Бурхн
Бурхн (энд. बुद्ध, эндкгин келәр: buddha; төвд келәр: sangs-rgyas; моңһл келәр: бурхан; хальмг келәр: бурхн; үгчлн орчулхла — «серсн, сергсн») бурхна шаҗнд — Бодь хутг олсн бодһаль. Товчлхла, иим нерәр Бурхн багшиг эс гиҗ Шакьямуни бурхиг нерлнә [1]. Эн нерәр цуг Бодь хутг олсн бодһальсиг нерәдҗ болна. Бурхн гисн - Һурвн Эрднин негн болдг.
Бурхна шаҗна үзләр бурхна зүркн хамг әмтнд бәәсәр, әмтә юмн болһн, күч-чидлән хуран, Бодь мөрәр йовад, бурхна хутг олҗ чадҗана [2].
Ик күлгнә ном-судрар болхла, бурхна хутгиг бас сәәтр дууссн эс гиҗ хамг түүдкр болн цуврл барсн, хамг буйн делгрүлсн болн Хамгиг медх билгин седкл гиҗ нерәднә. Бас тиим седклиг хоосн чинриг онсн седкл гинә. Ик күлгнә йосар болхла, бурхн негт инһнк болн үнмлхү хойр үнниг онсн эс гиҗ хоосн чинриг үрглҗ онад, олн хүвлһә үзүлн, хамг әмтнд җивхлңтә туслҗ бәәнә.
Нернә учр-утхнь
Бурхна хутг — хамг буру, түүдкр, зовлңгиг барсн бодһалин хутг болна[3]. Товчлад келхлә, бурхна хутг хамг тачаңһу, буру үзл, буру сана барсн, эс сурх бодһалин хутг болна.
Бурхн һанцхн бишнь
Тус Бүтәгч Готам өөрлцәһәр мана үйәс өмн 623-әс 543 җ. күртл бәәҗ, өөрлцәһәр мана үйин өмнк 588 җ. (Бодь хутг олад «Шакьямуни Бурхн»), гидг нерәр алдршсн күн, түрүңк бурхн биш, сүүлңк чигн бурхн биш бәәҗ. Бурхна номин йосар Ном нееҗ, Бодь хутг олсн бодһаль болһн бурхн болдг. Шакьямуни бурхна әәлдсәр, мана Сән һалвд миңһн бурхн ирх йоста. Шакьямунин өмн һурвн бурхн эн орчлңд ирҗ. Эннь: Кракуччанда (хальмг келәр: Орчлң Эвдгч), Канакамуни (хальмг келәр: Алтн Чадгч) болн Кашьяпа (хальмг келәр: Герл Сәкгч). Шакьямуни бурхн бийнь - Сән һалвин дөрвдгч бурхн болҗана. Бурхн багшин шаҗнь мартгдад одсн цагт тавдгч бурхн Мәәдр гидг нертә бурхн эн орчлңд залрҗ ирх.
Ик күлгнә йиртмжин шаҗна йосар эн йиртмҗд тоолш уга бурхд оршна гиҗ номлсн бәәнә[1]. Готам бурхн болхла, өңгрсн цагас авн эклсн бурхдын үндсллин хамгин алдр төләлгч болҗ бәәнә. Ик күлгнә йосар түрүңк медгдҗ бәәһә бурхн Дипамкара бәәҗ. Шакьямуни бурхна хөөн цуг бурхна шаҗна бөлгүдин үзләр Мәәдр бурхн ирх. Өөрлцәһәр V-гч зун җилд бичәтә бәәсн Бурхна йозур гидг нертә судр-бичгт 24 бурхна нерн бәәнә[4].
Пали келәр бичәтә бәәсн Һурвн әәмг савд урдк цагин 7 бурхна җигсәлт бәәнә. Тенд Готам бурхн - доладгч бурхн болна[5][6]. Бас 28 урдк бурхдын жигсәлт бәәнә. Түүнд Дипанкара бурхна өмн бас һурвн бурхна нерн темдгләтә[7].
Номин йосар болхла, өдгә цагин ик һалвиг (йиртмҗ үүскснәс эвдрх күртл) - Сән һалв гиҗ нерәднә[8]. Эн ик һалвд 1000[9], 1005[8] эс гиҗ 1008 бурхн ирх. Өөрлцәһәр кирцхлә, 5000 җилд нег бурхн ирх йоста. Иим олн тоота һалв ик ховр болсн учрар, эн һалв Сән һалв гиҗ алдршв. Зәрм һалвд негн чигн бурхн эс ирдгин учрар, тедниг Хоосн һалв гиҗ нерәднә[9]. Шакьямуни бурхн эн һалвин дөрвдгч бурхн болҗ бәәнә. Эн һалвин түрүңк бурхнь - Орчлң Эвдгч, хойрдгчнь - Алтн Чадгч, һурвдгчнь - Герл Сәкгч[8]. Урдк цагин долан бурхдын өмнк һурвнь - Тейн Үзгч, Усньрта и Хамгиг Ивәгч урдк һалвд ирсн бурхд гиҗ үзнә[10].
