Хальмг улсин кемҗәнә негҗ

Рувики-с

Хальмг улсин кемҗәнә негҗ (тод. ᡍᠠᠯᡅᡏᠠᡎ ᡇᠯᡇᠰ ᡕᡅᠨ ᡍᡄᠯᠴᡅᡃᠨᡅ ᠨᡅᡎᡄᠴᡅ; орс. Калмыцкие единицы измерения) — Эрт урдас авн ашглҗ бәәсн хальмг күүнә бийлә эс гиҗ зә, цаг-хуһцан, хонгин эргцлә холвата кемҗүрин зүүлс. Өдгә цагт цуг хальмгуд олн улсин кемҗәнә кемҗәһәр кемҗҗ бәәсәр, хуучн цагин кемҗәг мартҗ бәәнә. Номтнр хальмгудын кемҗх эв-арһиг долан зүүлд хувана[1].

Әңгллнь

Хальмг улс эртәс авн аль юмиг кемҗхд кемҗәнә негц керглснлә хамт хәрцүлсн зүүрллт сәәтә бәәснь улсин нәрвчлсн кемҗл бәәҗ болх үндслл болсн гиҗ үзхлә, зокна. Эрдмт-номтнрин темдглсәр эн урд цагин кемҗәнә долан зүүл бәәдг:

  • Өндриг болн гүн-хәриг кемҗх арһ;
  • Альхна хурһар кемҗх утын кемҗән;
  • Һарар кемҗх кемҗән;
  • Көләр кемҗх кемҗән;
  • Кергсләр кемҗх кемҗән;
  • Аһу-зәәг кемҗх кемҗән;
  • Хонгин кемҗәһәр кемҗх кемҗән[1].

Хамгин баһ кемҗән

Хамгин баһ кемҗәг хальмг улс тоосна тедүһәр кемҗҗ бәәсн бәәҗ. Эннь Эндкгин болн төвдин бурхна шаҗна йосна улмҗлл болҗ ирсн кемҗәнә зүүлд үзх кергтә. Үлгүрлхлә, тоосна тедүһәр нәрн юм кемҗхд хойр кемҗүр бәәнә:

Эн кемҗәнә негҗ өдгә цагин хальмг келнд икңкдән ном-судрт һарч ирдг.

Нәәмн бөдүн тоосиг зергләд тәвхлә, тернь «мөрнә килһсн» гидг кемҗән болна[2].

Өндриг болн гүн-хәриг кемҗх арһнь

Хальмг келнә өндриг болн гүн-хәриг кемҗх арһнь — күүнә болн мал-адусна бийлә холвата юмн болҗ бәәнә. Эннь эрт урд цагт күн гүн, өндр, зузан гисн юмиг бийин, мал-адусна мөч эс гиҗ герин бий даасн кесгүдт тохрсн зүүл гиҗ үздг бәәҗ. Эннь түрүңк кемҗүрин негц болҗ бәәсн юмн. Тер төләд хальмг келнд эннь күүнә эс гиҗ мал-адусна бийин мөчмүдин нернд «-ца»/«-цә» гидг дахвр (суффикс) немсәр бүрдҗ бәәдг[1].

Үлгүрлхә, усна гүн-хәриг: «күүнә шаһаца» (күүнә шаһа күрм), «күүнә өвдгцә» (күүнә өвдгт күрм), «күүнә белкүсцә» (күүнә белкүснд күрм), «күүнә күзүцә» (күүнә күзүнд күрм) гиҗ кемҗдг бәәҗ. Эрт урд цагас авн хальмг күн мөрәр йовдг учрар, мөрнә мөчәр чигн гүн-хәриг, өндр-маштгиг кемҗдг бәәҗ[1]. Эн кемҗәнь бас әдл кевәр бүрддг. Үлгүрлхлә: мөрнә туруца (мөрнә турунд күрм), мөрнә өвдгцә (мөрнә өвдгт күрм), мөрнә гесцә (мөрнә геснд күрм), мөрнә дөрәцә (мөрнә дөрәд күрм), мөрнә тохмца (мөрнә тохмд күрм), мөрнә эмәлцә (мөрнә эмәлд күрм)[1].

Альхна хурһар кемҗх утын кемҗән

Хальмг келнд ут биш юмиг хурһна тедүһәр кемҗҗ бәәдг. Эннь нег хурһна хумснас тавн хурһн күртл болн хурһна үйәр кемҗх кемҗәнә зүүлс болна.

  • Хумсн — хумсна тедү зәәһин кемҗән
  • Хурһн — хурһна тедү зәәһин кемҗән
  • Имк — хурһна үзүрәс түрүңк үй күртлк зәәһин кемҗән
  • Сөм — эркә хурһнас хумха хурһн күртлк зәәһин кемҗән
  • Бәрм — дөрвн хурһар бәрҗ кемҗх зәәһин кемҗән
  • Тө — эркә хурһнас дунд хурһн күртлк зәәһин кемҗән

Һарар кемҗх кемҗән

Һарар кемҗх кемҗәнь альхна тедү кемҗәнәс үлү ут юм кемҗхд ашглдг кемҗән бәәсн бәәҗ. Эннь:

  • Тоха — хурһна үзүрәс тохан үй күртлк зәәһин кемҗән
  • Делм — хурһна үзүрәс чееҗ күрткл зәәһин кемҗән
  • Алд — нег суңһсн һарин хурһна үзүрәс хойрдгч суңһсн һарин хурһна үзүр күртлк зәәһин кемҗән

Көләр кемҗх кемҗән

Зәрм утын кемҗәг цуг делкән улсла әдлхн кевәр хальмгуд көләрн кемҗдг бәәҗ. Эн кемҗх эв-арһин ода күртл зәрм тосхач-бәрәчнр керглҗ бәәдг. Көләр кемҗх кемҗәнь иим:

  • Ишкм — нег көлин тавгин зәәг кемҗх кемҗән
  • Алхм — нег ишкәд кемҗдг зәәг кемҗх кемҗән
  • Бо — хойр алхм зәәг кемҗх кемҗән

Кергсләр кемҗх кемҗән

Эрт урд цагт хальмгуд ааһ-савин кергслиг һарин альхна кемҗәһәр кеҗ, тер керглсәр җиңгин кемҗәг кемҗдг бәәҗ. Эн кемҗән һарин альхнла бат холвата болсар, түрүләд альхна кемҗәг дурдҗ үзий.

