Маш нәрн тоосн
Маш нәрн тоосн (энд. परमाणु, IAST: paramāṇu; төвд. རྡུལ་ཕྲ་རབ, Wylie: rdul phra-rab; орс. атом) — Хинду болн бурхна шажна гүн уханд һурвн йиртмҗиг бүтәҗәх күүнд эс медгдх хамгин баһ негҗ[1].
Хальмг келнә нернә тодрхаллт
Хальмг келнә «маш нәрн тоосн» гидг нертә нершл гидм болхла, төвдин келнә «rdul phra-rab» гидг нершләс моңһл болн өөрд келнд үгчләд орчулгдсн нер-томъян болҗ бәәнә[2]. Эн нер-томъян бурхна шаҗна ном-судр орчулх цагт цуг моңһлчудын келнд орҗ ирсн нершл болна. Хальмг келәр делгрсн бурхна номд «Маш нәрн тоосн» гидгнь иигәд тәәлгдҗ бәәнә:
«...нәрн кемҗәһин мухрт күрснь — маш нәрн тоосн нертә. Маш нәрн тоосн түүг хүвд хувах болад, эвдҗ болшго төләд хүв уга маш нәрн гидг. Нәрн тоосн доланд төмрин тоосн негн; тер доланд усна тоосн негн; тер доланд туулан тоосн негн; тер доланд хөөнә тоосн негн; тер доланд үкрин тоосн негн; тер доланд нарна герлин тоосн негн; тер доланд нег хуурсна чинән болх; тер доланд нег бөөснә чинән; тер доланд нег арва тәрән»[3]
Түүкнь
Нәрн тоосна болн маш нәрн тоосна туск санан Бурхна шаҗна пали келәр темдглҗ бичәтә Һурвн әәмг сав гидг нертә эрт үйин номин цуглуллһд олдад уга бәәнә. Энүг түрүн болҗ Дхармашри (Номин Цог) гидг нертә гелңгин (мана үйин өмн II-I зун җилд эс гиҗ II зун җилин үйд Бактрийд әмдрҗ бәәсн гиҗ Ч. Уиллеман болн Накамура Хадзимин цагиг харһлзҗ темдглсәр; энүнә текст китд келнд 250 җилд орчулгдв) «Абхидхарма-сара» («Илркә номин мөн чинр»; талдан нернь «Абхидхарма-хирдая-шастра» — «Илркә номин зүркн кемәх шастр»)-д тодрха һарч ирнә; дарунь «Махавибхаша» болн онц тодрхаһар Абхидхармакоша (Илркә номин саңгин номлл)-д болад Сангхабхадра (Сән Хуврг) гелңгин зокалмудт болвсрулгдв[4].
Бурхна шаҗна үзлнь
Бурхна шаҗна үзләр маш нәрн тоосн болн нәрн тоосн бодта бәәдлд иткҗ бәәдг. Бурхна шаҗнд нәрн тоосиг агшн зуурин гиҗ үздг. Ном судлҗах сүзгтнр нәрн тоосиг медргдх нәрн тоосн (aṇu) болн эс медргдх маш нәрн тоосн (paramāṇu) гиҗ хуваһад, нәрн тооснь маш нәрн тооснас үүссн гиҗ үздг. Судрин әәмг эдлгч (Саутрантика) нәрн тоосиг хувагддго, агшн зуурин гиҗ үзнә. Бурхна шаҗнд нәрн тоосиг хүврдг гих үзлттә бәәнә. Тедн хош, һурвад, дөрвәд бодта бәәдлиг үзгд уга. Бурхна сүзгтнр хинду шаҗна Вайшешика бөлгин үүскгчәр үүсксн нәрн тоосн гидг үзлд эсрг эс үүскгдсн нәрн тоосн гидг үзлиг бәрдг. Тиимәс Вайшешика бөлгин нәрн тоосна үзл болн Бурхна шаҗна нәрн тоосна үзл хойрин хоорнд йилһл бәәнә[1].
Үлгүрлхлә, «Илркә номин саңгин номлл» гидг нертә дегтрт Васубандху (Йиг Садн) иигҗ бичәд бәәнә:
«Тегәд, маш нәрн тоосн доланд — нәрн тоосн негн; нәрн тоосн доланд — төмрин тоосн негн; төрмин тоосн доланд — усна тоосн негн; усна тоосн доланд — туулан килһснә үзүр негн; туулан килһснә үзүр доланд — хөөнә килһснә үзүрин негн; хөөнә килһснә доланд — үкрин килһснә үзүр негн; үкрин килһснә үзүр доланд — нарна герлин тоосн негн; нарна герлин тоосн доланд — негн хуурсна чинән...»[5]
Эн «Илркә номин саңгин номмлын» бичсиг хальмг Җинзан гелңгин бичснлә дүңцүләд үзхлә, әдлхн болҗ бәәнә. Тиимәс хальмгудын нәрн тоосиг үзх үзл эндкгин Васубандху гидг нертә гелңгин бичснәс эш авч бәәдгиг медҗ болхмн.
Бурхна шаҗна һол нәрн тоос үзгчд Йилһл өгүлгч (Вайбхашика) болн Судрин әәмг эдлгч (Саутрантика) бодта бөлгүдиг дахгчнр бәәсн: сүүлңкнь Йилһл өгүлгчин нәрн тоосна үзл-санаһин зәрм үзлиг дамбрлсн болв чигн, бодта хойр бөлгин үзлиг Йоһа эдлгчнр (Йогачара) ондин шүүмҗлв чигн, Йоһа эдлгчнрин зәрм богдс нәрн тоосна үзлиг демҗдг бәәҗ (үлгүрлхлә, Дхармакирти)[4]
Темдглл
- ↑ 1 2 https://www.wisdomlib.org/definition/paramanu Paramanu, Paramāṇu, Parama-anu: 32 definitions
- ↑ Бүрнээ Д. Энхтөр Д. Төвд монгол толь. Улаанбаатар, 2013. 261 х.
- ↑ Җинзаң гелң. Ухани толь. Тод бичгәс буулһснь Бадмин Андра. // Теегин герл, 1997 җ. №8. 24 х.
- ↑ 1 2 Атомизм
- ↑ Васубандху. Абхидхармакоша (Энциклопедия Абхидхармы). Раздел третий. Учение о мире. Пер. с санскр., введ., коммент., и историко-философ. исслед. Е.П. Островской и В.И. Рудого. Санкт-Петербург, Изд-во "Андреев и сыновья", 1994. С. 179.