Манц нур

Рувики-с
Нур
Манц нур
калм. Манц (нур)
Lake Manych-Gudilo satellite-photo.png
Морфометрий
Абсолютын өндрнь12,8[1] м
Кемҗән150 × 10—15 км
Өргндән344[2] км²
Дунд гүүнә кирцә0,6 м
Гидрологнь
Эрдснтә нурэрдстнә кев 
Давсна кирцәнь17—29 ‰
Бассейн
Бассейн өргндән7334[2] км²
Һооҗҗ орҗах һолмудМаныч, Джалга-Дунда, Джалга, Хагин-Сала, Волочайка, Чикалда, Дзензи, Кираста
Һооҗҗ һарчах һолМанц һол
Бәәх ормнь
Орн-нутг
РегионыХальмг Таңһч, Сарпулин край, Ростовин муҗ
Идентификатормуднь
ГВР-ин темдг: 05010500711107000008770[3]
Проблемы с <mapframe>:
  • Атрибут «latitude» имеет недопустимое значение
  • Атрибут «longitude» имеет недопустимое значение
Логотип РУВИКИ.Медиа Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Манц нур[4] (орс. Ма́ныч-Гуди́ло) (Большой Маныч[4], Гудило[2]) — Әрәсән Өмн үзгин Кумо-Манычин хотхрт, Хальмгин, Сарпулин болн Ростовин муҗин һазрт бәәх өргн, ик, һашун нур. 1930-гч җилмүдт Манц һолын эргнд усна тосхлтс босхсн цагт Пролетарское боодгин нег әңг болсмн.   Теңгсин тегшлүрәс өндрнь — 12,8 м.   Нуурин аһунь нег кевәр бәәхш, дундурлад 344 км² күрнә[5]. Утдан — 100 дууна чигә, өргндән — 10 дууна шаху, гүүнәрн — 3,5—4 метрас гүн (дундар 2,6 м), уснь гашун-давста амтта. Йириндән тогтсн йиртмҗин дараһар, амтнь болн тегшлүрнь нег кевәр бәәхш[6].  

Нерлһнь

Нуурин орс нерлһнь Маныч болн Гудило хойр үгәс тогтна.   Түрүн үгнь түрк келнәс  (рус.) (хал. ирсн «давста» эс гиҗ «һашун» гидг чинртә[7]. Хальмг келәр Манц нур гиҗ нерәднә[8].   Хойрдгч үгнь орсин «гудеть» гидг үгәс ирсмн, нур деегүрк салькн һарһдг ә һарһдг учрас көлтә. Тер ә соңсад, бәәрн әмтн сүрдәд, кесг домгуд тодлна. Тер ә болхла шүрүн салькнас боссн дольгана дун Нуурин өндр көвән эрсәс хәрү хәрҗәх шууган болҗана. Терүн деер Нуурин ар захар бәәх саласар нисҗ йовх салькнас һарчах шууган немгднә[8].  

Һазр-зүүһин тодрхаллт

 

Нуурин тогтсна тууҗнь

Манц нур реликтын тохмта, ик кезәнә эн ормд бәәсн Каспийск болн Хар теңгсин хамцу ик усна хагссн йоралд тогтсмн. Манц нур бәәх Кумо-Манычин хотхр  (рус.) (хал. зәрм ормар өндр йоралта, хамгин өндр ормнь дунднь бәәнә (кирцлхд 20 м), дигтә терүнд Азовин болн Каспийин теңгсин усн сална. Нуурин хотхрнь — тектоническ янзта, тернь Кумо-Манычин матьхлзлһна күчн. Матьхлзлһн болхла Карпинск өндриг Сарпулин өргнәс салһҗах орм болҗана. Терүнә тууҗнь Скифск цө  (рус.) (хал. тогтсн цагас эклсмн. Матьхлзлһн урднь дора һо бәәдлдән пермин цагт  (рус.) (хал. тодлгдҗ йовсмн (кирцлхд 250 сай җил хооран). Хөөтк цердин цагт  (рус.) (хал. тер орм дор орад, теңгсин усар дүүрсмн. Хәрү хагсу цагт матьхлзлһн шин бәәдлд тохрад, дундк болн деерк плиоценд  (рус.) (хал. 2—3 сай җил хооран тогтсмн[9].  

