Һалт уул

Һалт уулын делврлт

Һалт уул (тод. ᡎᠠᠯᡐᡇ ᡇᡉᠯᠠ) — һаргин дотрас халун магм (хәәлсн чолун) һарч ирдг һаргин һадр деерк нүкн. Магм һазр деер туссна хөөн аһар эс гиҗ уснас көлтә температурнь баһрад, лаав болҗ хатна. Магмнь һазрин мантяс деерәгшән үндсн чолулгар дамҗад түлкгдҗ болна. Учрнь - эннь хату чолулгас өйә иктә болн нигтнь баһта. Магмнь һазрин һадр деер һарч ирхин өмн магмин таслһанд хурдмн. Чолулгин хаһрл болн көндә терүгинь цааранднь һарһҗ өгтл тендән үлднә. Магм делкән һадр эс гиҗ далан йоралд күрхлә, һалт уул делврҗ, магмнь лаав болҗ хүврҗ одна.

Һалт уулмудыг хойр төрлд хуваҗ болна. Тесрх шинҗ-чинртә болн зүгәрл эргндк нутг-девскртнь делврдг. Үүссн һалт уулын төрлнь магмин зуурмтха чинр болн кииһин кемҗәнд нилчән күргдг цәкүрин ислин (SiO2) аһулмҗас шалталдг. Магмнь зуурмтха болхла, 65%-әс үлү цәкүрин исл (SiO2) аһулдгин темдг. Магмин туушта бәәдлнь ки амрхн тархҗ чадхш, таслһана йоралд дарлт немгднә гисн үг. Эннь тесрлтин учр болад, уул бүклдән нурҗ, лаавнь аһарт цацгдх болна. Иим һалт уулын җишәнь - Мартиник гидг арлд бәәдг Монтань Пеле гидг һалт уул. Магмнь сул, шиңгн болхла, ки һарх хаалһан амрхн олад, уга болҗ одна. Иим магм лаав болад, делкән һадрин нүкәр урсҗ һардг. Шиңгн магм 52%-әс баһ цәкүрин исл аһулсн болдмн.

Нарт-Делкәд 1500 шаху шунмһа һалт уул бәәдг болад, җилд 60 шаху һалт уул делврдг. Усн дорк һалт уул илү олн бәәдмн. Һалт уулмудыг бәәршл, шунмһа бәәдл болн кев бәәдләрнь әңглҗ болна. Һалт уул делврлх үүл-йовцнь, делврлтин цегин өөр биш, ик өргн нутг-девскрт олн аюлыг учрулна.

Һалт уул үүсх бүсмүд

Делкән зәрм һазр бусдас олн һалт уулта бәәдмн. Эн бүсмүднь нурһлҗ делкән һадриг бүрдүлдг литосферин мандлмудын меҗәлә холвата эс гиҗ халун цег гиҗ нерлгддг тусхарлгдсн үзгдлмүд болҗ бәәдмн. Һалт уулмуд унта (шунмһа бәәдлин дутгдл) эс гиҗ шунмһа (тогтмл гилтә делврлттә болн зәрмдән учрдг делврлттә) бәәҗ болна.

Спредиңгин бүсдк һалт уулмуд

Дундк Атлантикин төв нурһн - Атлантик далан төв кесгт оршдг хойр литосферин мандл нег-негнәсн салҗ холдх һазр. Үүниг спрендиңгин (тархлтын) бүс гиҗ нерлдг. Мандлмуд нег-негнәсн салҗ, хаһрл үүсч, магм деегшән һарад, хатад, далан шин йорал үүскнә. Зәрм тархлтын бүсмүднь Дунд Атлантикин төв нурһнла әдл усн дор бәәдмн. Бусднь Зүн Африкин Рифтин талвң мет тив деер бәәдмн. Тархлтын бүсин һалт уулас көлтә арлмуд үүсснә җишәнь - Исландь.

Эк һазрин мандл мөрглддг бүсин һалт уулмуд

Хойр литосферин мандл, нурһлҗ далан болн эк һазрин мандл, мөрглдәд, далан гүн усн дорк цувг үүсксн һазриг субдукцин бүс гиҗ келдмн. Делкән һадрин кесгнь дәврҗәх мандл дор шахгдад, мантин халунд хәәләд, магм болҗ хүврдмн. Үүссн магмнь цәкүрин ислин өндр аһулмҗта болдг учрас нурһлҗ маш зуурмтха бәәдг. Эннь - магмнь йоралын һадрт күрлго, һалт уул үүсхәс өмн хатна гисн үг. Болв, зәрмдән магм хатхасн өмн һадрт күрнә. Иим нөкцлд үүссн һалт уулын җишәнь болхла, Этна уул болн Номһн далан һалта төөргин һалт уулмуд.

Халун цегмүд

Халун цегмүд литосферин мандлмудын кил деер бәәдг уга.

Сурвлҗс

• Уилл Уильямс. География на ладони. Краткий курс по устройству планеты. — М.: Эксмо, 2020. — С. 240. — ISBN 978-5-04-101106-2.
• Аира Аллисон. Геология наука о вечно меняющейся Земле. — М.: Рипол-классик. — 568 с. — ISBN 9785458481786.
• Батыр Каррыев. Катастрофы в природе: вулканы. Гипотезы, факты, причины, последствия. — М.: ЛитРес, 2016. — 260 с. — ISBN 978-5-4483-4828-0.

Темдглл