Оңдан һазад бурхдас йилһдгнь
Бурхна шаҗна һол йосар Бурхн гисн - Эрктә теңгр, әмтн болн деед күчнә хоорндк зуучлгч биш[11], Тонльһгч чигн биш[12]. Бурхна шажна үзләр Бурхн - хамг әмтиг зовлңгас, орчлңгас гетлүлгч багш болдг.
Оңдан дотад бурхдас йилһдгнь
Бурхна шаҗиг сәәнәр эс меддг күн бурхиг теизмин бурхдла әдлцүлдг. Эннь буру йовдл. Бурхна шаҗнд сүзгтә эс гиҗ бурхна шаҗиг гүн нәрн кевәр шинҗлн судлҗ бәәх күүнд бурхн теизмин бурхдла әдл биш болдгнь һол асудл болад, чухл болҗ бәәнә.
Гихд, Бурхна шаҗнд бурхнас оңдан (шүтә, зург кев чигн, бурхн биш болдг) хутг олсн бодһальс бәәнә. Тедниг бурхнла әдлцүлҗ болшго:
- Бодьсадва (хамг әмтиг зовлңгин далаһас гетлгх даавр авсн бодһальс);
- Ном тедкгч (Номиг харсн хамһалх догшн дүртә бодһальс);
- Дагнь (Нууц тәрнин номд — нууц тәрнин Ном хадһлҗ, нууц сурһл зәрм бүтәлчнрт хәәрлдг);
- Идм (Бишлһл үүлдхд шүтх шүтән бурхд);
- Теңгр (эндкгин келәр: deva, төвд келәр: lha; — күмнлә әдл зурһан зүүлин әмтнә негн. Теңгрнр талдан зурһан зүүлин әмтнлә әдл кевәр орчлңгин зовлңгар зовҗ, үүлин үрин күчәр зовҗ, үнмлхү үнн медл уга бәәдг).
- нань чигн бас бәәнә.
Темдглл
- ↑ 1 2 Степанянц, 2011, с. 171.
- ↑ Андросов, 2011, с. 163.
- ↑ Gethin, Rupert. The foundations of Buddhism (англ.). — Oxford. — P. 32. — xi, 333 p. — ISBN 978-0-19-158789-4. — ISBN 0-19-158789-3. Архивная копия от 13 Така сарин 2021 на Wayback Machine
- ↑ Андросов, 2001, с. 55—56.
- ↑ Ермакова, 2004, с. 68.
- ↑ Leiden, J.Ph. Vogel. THE PAST BUDDHAS AND KAA’SYAPA IN INDIAN ART AND EPIGRAPHY. Архивная копия от 6 Бар сарин 2010 на Wayback Machine \\ Asiatica vol.65, 1954.
- ↑ Morris, R. XXVII: List of the Buddhas. The Buddhavamsa. — London: Pali Text Society, 1882. — P. 66—67.
- ↑ 1 2 3 Жуковская, 2006, с. 58.
- ↑ 1 2 Васильев, 2016, с. 236.
- ↑ Владимирцева А. А. Открытие и атрибуция древней круглой Ваджрасаны в Махабодхи (Бодхгая) // Буддийская культура: история, источниковедение, языкознание и искусство: Седьмые Доржиевские чтения / Гл. ред. И. В. Кульганек, сост. и науч. ред. Ю. В. Болтач. — СПб.: Свое издательство, 2018. — С. 110. — 292 с. — ISBN 978-5-4386-1498-2.
- ↑ Лысенко, 2003, с. 8—9.
- ↑ Бернюкевич, 2009, с. 34.
- Бурхна ном — Нарт-Делкән дөрвн шаҗна негнь болн Бурхна номин уул деер Эндкгин нутгт үүдсн күңкл номин заңшл.
Холвас
- Борманҗин Бәкрән Мөңкә — Лам, шар шаҗна номин шинчләч, демнч.
- Ульяна Дамбо-Даши (орс. Дамбо-Даши Ульянов) (1844—1913) — Теңгин Муҗин хазгудын Цергин Лам, Төвд эмнлгин эмч, орчулач болн бичәч.
- Бурхн Багшин бәрмл көрг Элстд— Бурхн Багшин бәрмл көрг Хальмг Таңһчин Элст балһснд бәәнә.