Зул (байр)

Рувики-с

Экспертиза РАН

Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской Академией Наук
Подробнее
Aprove.svg

Орсин Холвана Улсин ШУА шинҗлҗ батрулв

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Орсин Холвана Улсин ШУА
шинҗлҗ батрулв
Тодрхаһар
Зулын байр
Зула-хурал
«Цонг-Ка-Па» (1924) Николай Рерих
«Цонг-Ка-Па» (1924) Николай Рерих
Зүүл Нас авдг өдр
Чинрнь Зуңква-гегән Бурхн болсн өдр
Темдглгднә  Тибет
 Моңһл улс
 Калмыкия
 Бурятия
 Тыва
Җил-өдр Үкр сарин 25д
В 2025 2024 җилин декабрь сарин 25
В 2026 2025 җилин декабрь сарин 14
Кедгнь зул өргдг
Йослл Боорцг шардг
, хальмг улс нас авдг өдр
Холвгддгнь Зуңква-гегән
Бурхна шаҗн
  • Түүк
  • Гүн ухан
  • Күмүс
  • Орн-нутгуд
  • Бөлгүд
  • Нер-томъян
  • Эк бичг
  • Даралл
  • Бурхна шаҗна шүүмҗл

Зулын байр (хал. Зулын байр, Зула-хурал); моңһ. Зулын хурал; төвд. དགའ་ལྡན་ལྔ་མཆོད་ཆེན་མོ, Вайли dga’ ldan lnga mchod chenmo) — Шар шаҗна номин үндсләч Зуңква-гегән багш Бурхн болсн өдр. Шар шаҗнтнр җил болһн Укр сарин 25д темдглнә. Әрәсәд буряд, хальмг, туван келн-улс темдглнә. Эн өдр зул өргдг авьяста, тер мет нерәдлһнь Зул болҗана. (монг. зул. — «лампада», «тоста цөгц»).

Зуңква-гегәнә тускар

Эн өдр Бурхна шаҗна тууҗд шар шаҗна төвдин номин үндсләч, шинчләч Богд Зуңква-гегәнә (1357—1419) бурхн болсн, санлын өдр, гиҗ тодлгдна. Зуңква-гегән Төвдин һазрт шаҗна ик багш, гиж тоогдна. Энүнә «Ламрим» болн «Нагрим» үүдәврмүд Бурхн шаҗна хамг номиг цәәлһҗ өгнә. Эн хойр үүдәвриг умшсн цагт, Зуңквата харһснла әдл болх, гиж эн эврәннь сурһульчнртан, бийнь эс таньдг гелңгүдтән келҗ үлдәсмн[1].

Зуңква-гегән Шар шаҗна номин сурһульд үүдәсн дөрвн кергнь:

  • Мәәдр бурхна дүр шин номин миңһн җилин өөнд нерәдж шинрүллһн болн сергәллһн;
  • Гецл гелңгүдин кезәңк Төвдин үндсни авдг Виная җайгиг сергәллһн;
  • Монлам Ченмо гидг байр учраһад шин номин сурһулиг олн-әмнә бәәдл-җирһлд ирлцүлҗ оруллһна керг;
  • «Тушита һазрт» Мәәдр-гегән залрсн олн бурхдин Чакрасамваран, Гухьясамаджин, Ямандаһан дүрмүдтә Ганден киид тосхлһн[2].

Зуңква-гегән үүдәсн Шар шаҗна номин сурһуль Товдт хамгин өөдән чинртә болна. Ахлҗах деед лам Арьябал бурхна хүвлһ болснас, Гьялва (тиб. победитель) цолта болна. XVII зун җилин дунд цагас авн Шар шаҗна ном Моңһлд, Буряад[3], Хальмгт болн Тывад ирнә[4].

