Делм (кемҗән)
Делм (тод. ᡑᡄᠯᡄᡏ; орс. полусажень) — эрт урдк цагин күүнә һарин кесгәр зузан эс гиҗ ут юм кемҗх кемҗәнә нег негҗ. Күүнә нег һарин тохаһас суңһсн хойрдгч һарин альхна дундк хурһна күртлк кемҗән эс гиҗ күүнә суңһсн нег һарин дундк хурһна үзүрәс хойрдгч ээм күртлк зәәг медүлҗәх негҗ болҗ бәәнә. Өдгә цагт хальмгуд кемҗлтин негдсн системиг ашглад, хуучн негҗсин системиг ашглдган уурсн бәәнә.
Тодрхаллт
Эрт деер үйәс күмн-әмтн эврә керг-үүлд зөрүләд, олн кемҗәг ашглҗ бәәв: орн-сууцан бәрх, гер ахуһин эдин зүүлс кех болн нань чигн. Келн-улс, үндстн болһн дунд кемҗх кемҗәнә кергсл бүтәд ирх үүл-йовцнь тиим чигн ик йилһәтә биш бәәнә. Цуг күмн-әмтнә сойл-иргншлд хамгин түрүнд утын кемҗән һарч ирсн болад, эннь күүнә бийин мөчмүдәр эс гиҗ тодрха хуһцана зәәһәр кемҗгдәд бәәсн бәәҗ. Үлгүрлхлә, хаалһин утыг «өдр» гидг кемҗәһәр кемҗх юмн[1].
Хальмг келнә «делм» гидг үг «делх» (натягивать, расправлять крылья) гидг үүлдәчәс эс гиҗ үүлин үгәс үүссн болҗ бәәнә[2]. Хальмгудын улмҗллта сойлын кемҗәнә негҗсин дотр «Делм» гидг кемҗәнә зә дөрвн өөрдин салтр болһнд әдл биш болна. Хальмгудын «делм» икңкдән залу күүнә нег һарин тохаһас суңһсн хойрдгч һарин альхна дундк хурһна күртлк зәәг[1] эс гиҗ күүнә нег суңһсн һарин дундк хурһна үзүрәс хойрдгч ээм күртлк зәәг медүлдг кемҗәнә негҗ болна[3]. Шинҗәңгин өөрдин болн Барун Монһлын өөрдин кемҗәнә системд «делм» гидгиг күүнә нег суңһсн һарин альхна хурһна үзүрәс чееҗин дундд күртл кемҗнә[4][5].
«Делм» кемҗән хальмгудын амн зокалд
Хамгин алдрта «делм» гидг кемҗәнә һарч ирҗәх амн зокалын дееҗин негнь «Ахиг алд күндл, дүүг делм күндл» гидг цецн үг болна[6]. Бас нег сәәхн тодрхаллт хальмгудын баатрльг дуулвр «Җаңһрт» олар һарч ирнә. Үлгүрлхлә:
Улан торһн җолаһинь
Өмн бүүргтнь өлгв
Шар хавхан үүднд
Арвн алд бул торһн
Цулвраснь алд делм бәрәд зогсв[1]
Бас чигн Җаңһрин баатрмудын көлгнә хурдыг магтхд, хальмгуд «сананас делм хурдн»[7] гиҗ магтад бәәдг. Эннь «делм» гидг кемҗәнә урд цагин өргн делгрңгү ашгллтиг тодрха үзүлҗ бәәҗәх бәрмт болҗ бәәнә.
Темдглл
- ↑ 1 2 3 Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57.
- ↑ Монраев М.У. Меры длины в калмыцком языке // Исследования по лексике калмыцкого языка. Элиста, 1981. С.63.
- ↑ Калмыцкие меры измерения
- ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu
- ↑ Торгууд монголын өв соёл. Ховд. Булган. 2015. 130 х.
- ↑ Кел өргҗүллһнә дегтр. Дунд школын 5-9 класст дасх дегтр. Дегтр бүрдәһәч Калян Александр. Элст, Хальмг дегтр һарһач, 1994. 19 х.
- ↑ Тодаева Б.Х. Опыт лингвистического исследования эпоса «Джангар». Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1976. 262 х.
Сурвлҗс
- Большой академический монгольско-русский словарь. В 4-х томах. Т. I. Москва, Academia, 2001.
- Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil.
- Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. Хальмг болн орс келәр. I боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия», 2022.
- Хальмг-орс толь. Редакторнь Мунин Бембе. Москва, Изд-во «Русский язык», 1977 җ.