Номинхана Церн-Дорҗ

Номинхана Церн-Дорҗ
Номинхана Церн-Дорҗ
Төрсн җил-өдрнь	1898 сентябрь сарин 8
Төрсн һазр	Грабовский[d], Кировское селән[d], Зимовниковскин район[d], Ростова төгәлң, СССР[d];
Нас барсн җил-өдрнь	1967
Нас барсн һазрнь	Элст, РСФСР[d], СССР[d];
Орнь	Орс хаата улс[d]; СССР[d];
Шинҗлх ухана салврнь	филологий
Аҗлын һазрнь	Хальмгин Ик сурһуль, Хальмг Номин Төв
Сурһульнь	Ленинградын Дорд үзгин институт[d] (1930);
Номин зергнь	Филолог номин доктор
Юуһарн алдршснь	судлач

Номинхана Церн-Дорҗ (орс. Церен-Дорджи Номинханов) (1898 сентябрь сарин 8, Грабовский^[d], Ростова төгәлң — 1967, Элст) — Дорд үзгин судлач, номтн, багш, хальмг, моңһл, хакас келсин олн нәәрүллһсин түрвәч. Дала кел меддг күн: англь немш, төвд, буряд болн түрг келмүд.

Филолог номин доктор, профессор^[1].

Намтрнь

1909-гч җилд Церн-Дорҗ Пандинскин орс чонҗин училищд орсмн. Сул цагтан байн хальмгудт заргдад йовҗ. Сурһулян 1912 җилд төгсәһәд, дарунь Великокняжескин станицд (рус.) (хал. Багшин сурһульд орсмн^[2].

Иргнә дәәнә орлцач, Лиҗин Монтша Хальмг мөрчнрин эскадронд дәәлдсмн. Дәәнә хөөн 1921-гч җилин декабрь сарла Урга балһснд моңһл улс Орсин харһнҗах әмтнд дөңг күргх Зөвллт тогтасмн. МНР-ин правительствин шиидврәр тер Зөвллтиг Номинхана Церн-Дорҗ толһалсмн^[3]

1923-гч җиләс авн 1930-гч җил күртл Ленинградын Дорд үзгин институтд (рус.) (хал. моңһлчин әңгд орсмн. 1930—1931 җҗ. Әәдрхнә педтехникумд орсмн. 1931-гч җилд аспирантуру Номин-шинҗллтин институтын аспирантурт кел медлһнә әңгин «лингвист» мергҗл авад, 1932-гч җилд Москован Дорд үзгин шинҗллтин институтын моңһл келнә әңгд орсмн. Аспирантуриг төгсәчкәд, Номинхана Церн-Дорҗ Сталина нертә Дорд үзгин күч-көлсчнрин Коммунистическ Ик сурһульд, Средне-Азиатскин Ик сурһульд (Ташкентд) моңһл келнә багшар көдлсмн^[2].

1940—1943 җҗ. Номинхана Церн-Дорҗ СССР-ин Номин Академин Узбекистана филиалд номин сегләтрәр көдлсмн. 1943-гч җилд апрель сарин 16-д СССР-ин Номин Академьд кандидатын диссертациг «Узбек келнд үлдсн моңһлчудын XIII—XV зун җилмүдин административн-төршлин болн дәәнә терминмуд» төрәр харссмн^[2].

1943-гч җилин май сарла ВКП(б)-н Цутхлңг комитет ВКП(б)-н Хальмг обкомд йовулад, тенд Хальмгин келнә, утх-зокъялын болн тууҗин институтын (Әәдрхн) номин сегләтрәр тәвсмн. 1943-гч җилин декабрь сарла хальмгудыг цүллһсн цагт Сиврүр туугдад, Красноярскин крайд туссмн. Хакасин келнә, утх-зокъядын болн тууҗин номин-шинҗллтин институтд сойлын болн пропагандын әңг Хакасин ВКП(б)-н обкомин седвәрәр Церн-Дорҗиг үрврәр дуудад, 1944-гч җилин октябрь сарин нег шинд сексмн^[2]

1944-гч җилин октябрь сарин нег шинд ХакНИИЯЛИ-н № 1-гч тойгта Закврар институтын директор Н. Г. Доможаков филолог номин кандидат Номинхана Церн-Дорҗиг НИИЯЛИ-н номин сегләтрәр болн келнә әңгин номин ахлгч көдләчәр тәвнә. Институтд Церн.-Дорҗ хакас келин шинҗллт кеҗ бәәсмн. ХакНИИЯЛИ-д Номинхана Церн-Дорҗ дөрвн шаху җилдән көдлсмн, 1944-гч җилин октябрь сарин нег шинәс авн 1949-гч җилин март сарин нег шин күртл көдләд, ахр болзгт номин сегләтрәс экләд хакас келнә секторин толһач күртл өссмн. Бас тер саамд Абакана пединститутд багшлҗ бәәсмн.

1949-гч җилд Номинхана Церн-Дорҗ Хакасяс нүүх болҗ. 1949-гч җиләс авн 1960-гч җил күртл С. М. Кировин нертә Хасгин Ик сурһульд көдлсмн. 1960-гч җилмүдт Номинхана Церн-Дорҗ Хальмгтан ирәд, Хальмгин келнә, утх-зокъялын болн тууҗин институтд (рус.) (хал.Н (НИИЯЛИ) көдлсмн^[1].

1966-гч җилд «Түргин болн моңһлын келмүдин судлврмуд» төрәр докторин диссертациг харссмн^[4]. Номин судлмудын ашар 1966-гч җилин апрель сарин 2-т филолог номин докторин цол зүүсмн^[2].

Нәәрүллһснь

Әмд цагин

Номинханов Ц. Д. Русско-хакасский словарь для хакасских начальных школ. Абакан, Хакасское областное национальное издательство, 1948

Өңгрснә хөөтк цагин

Ц.-Д. Номинханов. Материалы к изучению истории калмыцкого языка. М.: Наука, 1975. Всего страниц — 324.
Ц.-Д. Номинханов. Очерк истории калмыцкой письменности. М., Наука, 1976

Темдглл

↑ ¹ ² 1. Жителям Хакасии рассказали о первом ученом секретаре ХакНИИЯЛИ. Дата обращения: 16 Мөрн сарин 2026.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ О малоизвестных страницах биографии Церен-Дорджи Номинханова: период становления, военной деятельности и учебы в институте (1918–1930-е гг.) (2024) (неопр.). Дата обращения: 16 Мөрн сарин 2026.
↑ Интернациональн кергтәһәр. Моңһлын Олна революцин орлцачнрин тодлврмуд. Элст, 1970.
↑ Ученый-востоковед (к 115-летию со дня рождения Церен-Дорджи Номинханова (Юнзыков); 1898 -1967гг.) (неопр.). Научная библиотека Калмыцкого государственного университета.

[:0-1] ¹ ² 1. Жителям Хакасии рассказали о первом ученом секретаре ХакНИИЯЛИ. Дата обращения: 16 Мөрн сарин 2026.

[ReferenceA-2] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ О малоизвестных страницах биографии Церен-Дорджи Номинханова: период становления, военной деятельности и учебы в институте (1918–1930-е гг.) (2024) (неопр.). Дата обращения: 16 Мөрн сарин 2026.

[3] Интернациональн кергтәһәр. Моңһлын Олна революцин орлцачнрин тодлврмуд. Элст, 1970.

[4] Ученый-востоковед (к 115-летию со дня рождения Церен-Дорджи Номинханова (Юнзыков); 1898 -1967гг.) (неопр.). Научная библиотека Калмыцкого государственного университета.

[1]

[2]

[3]

[4]