Зула-хуралыг шаҗнтнр яһҗ темдглдгнь

Бэчи(плеяды) гидг сансрин одд сөөни теңгр деер үзгдсн цагт эн байр эклнә. Уйхн манҗнр… тер одд үзсн саамдан эврәннь ишкә гермүд дотран болн гермүдән эргүләд олар зул өргнә, төгрг цөгцмүдин герләснь цуг киид гегәрләд одна… Сүмин дотр бәәдлнь бас соньн болна. Тал дунднь өндр ширән давхрмудын деернь 108 шачах зул тәвгднә. Дорак хойр давхрт ламнр бәәсн арһан үзүлҗ цөгцмүд тәвнә, эднә күчн ил үзгднә... Һазаһаснь цөгцтә шачах зулмуд сүмин ора деернь, эрсмүднь дахулад һазр деер, үүднә хоорнд, давшур деер болн нань чигн тәвгднә. Дәкәд болхла киидт ик олн-зүстәһәр, олн тоотаһар бурхдтан дееҗ бәрнә, тахилыин ширә[5] болхла цецгәсәр дүүрнә.[6]

Эн өдр Зуңква-геәнә санлд нерәдсн һуйрас кесн хаш иддг авьяс бәәнә. Гелңгүд ном умшад, ирсн улс болхлаг белгүд-өглц авч ирәд, дееҗд мөңгәр, хот-холар, хувц-хунрар өргнә. Киид эргүләд байсхлңта җигсәлд олн әмтн Зуңкван көшг болн шачах һал өргәд йовцхана.[1].

Зулын авьясмуд

Хальмг

Кезәнәс авн хальмг өрк-бүлмүд төрсн өдр темдглдг заңшал уга бәәҗ, терүнә ормд Зул өдрлә цуг хальмг улс, күн болһн нег җил бийдән немдг авьяста болна.(хал. Хальмг улсин нас авдг одр). Нас авдг өдриг цуг хальмг әмтн, ик-бичкн уга дегц нег өдр нас авдг болҗ. Цуг хальмг улсин һарсн өдрнь Зул өдр болҗ тоолгдна. Үлгурнь, хөртә күн хөри негтә болна, тәвтә күатәвн неггә бол на. Тиигәд чигн Зул гидг сән өдрән хальмг улс куләҗ, байрһаһар темдглҗ, сергмҗтәһәр давулна. Зулын өмн белдвр сәәнәр кенә: гер дотркан уһаҗ арчна, кир-хуран уһана. Хуучн җилин кириг шин жилд орулдго болжана. Эн авъясиг медҗ күцәҗ йовх кергтә. Шин хувц уйж белднә, яһад гихлә Зул өдр хальмг улс кеердмн. Боорцг кеһәд, көңшүн үнр һарһдмн. Боорцгар дееҗ бәрдмн. Боорцган Зулын өмн асхн кех кергтә, бас өмн асхнднь шүтәндән дееҗ бәрдмн. Зулан шарсн тосар өргдмн. Йөрәл тәвәд Зулан тосдмн, Зулд нерәдәд шүтәнә өмн һурвн целвг деер цөөкн шикр-балта тәвдмн. Кезәнә нас авх өдртән нерәдәд, малын әм һарһдг бәәҗ. Тарһн, чинәтә хө олн хөд дундас шүүҗ авад алад, Зул өдр мах чанад салаһарн тос һооҗулад идәд, Зулан давулдг бәәҗ. Зулын өрүнднь герин эзн күүкд күн эрт босад, өркән хәрүлчкәд, һал шатаһад, хәәсән нерәд, хальмг цәәһән зандрулҗ чандг йоста. Тер хоорнд, цә буслтл, Зулан өргнә, мөргнә. Цәәһәрн дееҗ бәрнә. Цуһар өрк-бүләрн, ширә эргҗ сууһад, байрин цәәһән ууна. Ширә деер Зул өдр хот-хол невчк эләдәр тәвдм: хальмг цә, тосн, махн, шикр-балта болн нань чигн әмтәхн хот бәәх зөвтә. Эн цәәһән уучкад, дәкәд цә чандмн. Зул өдр элгн-садан, үр-өңгән, медәтә улсан дуудад гиичлүлдмн. һалд әркин түрун дусал цацдмн. Эн өдр элвг-делвгәр әмтән гиичлүлхлә, далд йовсн әмтн идсн-уусн болдг. Зулла эврән бас гиичд оддмн. Медәтә улст белг бәрүлж өгдмн: зать, шикр-балта. Зул өдр күунәс юм хармндмн биш. Зулын асхар насна зул бәрдмн. Бичкнәр һуйр элдәд ййсн һолын цөгц кенә. Йөркгәр зулын һолынь кедмн. Иим өвсиг герин эзн күүкд күн ик урдаснь кеер теегт һарад түүҗ авад, гертән авч ирәд, сәәнәр хагсаҗ белддмн. Йөркгд үй орулдмн биш, өвснә му-сәәһинь йилһәд, хальснь мөлтләд, 4 хурһн кемҗәләд авсна хөөн күүнә насна тооһар йөркг то олҗ авад, деернь хойр-һурвн йөркг немәд, хамднь көвңгәр деерк узүринь һурв дәкҗ орадг йоста. Йөркг оралһиг медәтә улсас эклҗ белддмн. Дарунь наадксиннь насна йөркг орана. Зулын һол Һурв давхр «хувцта» болдг (һурвн давхр көвңгәр орана).