  • Чимк — хойр эс гиҗ һурвн хурһар чимкгдсн юмиг кемҗдг кемҗән
  • Атх — нег һарин альхар атхад, дотрнь багтсн юмна кемҗән
  • Бүтү — хойр һарин альх ниилүлҗ, хоңхр һарһад, савлх кемҗән
  • Арһмҗ — зурһан эс гиҗ арвн алдын кемҗәтә кемҗән

Эн кемҗәһәр кемҗҗ, хальмгуд ааһ-савин кергсл кеҗ, һарарн эс кемҗх юмиг тер ааһ-савар кемҗәд йовдг бәәҗ. Өдгә цагт эн кемҗәтә ааһ-сав керглдгдән уурад мартсн бәәнә. Зәрм ааһ-савин кемҗәнь иим:

  • Һу — нег бүтүһин кемҗәһәр кесн модн дөрвлҗн сав. Нег һууһин багтамҗд һурвн лаң багтна.
  • Шаң — арвн һу багтадг сав
  • Суулһ — арвн шаңгин багтамҗта сав[3]

Аһу-зәәг кемҗх кемҗән

Холын зәәг кемҗх кергтә болхла, хальмгуд терүг дөрвн зүүләр кемҗәд авдг бәәҗ:

  • Мөрнә гүүдлин кемҗән
  • Зер-зевин кемҗән
  • Цагин кемҗән
  • Онц кемҗән

Мөрнә гүүдлин кемҗән

Мөрнә гүүдлин кемҗәнь гидм болхла, нег мөрнә көшл уга гүүҗ ирх хол зәәһин кемҗәг кеҗдг бәәҗ. Эн нерд «һазр» гидг хальмгудын кемҗәнлә холвата. «Һазр» гидм болхла, зун тәвн алдын зәәг кемҗх кемҗән.

Зер-зевин кемҗән

Эн кемҗән болхла, күүнә арһ-чидл, теңгрин бәәдл болн һазрин бәәдләс нөләтә болдг

  • Ондсх һазр — нег сум харвад, харвснас авн һазрт күрх күртлк зәәг нерәднә
  • Сумна һазр — нег сум харвад, харвснас авн һазрт күртлк зәәг нерәднә

Онц кемҗән

  • Дун (Дууна һазр) — нег күүнә хәәкрхлә, дунь эс соңсгдх һазриг нерәднә
  • Берә — нег мөрнә көшл уга гүүдлин кемҗән

Цагин кемҗән

Цагин кемҗән өдр-сө, хонг, сар, җил, арвн хойр җил, арвҗңла холвата кемҗән болна. Эннь күүнә болн мөрнә, мал-аһурсна болн һазрин бәәдллә холвата хол зәәһин кемҗән болна.

  • Өдрин һазр — нарн һарснас орх күртлк цагиг йовһар эс гиҗ мөрәр давхиг кемҗсн хол зәәһин кемҗән
  • Хонгин һазр — нарн һарснас дарунь һарх күртлк цагиг йовһар эс гиҗ мөрәр давхиг кемҗсн хол зәәһин кемҗән
  • Сарин һазр — сар бөмбг урһснас уга болх цагиг йовһар эс гиҗ мөрәр давх кемҗәг нерәднә
  • Нег цагин эргц — арвн хойр җил давх цагиг нерәднә
  • Ик цагин эргц — арвҗң эс гиҗ җирн җил давсн кемҗәг нерәднә

Темдглл

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Батырева К.П., Бембеев Е.В., Мукабенова Ж.А. Калмыцкие меры длины: Этнолингвистический аспект // Кочевая цивилизация: Исторические исследования. 2021. №3. С. 56-57
  2. ↑ 1 2 Беннигсен А.П. Легенды и сказки Центральной Азии. СПб, 1912. С. 140
  3. ↑ Mongγol ündüsüteni ulamžilaltu šinžilkü uxān mergežiliyin soyol. Šinžianggiyin šinžilekü uxān mergežil erüül xamγālal-yin keblel-yin xorō. 1999 žil. 504 xuudasu

Сурвлҗс

  • Хальмг орс толь. Под ред. Б.Д. Муниева. Москва, Изд-во «Русский язык», 1977.
  • Пүрбән Г. Хальмг келнә тәәлвр толь. I-II боть. Элиста, АУ РК «РИА «Калмыкия». 2022.
  • Тодаева Б.Х. Опыт лингвистического исследования эпоса «Джангар». Элиста. Калмыцкое книжное издательство. 1977
  • Моңһл келнә делгрңгү ик толь. Большой академический монгольско-русский словарь. В 4-х т. Отв. ред. Г.Ц. Пюрбеев. Москва. ACADEMIA, 2001-2003.
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Хальмг_улсин_кемҗәнә_негҗ&oldid=309044" халхас авсн