Көвәнь, йоралын бәәдлнь болн усна шинҗллтнь

Нуурин көвәнь олн тасрхата, тер учрар хаҗуһарнь олн лиман болн ик-бичкн усна цотхрмуд бәәнә. Ар захин көвәнь өндр, чагчмта (дунднь өндртән 10—15 м), өмнк көвәнь — налу. Маштг тег йовад йовҗ Сарпулин теегтә  (рус.) (хал. ниилнә, тер ормар усн өссн цагт чивҗ одна. Ар захас уутьхн, деедәс дор үзг тал уттулгдсн лиманмуд ниилҗ орна. Тедн хоорндан маштг эргмүдәр салһгдцхана, нег-негнәсн 10—15 дуунад бәәнә, теднәс Сальск-Манычин эрг  (рус.) (хал. эклнә.   Пролетарск боодг тосхад уга цагт (1939—1941-гч җилмүд) нуурин аһунь зөвәр сольгддг бәәсмн. Зәрм җилмүдт тас хагсдг бәәсмн. 1926-гч җилд нуурин хагссн йоралар машис гүүдг бәәсмн. Усн өссн цагт болхла зөвәр олн уста болдг билә (1885 болн 1922 җилмүдт нуурин гүн кемҗән 2,2 метр күрдг бәәсмн)[8].   Ода цагт нуурин усна кемҗән тогтурлгдсмн. Өдгә цагт эн нур Пролетарск боодгин хамгин ик, ут болн өргн әңгинь тогтана. Тернь 1939—1941-гч җилмүдт Ростовин муҗин Пролетарск балһсна өөр тосхгдсн тагтын күчн болҗана. Нуурин усн Кубань-Егорлыкин һооҗурас немгднә.   Манц нур давста бальчг деер бәәснәс йир эрдснтә. Халунд хагссн цагт теңгсин усна давснь немгднә. Манц һолыг бүрткҗ тагтар харшлһ тәвсн цагт Манц нуурин усна давснь невчк баһрад, көвәднь ноһан урһад, эргндкнь әмдрх, гисн нәәлвр бәәсмн. Зуг нуурин усн ик зууһар даста үлдв[9]. Болв, Манц Нуурин давснь баһрсн ормар хол һазрур нисдг шовуд энүнд бууһад амрдг болв[8].   Нуурин усна давсна кирцән Егорлык болн Калаус һолмудас һооҗҗ орсн уснта самргдад, баһрна. Зуг теднә усн һоодан ирхш, Ик Егорлыкас Пролетарск боодгар дәврҗ ирнә, Калаусин усн — Манц һолар дәврәд ирнә. Нуурур һоодан болхла Җалһа-Дунда, Җалһа, Хаһин-Сала, Волочайка, Җензә, Чиклдә, Кирстә болн нань чигн һолмуд усан авч ирнә[10]. Зуг эднә һооҗурнь ик биш.   Эрдснә кирцәнь теңгсин уснта әдл (17—29 г/л), тас давсн уга тоод оршго. 1960-70-гч җилмүдәс авн эрдснә кирцәнь өссмн, юңгад гихлә цевр усн баһвр ордг болла (1960-гч җилмүдт 700 сай м³ ормд әрә 300 сай м³ ордг болсмн), дәкәд Ново-Манычск харшлтын тагт тосхснас цевр усн хасгдсмн, болн нань чигн учрар. Тер мет нуурин усна кирцәнь 1,5 м бууһад, эрдснә кирцәнь 22,0—27,0 г/л, зәрм ормарнь — 33,0—35,0 г/л күрәд өссмн[6].   Эргндк көвәднь кемҗәтә континентальн йиртмҗин бәәдлтә болснас, киитн, баһ цаста үвлтә болчкад, халун хагсу зунта болна. Агроклиматическ йилһлцәр эн һазр дегд хагсу тоод орна. Теңгрин бәәдлин кемҗән 10 °C градусас өөдән болдгнь — 3400-3500 °C, хур-цасна то җилд ут тоодан 300—400 мм, 10 °C градусас өөдән цагла — 200—240 мм, январь сарла −5,6 °C, июль сарла 24 °C, җилин дундур градусин кемҗән 9,3 °C, киитн уга цаг ут тоодан 185—190 өдр.   Нуурин эргнд зунар дулана кемҗән 40—42 °C, үвләр хамгин киитнә кемҗән −35…36 °C. Салькн нурһлҗ дорд үзгәс болн Өмн-деед үзгәс үләнә, хая цагар — деед үзгәс. Догшн салькта өдрмүдин то (15 м/сек даву) — 22, шората боранта — 9, дулан цагт хагсу салькта өдрмүдин то −102. Цасн декабрин өрәлин алднд орна, дарунь улм икднә. Март сарин 20-әс авн дулана кемҗән 0 °C күрәд, улм дулан болна. Киитн цагт бәәҗ-бәәҗәһәд дулардг йоста, үвлин кемд дундурлад, 40—50 өдр болна. Цаг зуур һазр мөсддг цагнь 2—7 өдр нурһлҗ ноябрь сарла болна. Усн декабрь сарла мөстнә, февраль сарин хуучар эклҗ көндрәд, мартын эклцәр шунмһаһар хәәлнә. Зәрм җилмүдт (2003/2004 җилмүдт) нур мөсдхш. Хур-цасн баһар орхлаг, догшн халун удан зогссн цагт болн хагсу салькн удандан үләхләг, усн уурт шулуһар хүврнә[6].  

