Dictionary (3rd ed.), Longman, 2008, ISBN 978-1-4058-8118-0 
  • Roach, Peter (2011), Cambridge English Pronouncing Dictionary (18th ed.), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-15253-2 
  • Lopez, Donald S. (2001), The Story of Buddhism, HarperCollins 
  • Buddhists. Global Religious Landscape. Pew Research Center (18 Бар сарин 2012). Дата обращения: 12 Туула сарин 2026.
  • Gethin, Rupert (1998), Foundations of Buddhism, Oxford: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-289223-2, <https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe> 
  • An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, ISBN: 978-0-521-67674-8
  • Introduction to Tibetan Buddhism, ISBN: 978-1-55939-282-2
  • Williams, Paul (1989), Mahayana Buddhism: the Doctrinal Foundations, London: Routledge, ISBN 978-0-415-02537-9 
  • Buddhist Religions: A Historical Introduction, ISBN: 978-0-534-55858-1

 

Справочникмуд
  • Абаева Л. Л., Андросов В. П., Бакаева Э. П. и др. Буддизм: Словарь / Под общ. ред. Н. Л. Жуковской, А. Н. Игнатовича, В. И. Корнева. — М.: Республика, 1992. — 288 с. — ISBN 5-250-01657-X.
  • Андросов В. П. Индо-тибетский буддизм. Энциклопедический словарь / ИВ РАН. — М.: Ориенталия, 2011. — 448 с. — (Самадхи). — ISBN 978-5-91994-007-4.
  • Торчинов Е. А. Буддизм: Карманный словарь. — СПб.: Амфора, 2002. — 187 с. — ISBN 5-94278-286-5.
  • Индийская философия: Энциклопедия / Отв. ред. М. Т. Степанянц; ИФ РАН. — М.: Восточная литература; Академический Проект; Гаудеамус, 2009. — 950 с. — ISBN 978-5-02-036357-1, ISBN 978-5-8291-1163-2, ISBN 978-5-98426-073-2.
  • Философия буддизма: энциклопедия  / отв. ред. М. Т. Степанянц; ИФ РАН. — М.: Восточная литература, 2011. — 1045 с. — ISBN 978-5-02-036492-9.

 

Холвас

Харцс
Бурхна номин дамшлт
Тергүтн

 

 

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Бурхна_ном&oldid=319441" халхас авсн