Насна цөгнд түрүләд эцкин һол тәвдг, дарунь экин, түүнә дару үрн-садна. Тер һолмудыг насна цәгнд зерглүләд, нег-негнднь шахад тәвдмн. Насна цөгц утулң бичкн-оңһцла әдл болна. Насна һолмудын деерк үзүрмүдинь хәәлсн тосар норһад, чимкәд оркдмн, эс гиҗ герл өгч болшго. Бүрүлин гегән тасрад, зөвәр харнһу болхла, теңгрт одд һархла, тер насна цөгцән шүтәнә өмн ширә деер тәвәд, герл өгдмн: Тер саамд цүһар тавлсн насна зулдан гекҗ мөргәд насан авдмн. Тер цагт: «Авчах насн өлзәтә, цаһан хаалһта болтха!» гиҗ келдмн.

Һаза харңһурхла, үүдәр йиснә һол һарһдмн. Энүг эк күн күцәх йоста. Элдсн һуйрар бас бичкн цөгц кеһәд, дорнь шовһр модар бәрдг юм кеһәд, цөгә дотрнь үзүрнь көвнгәр оралһата йисн һол батрулад, көвнгтә үзүринь шар тосар норһад чимкчкәд, герл өгдмн. Герин ик-бичкн уга зөв эргәд йовад, Цаһан дәркин тәрн умшна. Цаһан дәрк — ут насна бурхн. Дарунь үүдән арһул секәд, герл өгсн цөгцән барун һарарн һарһдмн. Эк, ээҗ күн толһа деерән бәәсн махлаһан, эс гиж альчуран авдмн. Барун өвдгән һазрт күргәд, сөгдж суудмн. Йиснә һолыг бөктлнь бәрх керггә. Бөктлнь зальврад бәәдмн.[7]. Бөкснә хөөн йиснә һолас шатад үлдсинь арһул авад хайдмн, һуйринь насна цөгцлә хамднь элдәд, шарад идчкдг йоста. Тиигәд эн өдриг хальмг улс ончтаһар темдгләд, эн өдр цуһар нас авдг болсмн. 2004 җилин октябрь сарин 13д Хальмг Таңһчин N 156-III-З «Хальмг Таңһчин байрин сән өдрмүдин тускар» Закаһар Зулын өдр келн-улсин байрин өдрмүдин тоод орла.[8].

Зулын йөрәл

Җил болһн Зулан кеҗ,
Насан авч, сән-сәәхн бәәж,
Авсн насн өлзәтә цаһан хаалһта болҗ,
Насан авсн бидн цуһар
Гем-аюл уга бәәҗ,
Ут наста,
Бат кишгтә болҗ,
Кен икчүдиннь наснд күрч,
Седкл таварн амрч-жирһҗ бәәхиг Зуңква-гегән хәәрлтхә!

Буряад

Буряад улс эн өдр «Миңһн зулын байр» — «Зула хурал» гиҗ нерәднә. Өрк-бүл болһн «Зула Хуралд» эртәснь зулын цөгцмүдән белднә. Байрин өдрлә герин эзн күн эдниг дацанд авч ирәд тахилыин ширә деер тәвнә. Һурвн хонгин эргцд цер бәрәд, номд ордмн, тернь бийән цеврлҗәх йорта. «Зула Хуралын» өдрмүдлә буряад улс цаһан седкләсн сән чинртә, буйнч керг-йовдлмуд бүрдәхән хәәнә, Һурвн эрдньдан дееҗан өргнә.[9].

Иволгинә дацанд эн өдрмүдлә Итигэлов хамбо-ламур өөрдҗ болх зөв өгнә. Эн хәәртә Хомбо лам 1927 җилд маань умшсн кемдән бурхн болсмн. 2002 җилд бадм цецгин бәәдлд суух бийинь олҗ авла, цогцнь ода бийнь цевр, бүтн болна. «Зула Хуралын» өдрлә Хомбо ламд үс, тос, әмтәхн тоот, шар тос авч ирнә. Зург цокдг зөв уга, шаҗнтнр Хомбо ламыг ода чигн маанян умшад сууна, гиж тоолцхана.[10].