Арлыгмуд

Нур дунд кедү нег арлыгмуд бәәнә. Хамгин икнь Водный, Птичий болн нань чигн, ар-деед захднь бәәнә. Сүл цагт нуурин усна кемҗән баһрснас иштә арлыгмудын то өсҗәнә. Көвәд өөрхн арлыгмуд болхла хагсу һазрла негдәд уга болна.   

«Водный» арлыгин зерлг адун
  • 'Водный (арлыг) — утдан 12 дууна болн өгндән 4 дууна. Арлыг деер 50 шаху җилдән зерлг мөрмүдин адун бәәршлнә. Тер адун — «Ростовский» заповедникин соньн темдг. Водный арлыг 1948-гч җилд негхн өдрин алднд һарч ирсмн. Тер өдр Невинномысск цувг  (рус.) (хал. секгдсмн, тер Кубань  (рус.) (хал. болн Егорлык һолсиг ниилүлнә. Ик усн генткн олар орҗ ирсн цагт эн һазрар идшлҗ йовсн арвад мөрмүд болн зу һар хөөдиг ик зууһаснь таслад, шин һарч ирсн арлыгд үлдәсн бәәҗ. Хөөдиг цуглулад хәрүләд авсмн. Чочад үргсн мөрмүдиг нань бәрҗ чадҗ уга. 1980-гч җил күртл арлыгд хөд хәрүлдг бәәсмн, зуг найдгч җилмүдин эклцәр уурсмн, тер цагас авн мел мөрмүд үлдсмн. 90-гч җилмүдин өрәлд эн арлыг Ростовин заповедникд орсмн, зерлг адун болхла энүнә соньн темдг гиҗ нерәднә. Зуг арлыг деер уудг усн уга, тер учрар зунын халуна кемҗән +30 — +40 градус күрхлә мөрмүдиг заповедникин көдләчнр услна. Эднә килмҗәр эндр адуна то 300 күрв[11].
  • 'Птичий (арлыг) — утдан 100 м, өргндән 20 метр күрнә. Энд булгин усн бәәнә, тер учрар хулсн олар урһна. Арлыг деер шовуд олн: көлвг шовуд, инәмтхә цах, бичкн цаһан цах, шиигдг хун, зәрмдән атхр хутн болн нань чигн шовуд бәәнә. Манцин көвәһәр болн арлыгмудар шовуд йир олар хурна.

