Ончхан Җирһл
| Ончхан Җирһл | |
|---|---|
| Джиргал Ончихаев | |
| Нерн | Ончгин көвүн Җирһл |
| Һарсн җил-өдр | 1772/1778 |
| Төрсн һазр | Орсин хаата улс, Астрахань муҗ, Ярһчн Эрктнә улс |
| Нас барсн җил-өдр | 1825 җил |
| Нас барсн һазр | Әәдрхн балһсн |
| Иргншл | Орсин хаата улс |
| Мергҗлнь | Зәәсң, Шүлгч |
Ончхан Җирһл (орс. Джиргал Ончихаев; 1772/1778 җил, — 1825 җил, Әәдрхн балһсна түүрм) — хальмг улсин XVIII зун җилин Аюка хаана салтр, угатьрсн зәәсң, хальмг нертә шүлгч, ду зокагч, Төрскән харсгч 1812-1814 җилин Наполеон Бонапартла болсн дәәнә орлцач.
Намтрнь
Урд цагин хальмг улсин нертә шүлгч, ду зокагч Ончхан Җирһл (Цевг-Увшин Җирһл) гидг күүнә туск материал баһ бәәнә. Эннь тавдгч үйдән алдр Аюка-хаана салтр, Ярһчн Эрктнә нутгин угатьрсн зәәсң Цевг-Увшин өрк-бүлд, 1772 - 1778 җилмүдин алднд төрҗ һарв. Эцкнь болхла, эрктнә ядурсн зәәсң Цевг-Увш гидг нертә күн бәәҗ. Уңгнь болхла, Аюка хаана салтр, Ончг зәәсңгәс һарлта бәәсн бәәҗ[1]. Төрскән харсгч 1812 җилин дәәнд орлцҗ, зун цергин (сотник) зөргәрн чигн, шүлгәрн чигн алдршсн баатр болчкад, бичәч деерән земгә билгтә көгҗмч бәәсмн. Ончхан Җирһл шүлгч 1825 җилд Әәдрхнә түүрмд насан барв[1].
Урн бүтәлмүднь
Ончхан Җирһлын зокасн хәр дәәснд эсрг босҗ дәәлсн түүкин дун, эрк-чөләг деедлсн уурта шүлгт Хальмг улсин амн зокалын онцлг дүрсллин кергслнь шүлгин өңг-айсиг сәәҗрүлсн бәәнә[2]. Ончхан Җирһлин Урн бүтәлмүднь шинҗлх кергт сүл цагт ик оньг өгсн улсин негнь — номт А.В.Бадмаев болв. Эн «Революцин өмнк хальмг литератур» (Калмыцкая дореволюционная литература) гидг дегтртән иигҗ бичнә:
...терүнә шүлгин хураңһуд, шүлгч эврә цагин дәәнә үүлдврт эрк биш орлцҗ йовсинь ил герчлҗәх зурһан үүдәвр бәәнә. Ончхан Җирһлин хурц бичдг келнь болн шүвтр, хөкр шүлгүднь, нертә-нертә нойдудт нерәдгдсн төлөдән, теднд эс таасгдснь лавта, тегәд, эдн тиим хурц зөрмг күүг уга кехән хәәнә: энүг Әәдрхнө түүрмд суулһад, тенднь хор өгәд ална. Лавта бәәсн Җирһлин нерн, керг-үүлнь олна тодлврт келн болҗ, шүлгчин дүр тууль-түүкд тохрҗ, энүг эгл улсин сулдхврин болн җирһлин төлә ноолдҗ йовсн баатрт тохраснь зөвтә[3].
Хальмгудын дунд ик делгрҗ алдршсн «Сөм хамрта парнцс» гидг нертә дууг Ончхан Җирһл зокаҗ һарһв гиҗ түүнә шүлгәнг судлсн номтнр темдглҗ бәәнә. Эн дуунд шүлгчин янз бәәхнь ил — шүлгтән хөкр, ходрун хамг орулҗ: «мөөлүрхн хамрта», «ут хамрта» гиҗ хортыг муулснь — мел түүнә үгнь болна. Үүдәврт цуг олна чигн, һанц бийин чигн ик өргмҗ, зөрг негдснь: «чавчлдн гиҗ чавчлдсн угав, әмнәни төлә чавчлдлав» гиһәд.
Мана уул хальмг шүлгләнд экн даршлһн һоллгч бәәснь лавта, эн дуунд болхла, мөр-мөрин чилгчнь бас даршлһта. Тернь Ончхан Җирһлин шүлгләнлә дегд өөрхн, мел әдл. Олна дун гиҗәх «Сөм хамрта парнцсд» болн шүлгчин «Әмнәни төлә чавчлдлав» гидгт, давтлһнь шуд нег иҗл: «Чавчлдн гиҗ чавчлдсн угав, әмнәни төлә чавчлдлав». Тернь баһ гисн кевтә, дууна болн шүлгин хойрдгч бадгин түрүн хойр мөр бас нег иҗл: «Төгрг цаһан нууриг төгәлн йовҗ чавчлдлав» гисн. Учр тиим болсар, «Әмнәни төлә чавчлдлав» гидг шүлгиг болн «Сөм хамрта парнцс» гидг дууг һарһснь нег күн — шүлгч болн көгҗмч Ончхан Җирһл гиҗ келл уга, бичл уга бәәхд болх биш[4].
Темдглл
- ↑ 1 2 Бичәчнрин туск үг. Очеркс. Элиста, ЗАОр «НПП «Джангар», 2007. 9 х.
- ↑ Калмыцкий язык/
- ↑ Бадмаев А.В. Калмыцкая дореволюционная литература, Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1975. С. 133-134.
- ↑ Бадмаев А.В. Калмыцкая дореволюционная литература, Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1975. С. 130-132.
Сурвлҗс
- Бадмаев А.В. Калмыцкая дореволюционная литература, Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1975.
- Бичәчнрин туск үг. Очеркс. Элиста, ЗАОр «НПП «Джангар», 2007.