Тыва

Декабрь сарла Тыван цуг хурлмудт «Чула Хуралы», эс гиҗ «Чула байырлалы» темдглгднә(тув. чула — масляная лампада[11]). Эн өдрмүдлә буйнч седклин кергүд йовулдг йоста, нег-негндән дөңг күргәд, хурлд одад, зул өргәд, хамг Деед-бурхдтан, Зуңква-гегәнд, Һурвн эрдньдан мөргәд, суврһ-хурлмудан һурв зөв эргәд йовдг йоста. Эн өдр хамг күцәсн йовдлмуд миңһ дәкҗ осдмн, гиҗ тоолгдна.[12].

Зул өдр герл орулсн зулмуд харңһу хамгиг уга кедм, гисн йорта. Хурлд зул өргдг толя элгн-садндан, өөрхн улстан белглдг авьяс кишг-байр, менд бәәдл дурдҗах йовдл болҗана. «Чула Хуралын» өдрмүдлә сәәһән хәәсн өөрхн улс гертән ирдм, гиҗ тыван улс тоолцхана.[13].

См. также

Темдглл

  1. ↑ 1 2 Буддисты России отмечают праздник Зула хурал, РИА Новости (20231207T1133). Дата обращения: 3 Мөрн сарин 2025.
  2. ↑ Празднование хурала «Подношение Тысячи Небесных лампад» - Зула Хурала. sangharussia.ru (8 Бар сарин 2022). Дата обращения: 3 Мөрн сарин 2025.
  3. ↑ Праздник тысячи лампад начался во всех дацанах Бурятии. Дата обращения: 3 Мөрн сарин 2025.
  4. ↑ Эрендженово Ю.Ю. Религиозно-философское наследие Чже Цонкапы в духовной культуре ойратов // Знание. Понимание. Умение. Калмыцкий государственный университет им. Б. Б. Городовикова. — 2018. — № 1. — С. 261—268.
  5. ↑ моңһ. тахилын ширээ - «жертвенный стол»
  6. ↑ Позднеев А.М. Очерки быта буддійскихъ монастырей и буддійскаго духовенства въ Монголии въ связи съ отношеніями вего последняго къ народу. Санкт-Петербург, Типография Императорской Академии наук, 1887. - с. 371
  7. ↑ Возжигая дома лампаду, нужно представлять, что вы подносите свет солнца и луны, мерцание звезд и блики драгоценных камней буддам и бодхисаттвам. Совершая это подношение, вы закладываете причины для избавления от невежества. В буддизме горение масляной лампады символизирует достижение Просветления. Фитиль символизирует человеческое эго, масло — океан самсарических страданий, а огонь — мудрость, которая постигла пустоту. Соответственно, возжигая лампаду, представьте, что мудрость, постигшая пустоту, сжигая человеческое эго, поглощает океан страданий. И помните огонь в лампаде ни в коем случае нельзя задувать! Следствием этого могут стать тяжелые болезни! Если хотите потушить пламя, используйте щипцы.
  8. ↑ О праздничных и памятных днях в Республике Калмыкия от 13 октября 2004 - docs.cntd.ru. docs.cntd.ru. Дата обращения: 3 Мөрн сарин 2025.
  9. ↑ В Бурятии пройдет буддийский праздник подношения тысячи лампад. Дата обращения: 3 Мөрн сарин 2025.
  10. ↑ В Бурятии отметили буддийский праздник «Тысячи лампад«, TACC. Дата обращения: 3 Мөрн сарин 2025.
  11. ↑ Лампада, чула, зула - символ памяти о предках. Дата обращения: 3 Мөрн сарин 2025.
  12. ↑ Культ Солнца в мировоззрении тувинцев. музейтыва.рф (22 Хөн сарин 2022). Дата обращения: 3 Мөрн сарин 2025.
  13. ↑ В гостях у историков Буян башкы из Управления Камбы-Ламы Республики Тыва. if.tuvsu.ru. Дата обращения: 3 Мөрн сарин 2025.
"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Зул_(байр)&oldid=317494" халхас авсн