 

Урһмл

Нуурин эргндк теегт болн көдәд хагсу һазрин урһмлмуд урһна (йөркг, анабазис, колосняк, бүдрһн болн нань чигн). Давста һазрин урһмлмуд бас бәәнә: хуҗр болн царңгин урһмлмуд, тер дунд моһлцг шарсн, бүдрһн болн нань чигн[6].   Усн икәр эрдснәс иштә нуурин эргнд урһмл йир ховр болна. Арлыгмуд болхла буудян зүүтә урһмлмуд урһна. Манц нуурин көвәһәр болхла хулсн, бүшкүрә, зегсн болн үкр келн урһна[9].  

Әмтә тоот

Уста аһу өргн-ик болснас, өөрхнд күүнә бәәршл уга болснас, давста һазр деер юм урһаҗ болшго болснас нур дотр, арлыгмуд деернь болн көвәһәрнь әмтнә тоот олар бәәршлнә. Дәкәд эн ормар Евразин нисҗ нүүдг шовудын төвин болн ар үзгин регионмудыг Каспийск болн Азовин-Хар теңгсиг Дунд һазра теңгсин аһута болн Африкин һазрла залһҗах хаалһ давдг болснас, шовуд олар ирҗ бәәршлнә[6].   Манц нуурин арлыгмудар үр ясдг болн нүүдг шовуд олн, тедн дунд цаһан маңната һалун, улан чееҗтә тошнур, җаагмр, бор һалун, оошг хутн, атхр хутн, көлвг шовун, көк хутн, хар толһата инәмтхә, цаһан мөңгн цах, теңгсин көглҗрһн, шөвг хоңшартл, йовдгч шовун, бичкн цаһан хутн, каравай шовун. Зәрм шинҗләчнрин тодлврар, нааран ирдг нуһсдын то — 800,0-1500,0 миңһн, һалусин то — 350,0-600,0 миңһн. Теднәс улан чееҗтә тошнур 16,0 миңһн тоод күрнә, эс гиҗ нарт-делкән тооһас 33 %[12].   Манц нуурин бәәдл нег кевтән болдго төләд энүнд бәәршлдг, болн цаг зуур бууҗ амрдг шовудын то бас әдл болхш. Йиртмҗин сольгдлла ирлцәтә зәрм шовуд баһар, эс гиҗ тас ирхш, зәрмнь болхла шинәс бууҗ ирнә[6]. Ода деерән теңгсин көглҗрһнә, хар толһата цахин, йовдгч шовуна, теегин тиркуш шовудын то баһрсмн. Болв, йиртмҗин бәәдл сольгдснас иштә инәмтхә шовун, цах хамрта болн һолын харлдас, бор болн цаһан хутн шовуд, көлвг шовун, бор һалун шовудын то улм өсв[12].  

