Магм

Магм (орс. магма, тод. ᡏᠠᡎ᠋ᡏᠠ, эрт.гр. μάγμα - «илҗрң, өткн тосн») — Делкән һадр дорк хәәлсн масс.

Бәәһлин, нурһлҗ силикат, хаб-халун, шиңгн хәәлмл. Делкән һадр эс гиҗ мантин деерк давхрт, ик гүнд үүсдг болад, көрхләрн, магмин чолулг болҗ хүврдг юмн.

Делврәд, (усн, нүүрсн төргчин ишклңт газ, фтор, хлор гих мет) уурт тохрдг кесгүдән алдсан магмиг лаав гиҗ келдмн.

Магмин тогтац

Көрчәх лаав

Һалт уулын кратертк лаавын нур

Магм бүк химин элементмүдиг аһулдг гилтә. Тедн дунд олар харһдгнь Si, Al, Fe, Ca, Mg, K, Ti, Na, болн (нүүрсн төргчин ишклңт, усн төргчин сульфид, усн төргч, фтор, хлор, усн гих мет) янз бүрин уурт тохрдг элементмүд. Магмин гүнд талсҗх йовцд уурт тохрдг элементмүднь (амфибол, гилңнүр болн нань чигн) янз бүрин ашгта малтмлын тогтацд кесгчлн ордмн. Зәрмдән силикат бус тогтацта магматик хәәлмл, җишәлхлә, шүлтлг карбонат (Зүн Африкин һалт уулмуд) эс гиҗ сульфид аҗглгдна.

Магмнь деегшән һарх дутман уурт тохрдг элементмүдиннь кемҗәнь буурдг. Һазрин һадр деер һарчах ки уга магмиг лаав гиҗ нерлдг.

Магмин төрл-зүүл

Базальт магм

Базальт магм талдан магмин зүүлсәс үлү өргн тархсн боллта. Эннь өөрлцәһәр 50% цәкүрин исл, гиигн цаһан, кальц, төмр, магнь ик кемҗәһәр аһулгдна, натри, каль, титан, фосфор болхла баһ кемҗәһәр аһулгдна. Химин нәәрлһин талар үзхлә, базальт магмин зүүлсинь толеит (цәкүрәр дегд байҗсн) болн шүлт-базальт (оливин-базальт) магм (цәкүрәр хансн уга, шүлтәр байҗсн) гиҗ хувана.

Борҗн магм

Борҗн магм болхла, 60-65% цәкүрин исл аһулсн, баһ нигттә, үлү зуурмтха, көдлһән баһта, базальт магмас үлү ик кемҗәһәр кииһәр хансн болдг.

Магмин көдлһәнә шинҗ-чинр болн түүнә хатурх һазрас көлтә магматизмиг интрузив болн эффузив гиҗ хойр төрлд хувадг. Негдгчнь - магмнь гүнд, һазрин өр дотр, хойрдгчнь - делкән һадр деер эс гиҗ һадрин өөрлцән нөкцлд (5 дууна һазр күртл) көрҗ, талст болҗ хүврдг.

Магмин талсҗлт

Ямаран болв чигн магмин хәәлмлнь теңцвртә бәәдлд орх хандлһта шиңгн, ки болн хату талстмудас тогтна. Температур, дарлт эс гиҗ кииһин нәәрлһ хүврснәс көлтә хәәлмл болн түүнә дотр урднь үүссн эрдсин талстмуд чигн хүврдг. Зәрмнь шиңгрәд, зәрмнь дәкн үүсәд, магмин бүк кемҗәнь тасрл уга оңдарна.

Сурвлҗ

• Магма // Большой словарь иностранных слов русского языка / Редактор: Пигулевская И. С. М.: Центрполиграф, 2008.

Темдглл