Йиртмҗиг харлһна кергүд

1963-гч җилд Хальмг АССР-ин Министрмудин хүүвин зааврар Манц нур деер болн эргндк теегәр йиртмҗин заказник бүрдәсмн. 1975-гч җилд РСФСР-ин Министрмүдин Хүүвин тогтаврар, нур деер бәәршлдг әмтә тоотиг, түрүн болҗ шовудыг харлхин төлә эн бүрдәц РСФСР-ин чинртә заказник болҗ хүврсмн. Терүнә аһунь 69 миңһн га болв: нуурин аһун һурвна болн көвәнь. Заказникин аһун ик зунь Хальмг Таңһчин һазрт орв, 15 миңһн га — Ростовин муҗин Орловск болн Ремонтненск района һазрт орсмн[6].   1995-гч җилд Манц нуурин деед үзгәр Әрәсән Федерацин Правительствин № 1292-гч тойгта тогтаврар «Ростовин заповедник»  (рус.) (хал., бүрдәгдсмн, терүнә аһу 4591 га болв, 2 ик арлыг болн нуурин аһу орв. 1996-гч җилд Әрәсән Федерацин Правительствин № 562-гч тойгта тогтаврар «Маныч-Гудило» заказникин Хальмгин 27,6 миңһн га һазрин аһунь «Хар Һазр» заповедникд  (рус.) (хал. орад, терүнә шовудыг шинҗлдг әңг болсмн. Терүнә күчәр Манц нуурин деер болн көвәһәр бәәршлдг берк чинртә шовуд заповедникин харлһна тоод орулгдсмн[6].   1994-гч җилин сентябрь сарин 13-д батлсн Әрәсән Федерацин Правительствин № 1050-гч тойгта «1971-гч җилин февраль сарин 2-т батлсн усна улмта аһуд бәәршлдг ик зууһар өөмдг шовудын бәәрсин төрин Конвенциг Әрәсән талас күцәх кергүдин туск» тогтаврар Пролетарское боодгин ханьд «Озеро Маныч-Гудило» нерәдлһтә усна улмта аһу бүрдәгдсмн (кирцәләд 112,6 миңһн га). Тер Рамсарск конвенцар  (рус.) (хал. усна улмта аһуна нарт-делкән тоод орулгдсмн[6].   2010-гч җилд Сарпулин захар бәәх Манц нуурин көвәд крайин чинртә «Манц нур» заказник бүрдәгдсмн[13].  

Темдглл

  1. ↑ Карты Генштаба L-38 (А) 1:100000. Республика Калмыкия и Ростовская область (рус.). etomesto.ru. Дата обращения: 3 Хулһн сарин 2025. Архивировано 27 Мөчн сарин 2018 года.
  2. ↑ 1 2 3 Маныч-Гудило : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Минприроды России. — 2009. — 29 марта.
  3. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 7. Донской район / под ред. Д. Д. Мордухай-Болтовского. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 267 с.
  4. ↑ 1 2 Словарь названий гидрографических объектов России и других стран — членов СНГ / под ред. Г. И. Донидзе. — М.: Картгеоцентр — Геодезиздат, 1999. — С. 241. — ISBN 5-86066-017-0.
  5. ↑ Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9  . Озеро Маныч-Гудило (рус.). fesk.ru  ( ). Дата обращения: 3 Хулһн сарин 2025. Архивировано 21 Үкр сарин 2019 года.
  7. ↑  . Озеро Маныч-Гудило (рус.). vetert.ru ( ). Дата обращения: 3 Хулһн сарин 2025. Архивировано 27 Үкр сарин 2019 года.
  8. ↑ 1 2 3 4 Маныч. Река, озеро, морской пролив. (рус.). stepnoy-sledopyt.narod.ru. Дата обращения: 3 Хулһн сарин 2025. Архивировано 25 Үкр сарин 2019 года.
  9. ↑ 1 2 3 Озеро Маныч-Гудило (Гудило, Большой Маныч). Дата обращения: 3 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 23 Хулһн сарин 2015 года.
  10. ↑ Карты Генштаба L-38 (А) 1:100000. Республика Калмыкия и Ростовская область. (рус.). etomesto.ru  ( ). Дата обращения: 3 Хулһн сарин 2025. Архивировано 27 Туула сарин 2018 года.
  11. ↑  . Озеро Маныч-Гудило (рус.). vetert.ru ( ). Дата обращения: 3 Хулһн сарин 2025. Архивировано 29 Ноха сарин 2011 года.
  12. ↑ 1 2 Озеро Маныч-Гудило. Нижний Дон. Места отдыха. Дата обращения: 3 Хулһн сарин 2025. Архивировано из оригинала 4 Така сарин 2011 года.
  13. ↑  . Об образовании государственного природного заказника краевого значения «Маныч-Гудило» (рус.). docs.pravo.ru ( ). Дата обращения: 3 Хулһн сарин 2025. Архивировано 4 март сарин 2016 года.

 

Холвас

 

"https://xal.ruwiki.ru/w/index.php?title=Манц_нур&oldid=319690" халхас авсн